૨-૩. મિલિન્દપઞ્હો

૧. મહાવગ્ગો

૧. પઞ્ઞત્તિપઞ્હો

૧. અથ ખો મિલિન્દો રાજા યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા નાગસેનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો નાગસેનો પટિસમ્મોદનીયેનેવ [પટિસમ્મોદિ, તેનેવ (સી.)] મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો ચિત્તં આરાધેસિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘કથં ભદન્તો ઞાયતિ, કિન્નામોસિ ભન્તે’’તિ? ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો અહં, મહારાજ, ઞાયામિ, ‘‘નાગસેનો’’તિ ખો મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તિ, અપિ ચ માતાપિતરો નામં કરોન્તિ ‘‘નાગસેનો’’તિ વા ‘‘સૂરસેનો’’તિ વા ‘‘વીરસેનો’’તિ વા ‘‘સીહસેનો’’તિ વા, અપિ ચ ખો, મહારાજ, સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં યદિદં નાગસેનોતિ, ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘‘સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં નાગસેનો એવમાહ ‘ન હેત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’તિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘સચે, ભન્તે નાગસેન, પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ, કો ચરહિ તુમ્હાકં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં દેતિ, કો તં પરિભુઞ્જતિ, કો સીલં રક્ખતિ, કો ભાવનમનુયુઞ્જતિ, કો મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ, કો પાણં હનતિ, કો અદિન્નં આદિયતિ, કો કામેસુમિચ્છાચારં ચરતિ, કો મુસા ભણતિ, કો મજ્જં પિવતિ, કો પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં કરોતિ, તસ્મા નત્થિ કુસલં, નત્થિ અકુસલં, નત્થિ કુસલાકુસલાનં કમ્માનં કત્તા વા કારેતા વા, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, સચે, ભન્તે નાગસેન, યો તુમ્હે મારેતિ, નત્થિ તસ્સાપિ પાણાતિપાતો, તુમ્હાકમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, નત્થિ આચરિયો, નત્થિ ઉપજ્ઝાયો, નત્થિ ઉપસમ્પદા. ‘નાગસેનોતિ મં, મહારાજ, સબ્રહ્મચારી સમુદાચરન્તી’તિ યં વદેસિ, ‘કતમો એત્થ નાગસેનો? કિન્નુ ખો, ભન્તે, કેસા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘લોમા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘નખા…પે… દન્તા…પે… તચો…પે… મંસં…પે… ન્હારુ…પે… અટ્ઠિ…પે… અટ્ઠિમિઞ્જં…પે… વક્કં…પે… હદયં…પે… યકનં…પે… કિલોમકં…પે… પિહકં…પે… પપ્ફાસં…પે… અન્તં…પે… અન્તગુણં…પે… ઉદરિયં…પે… કરીસં…પે… પિત્તં…પે… સેમ્હં…પે… પુબ્બો…પે… લોહિતં…પે… સેદો…પે… મેદો…પે… અસ્સુ…પે… વસા…પે… ખેળો…પે… સિઙ્ઘાણિકા…પે… લસિકા…પે… મુત્તં…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિમહારાજા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, રૂપં નાગસેનો’’તિ? ‘‘નહિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વેદના નાગસેનો’’તિ?‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઞ્ઞા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘સઙ્ખારા નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અઞ્ઞત્ર રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘તમહં ભન્તે, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ નાગસેનં. નાગસેનસદ્દો યેવ નુ ખો, ભન્તે, નાગસેનો’’તિ? ‘‘ન હિ મહારાજા’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ નાગસેનો, અલિકં ત્વં, ભન્તે, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ નાગસેનો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘ત્વં ખોસિ, મહારાજ, ખત્તિયસુખુમાલો અચ્ચન્તસુખુમાલો, તસ્સ તે, મહારાજ, મજ્ઝન્હિકસમયં તત્તાય ભૂમિયા ઉણ્હાય વાલિકાય ખરાય સક્ખરકથલિકાય [ખરા સક્ખરકઠલવાલિકા (સી. પી.)] મદ્દિત્વા પાદેનાગચ્છન્તસ્સ પાદા રુજ્જન્તિ, કાયો કિલમતિ, ચિત્તં ઉપહઞ્ઞતિ, દુક્ખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, કિં નુ ખો ત્વં પાદેનાગતોસિ, ઉદાહુ વાહનેના’’તિ? ‘‘નાહં, ભન્તે, પાદેનાગચ્છામિ, રથેનાહં આગતોસ્મી’’તિ. ‘‘સચે, ત્વં મહારાજ, રથેનાગતોસિ, રથં મે આરોચેહિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અક્ખો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘ચક્કાનિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથપઞ્જરં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રથદણ્ડકો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યુગં રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘રસ્મિયો રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘પતોદલટ્ઠિ રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન, મહારાજ, અઞ્ઞત્ર ઈસાઅક્ખચક્કરથપઞ્જરરથદણ્ડયુગરસ્મિપતોદા રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘તમહં, મહારાજ, પુચ્છન્તો પુચ્છન્તો ન પસ્સામિ રથં. રથસદ્દોયેવ નુ ખો, મહારાજ, રથો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કો પનેત્થ રથો, અલિકં, ત્વં મહારાજ, ભાસસિ મુસાવાદં, નત્થિ રથો, ત્વંસિ, મહારાજ, સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા, કસ્સ પન ત્વં ભાયિત્વા મુસાવાદં ભાસસિ, સુણન્તુ મે ભોન્તો પઞ્ચસતા યોનકા અસીતિસહસ્સા ચ ભિક્ખૂ, અયં મિલિન્દો રાજા એવમાહ ‘રથેનાહં આગતોસ્મી’તિ, સચે ત્વં, મહારાજ, રથેનાગતો‘સિ, રથં મે આરોચેહી’તિ વુત્તો સમાનો રથં ન સમ્પાદેતિ, કલ્લં નુ ખો તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ. એવં વુત્તે પઞ્ચસતા યોનકા આયસ્મતો નાગસેનસ્સ સાધુકારં દત્વા મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચું ‘‘ઇદાનિ ખો ત્વં, મહારાજ, સક્કોન્તો ભાસસ્સૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘નાહં, ભન્તે નાગસેન, મુસા ભણામિ, ઈસઞ્ચ પટિચ્ચ અક્ખઞ્ચ પટિચ્ચ ચક્કાનિ ચ પટિચ્ચ રથપઞ્જરઞ્ચ પટિચ્ચ રથદણ્ડકઞ્ચ પટિચ્ચ ‘રથો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતી’’તિ.

‘‘સાધુ ખો, ત્વં મહારાજ, રથં જાનાસિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મય્હમ્પિ કેસે ચ પટિચ્ચ લોમે ચ પટિચ્ચ…પે… મત્થકે મત્થલુઙ્ગઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ વેદનઞ્ચ પટિચ્ચ સઞ્ઞઞ્ચ પટિચ્ચ સઙ્ખારે ચ પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચ પટિચ્ચ ‘નાગસેનો’તિ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં પવત્તતિ, પરમત્થતો પનેત્થ પુગ્ગલો નૂપલબ્ભતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, વજિરાય ભિક્ખુનિયા ભગવતો સમ્મુખા –

‘‘‘યથા હિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ ‘‘સત્તો’’તિ સમ્મુતી’’’તિ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૭૧].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાનિ, યદિ બુદ્ધો તિટ્ઠેય્ય સાધુકારં દદેય્ય, સાધુ સાધુ નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાની’’તિ.

પઞ્ઞત્તિપઞ્હો પઠમો.

૨. વસ્સગણનપઞ્હો

૨. ‘‘કતિવસ્સોસિ ત્વં, ભન્તે નાગસેના’’તિ? ‘‘સત્તવસ્સોહં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કે તે, ભન્તે, સત્ત, ત્વં વા સત્ત, ગણના વા સત્તા’’તિ?

તેન ખો પન સમયેન મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતસ્સ અલઙ્કતપટિયત્તસ્સ પથવિયં છાયા દિસ્સતિ, ઉદકમણિકે ચ છાયા દિસ્સતિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘અયં તે, મહારાજ, છાયા પથવિયં ઉદકમણિકે ચ દિસ્સતિ, કિં પન, મહારાજ, ત્વં વા રાજા, છાયા વા રાજા’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે નાગસેન, રાજા, નાયં છાયા રાજા, મં પન નિસ્સાય છાયા પવત્તતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, વસ્સાનં ગણના સત્ત, ન પનાહં સત્ત, મં પન નિસ્સાય સત્ત પવત્તતિ, છાયૂપમં મહારાજા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, અતિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ વિસજ્જિતાની’’તિ.

વસ્સગણનપઞ્હો દુતિયો.

૩. વીમંસનપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, સલ્લપિસ્સસિ મયા સદ્ધિ’’ન્તિ? ‘‘સચે, ત્વં મહારાજ, પણ્ડિતવાદં [પણ્ડિતવાદા (સી. પી.)] સલ્લપિસ્સસિ સલ્લપિસ્સામિ, સચે પન રાજવાદં સલ્લપિસ્સસિ ન સલ્લપિસ્સામી’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, પણ્ડિતા સલ્લપન્તી’’તિ? ‘‘પણ્ડિતાનં ખો, મહારાજ, સલ્લાપે આવેઠનમ્પિ કયિરતિ, નિબ્બેઠનમ્પિ કયિરતિ, નિગ્ગહોપિ કયિરતિ, પટિકમ્મમ્પિ કયિરતિ, વિસ્સાસોપિ [વિસેસોપિ (સી. પી.)] કયિરતિ, પટિવિસ્સાસોપિ કયિરતિ, ન ચ તેન પણ્ડિતા કુપ્પન્તિ, એવં ખો, મહારાજ, પણ્ડિતા સલ્લપન્તી’’તિ. ‘‘કથં પન, ભન્તે, રાજાનો સલ્લપન્તી’’તિ? ‘‘રાજાનો ખો, મહારાજ, સલ્લાપે એકં વત્થું પટિજાનન્તિ, યો તં વત્થું વિલોમેતિ, તસ્સ દણ્ડં આણાપેન્તિ ‘ઇમસ્સ દણ્ડં પણેથા’તિ, એવં ખો, મહારાજ, રાજાનો સલ્લપન્તી’’તિ. ‘‘પણ્ડિતવાદાહં, ભન્તે, સલ્લપિસ્સામિ, નો રાજવાદં, વિસ્સટ્ઠો ભદન્તો સલ્લપતુ યથા ભિક્ખુના વા સામણેરેન વા ઉપાસકેન વા આરામિકેન વા સદ્ધિં સલ્લપતિ, એવં વિસ્સટ્ઠો ભદન્તો સલ્લપતુ મા ભાયતૂ’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ મહારાજા’’તિ થેરો અબ્ભાનુમોદિ.

રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, પુચ્છિસ્સામી’’તિ. ‘‘પુચ્છ મહારાજા’’તિ. ‘‘પુચ્છિતોસિ મે ભન્તે’’તિ. ‘‘વિસજ્જિતં મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તયા વિસજ્જિત’’ન્તિ? ‘‘કિં પન, મહારાજ, તયા પુચ્છિત’’ન્તિ.

વીમંસનપઞ્હો તતિયો.

૪. અનન્તકાયપઞ્હો

૪. અથ ખો મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ ‘‘પણ્ડિતો ખો અયં ભિક્ખુ પટિબલો મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું, બહુકાનિ ચ મે ઠાનાનિ પુચ્છિતબ્બાનિ ભવિસ્સન્તિ, યાવ અપુચ્છિતાનિ યેવ તાનિ ઠાનાનિ ભવિસ્સન્તિ, અથ સૂરિયો અત્થં ગમિસ્સતિ, યંનૂનાહં સ્વે અન્તેપુરે સલ્લપેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો રાજા દેવમન્તિયં એતદવોચ ‘‘તેન હિ, ત્વં દેવમન્તિય, ભદન્તસ્સ આરોચેય્યાસિ ‘સ્વે અન્તેપુરે રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લાપો ભવિસ્સતી’’’તિ. ઇદં વત્વા મિલિન્દો રાજા ઉટ્ઠાયાસના થેરં નાગસેનં આપુચ્છિત્વા રથં અભિરૂહિત્વા ‘‘નાગસેનો નાગસેનો’’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તો પક્કામિ.

અથ ખો દેવમન્તિયો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો એવમાહ ‘સ્વે અન્તેપુરે રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લાપો ભવિસ્સતી’’’તિ. ‘‘સુટ્ઠૂ’’તિ થેરો અબ્ભાનુમોદિ. અથ ખો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન દેવમન્તિયો ચ અનન્તકાયો ચ મઙ્કુરો ચ સબ્બદિન્નો ચ યેન મિલિન્દો રાજા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં મિલિન્દં એતદવોચું ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, ભદન્તો નાગસેનો’’તિ? ‘‘આમ આગચ્છતૂ’’તિ. ‘‘કિત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ? ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ.

અથ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ, દુતિયમ્પિ ખો રાજા આહ ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો રાજા આહ ‘‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ. તતિયમ્પિ ખો સબ્બદિન્નો આહ ‘‘આગચ્છતુ, મહારાજ, દસહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. ‘‘સબ્બો પનાયં સક્કારો પટિયાદિતો, અહં ભણામિ ‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’તિ. અયં, ભણે સબ્બદિન્નો, અઞ્ઞથા ભણતિ, કિં નુ મયં નપ્પટિબલા ભિક્ખૂનં ભોજનં દાતુ’’ન્તિ? એવં વુત્તે સબ્બદિન્નો મઙ્કુ અહોસિ.

અથ ખો દેવમન્તિયો ચ અનન્તકાયો ચ મઙ્કુરો ચ યેનાયસ્મા નાગસેનો તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચું ‘‘રાજા, ભન્તે, મિલિન્દો એવમાહ ‘યત્તકે ભિક્ખૂ ઇચ્છતિ, તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’’તિ. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય અસીતિયા ભિક્ખુસહસ્સેહિ સદ્ધિં સાગલં પાવિસિ.

અથ ખો અનન્તકાયો આયસ્મન્તં નાગસેનં નિસ્સાય ગચ્છન્તો આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘નાગસેનો’તિ, કતમો એત્થ, નાગસેનો’’તિ? થેરો આહ ‘‘કો પનેત્થ ‘નાગસેનો’તિ મઞ્ઞસી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, અબ્ભન્તરે વાતો જીવો પવિસતિ ચ નિક્ખમતિ ચ, સો ‘નાગસેનો’તિ મઞ્ઞામી’’તિ. ‘‘યદિ પનેસો વાતો નિક્ખમિત્વા નપ્પવિસેય્ય, પવિસિત્વા ન નિક્ખમેય્ય, જીવેય્ય નુ ખો સો પુરિસો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે સઙ્ખધમકા સઙ્ખં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે વંસધમકા વંસં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યે પનિમે સિઙ્ગધમકા સિઙ્ગં ધમેન્તિ, તેસં વાતો પુન પવિસતી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અથ કિસ્સ પન તેન ન મરન્તી’’તિ. ‘‘નાહં પટિબલો તયા વાદિના સદ્ધિં સલ્લપિતું, સાધુ, ભન્તે, અત્થં જપ્પેહી’’તિ. ‘‘નેસો જીવો, અસ્સાસપસ્સાસા નામેતે કાયસઙ્ખારા’’તિ થેરો અભિધમ્મકથં કથેસિ. અથ અનન્તકાયો ઉપાસકત્તં પટિવેદેસીતિ.

અનન્તકાયપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. પબ્બજ્જપઞ્હો

૫. અથ ખો આયસ્મા નાગસેનો યેન મિલિન્દસ્સ રઞ્ઞો નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં સપરિસં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા એકમેકં ભિક્ખું એકમેકેન દુસ્સયુગેન અચ્છાદેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં તિચીવરેન અચ્છાદેત્વા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન દસહિ, ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઇધ નિસીદથ, અવસેસા ગચ્છન્તૂ’’તિ.

અથ ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં વિદિત્વા અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો મિલિન્દો રાજા આયસ્મન્તં નાગસેનં એતદવોચ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિમ્હિ હોતિ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અત્થેન મયં, મહારાજ, અત્થિકા, અત્થે હોતુ કથાસલ્લાપો’’તિ.

રાજા આહ ‘‘કિમત્થિયા, ભન્તે નાગસેન, તુમ્હાકં પબ્બજ્જા, કો ચ તુમ્હાકં પરમત્થો’’તિ. થેરો આહ ‘‘કિન્તિ, મહારાજ, ઇદં દુક્ખં નિરુજ્ઝેય્ય, અઞ્ઞઞ્ચ દુક્ખં ન ઉપ્પજ્જેય્યાતિ. એતદત્થા, મહારાજ, અમ્હાકં પબ્બજ્જા, અનુપાદા પરિનિબ્બાનં ખો પન અમ્હાકં પરમત્થો’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે નાગસેન, સબ્બે એતદત્થાય પબ્બજન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, કેચિ એતદત્થાય પબ્બજન્તિ, કેચિ રાજાભિનીતા [રાજભીતિતા (સી.)] પબ્બજન્તિ, કેચિ ચોરાભિનીતા [ચોરભીતિતા (સી.)] પબ્બજન્તિ, કેચિ ઇણટ્ટા પબ્બજન્તિ, કેચિ આજીવિકત્થાય પબ્બજન્તિ, યે પન સમ્મા પબ્બજન્તિ, તે એતદત્થાય પબ્બજન્તી’’તિ.

‘‘ત્વં પન, ભન્તે, એતદત્થાય પબ્બજિતોસી’’તિ? ‘‘અહં ખો, મહારાજ, દહરકો સન્તો પબ્બજિતો, ન જાનામિ ઇમસ્સ નામત્થાય પબ્બજામીતિ, અપિ ચ ખો મે એવં અહોસિ ‘પણ્ડિતા ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા, તે મં સિક્ખાપેસ્સન્તી’તિ, સ્વાહં તેહિ સિક્ખાપિતો જાનામિ ચ પસ્સામિ ચ ‘ઇમસ્સ નામત્થાય પબ્બજ્જા’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પબ્બજ્જપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. પટિસન્ધિપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ કોચિ મતો ન પટિસન્દહતી’’તિ. થેરો આહ ‘‘કોચિ પટિસન્દહતિ, કોચિ ન પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘કો પટિસન્દહતિ, કો ન પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘સકિલેસો, મહારાજ, પટિસન્દહતિ, નિક્કિલેસો ન પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘ત્વં પન, ભન્તે નાગસેન, પટિસન્દહિસ્સસી’’તિ? ‘‘સચે, મહારાજ, સઉપાદાનો ભવિસ્સામિ પટિસન્દહિસ્સામિ, સચે અનુપાદાનો ભવિસ્સામિ ન પટિસન્દહિસ્સામી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પટિસન્ધિપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. યોનિસોમનસિકારપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, નનુ સો યોનિસો મનસિકારેન ન પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘યોનિસો ચ મહારાજ, મનસિકારેન પઞ્ઞાય ચ અઞ્ઞેહિ ચ કુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, યોનિસો મનસિકારો યેવ પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, અઞ્ઞો મનસિકારો, અઞ્ઞા પઞ્ઞા, ઇમેસં ખો, મહારાજ, અજેળકગોણમહિંસઓટ્ઠગદ્રભાનમ્પિ મનસિકારો અત્થિ, પઞ્ઞા પન તેસં નત્થી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

યોનિસોમનસિકારપઞ્હો સત્તમો.

૮. મનસિકારલક્ખણપઞ્હો

૮. રાજા આહ ‘‘કિંલક્ખણો, ભન્તે નાગસેન, મનસિકારો, કિંલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘ઊહનલક્ખણો ખો, મહારાજ, મનસિકારો, છેદનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ.

‘‘કથં ઊહનલક્ખણો મનસિકારો, કથં છેદનલક્ખણા પઞ્ઞા, ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘જાનાસિ, ત્વં મહારાજ, યવલાવકે’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, જાનામી’’તિ. ‘‘કથં, મહારાજ, યવલાવકા યવં લુનન્તી’’તિ? ‘‘વામેન, ભન્તે, હત્થેન યવકલાપં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન દાત્તં ગહેત્વા દાત્તેન છિન્દન્તી’’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, યવલાવકો વામેન હત્થેન યવકલાપં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન દાત્તં ગહેત્વા યવં છિન્દતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો મનસિકારેન માનસં ગહેત્વા પઞ્ઞાય કિલેસે છિન્દતિ, એવં ખો, મહારાજ, ઊહનલક્ખણો મનસિકારો, એવં છેદનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

મનસિકારલક્ખણપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. સીલલક્ખણપઞ્હો

૯. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘અઞ્ઞેહિ ચ કુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ, કતમે તે કુસલા ધમ્મા’’તિ? ‘‘સીલં, મહારાજ, સદ્ધા વીરિયં સતિ સમાધિ, ઇમે તે કુસલા ધમ્મા’’તિ. ‘‘કિંલક્ખણં, ભન્તે, સીલ’’ન્તિ? ‘‘પતિટ્ઠાનલક્ખણં, મહારાજ, સીલં સબ્બેસં કુસલાનં ધમ્માનં, ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગસતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદઝાનવિમોક્ખસ- માધિસમાપત્તીનં સીલં પતિટ્ઠં, સીલે પતિટ્ઠિતો ખો, મહારાજ, યોગાવચરો સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ, સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ. ‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યે કેચિ બીજગામભૂતગામા વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિય’’ન્તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યે કેચિ બલકરણીયા કમ્મન્તા કયિરન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય કયિરન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિય’’ન્તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધાપેત્વા ખાણુકણ્ટકં અપકડ્ઢાપેત્વા ભૂમિં સમં કારાપેત્વા તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વા નગરં માપેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિય’’ન્તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, લઙ્ઘકો સિપ્પં દસ્સેતુકામો પથવિં ખણાપેત્વા સક્ખરકથલં અપકડ્ઢાપેત્વા ભૂમિં સમં કારાપેત્વા મુદુકાય ભૂમિયા સિપ્પં દસ્સેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા –

‘‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટ’ન્તિ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૨૩].

‘‘‘અયં પતિટ્ઠા ધરણીવ પાણિનં, ઇદઞ્ચ મૂલં કુસલાભિવુડ્ઢિયા;

મુખઞ્ચિદં સબ્બજિનાનુસાસને, યો સીલક્ખન્ધો વરપાતિમોક્ખિયો’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સીલલક્ખણપઞ્હો નવમો.

૧૦. સમ્પસાદનલક્ખણસદ્ધાપઞ્હો

૧૦. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા સદ્ધા’’તિ? ‘‘સમ્પસાદનલક્ખણા ચ, મહારાજ, સદ્ધા, સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા ચા’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, સમ્પસાદનલક્ખણા સદ્ધા’’તિ? ‘‘સદ્ધા ખો, મહારાજ, ઉપ્પજ્જમાના નીવરણે વિક્ખમ્ભેતિ, વિનીવરણં ચિત્તં હોતિ અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં. એવં ખો, મહારાજ, સમ્પસાદનલક્ખણા સદ્ધા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, રાજા ચક્કવત્તી ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય સદ્ધિં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો પરિત્તં ઉદકં તરેય્ય, તં ઉદકં હત્થીહિ ચ અસ્સેહિ ચ રથેહિ ચ પત્તીહિ ચ ખુભિતં ભવેય્ય આવિલં લુળિતં કલલીભૂતં. ઉત્તિણ્ણો ચ રાજા ચક્કવત્તી મનુસ્સે આણાપેય્ય ‘પાનીયં, ભણે, આહરથ, પિવિસ્સામી’તિ, રઞ્ઞો ચ ઉદકપ્પસાદકો મણિ ભવેય્ય. ‘એવં દેવા’તિ ખો તે મનુસ્સા રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસ્સુત્વા તં ઉદકપ્પસાદકં મણિં ઉદકે પક્ખિપેય્યું, તસ્મિં ઉદકે પક્ખિત્તમત્તે સઙ્ખસેવાલપણકં વિગચ્છેય્ય, કદ્દમો ચ સન્નિસીદેય્ય, અચ્છં ભવેય્ય ઉદકં વિપ્પસન્નં અનાવિલં. તતો રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પાનીયં ઉપનામેય્યું ‘પિવતુ, દેવ, પાનીય’ન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉદકં, એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં, યથા તે મનુસ્સા, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, યથા સઙ્ખસેવાલપણકં કદ્દમો ચ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા ઉદકપ્પસાદકો મણિ, એવં સદ્ધા દટ્ઠબ્બા, યથા ઉદકપ્પસાદકે મણિમ્હિ ઉદકે પક્ખિત્તમત્તે સઙ્ખસેવાલપણકં વિગચ્છેય્ય, કદ્દમો ચ સન્નિસીદેય્ય, અચ્છં ભવેય્ય ઉદકં વિપ્પસન્નં અનાવિલં, એવમેવ ખો, મહારાજ, સદ્ધા ઉપ્પજ્જમાના નીવરણે વિક્ખમ્ભેતિ, વિનીવરણં ચિત્તં હોતિ અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં, એવં ખો, મહારાજ, સમ્પસાદનલક્ખણા સદ્ધા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સમ્પસાદનલક્ખણસદ્ધાપઞ્હો દસમો.

૧૧. સમ્પક્ખન્દનલક્ખણસદ્ધાપઞ્હો

૧૧. ‘‘કથં, ભન્તે, સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા સદ્ધા’’તિ,? ‘‘યથા, મહારાજ, યોગાવચરો અઞ્ઞેસં ચિત્તં વિમુત્તં પસ્સિત્વા સોતાપત્તિફલે વા સકદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અરહત્તે વા સમ્પક્ખન્દતિ યોગં કરોતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. એવં ખો, મહારાજ, સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા સદ્ધા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, ઉપરિપબ્બતે મહામેઘો અભિપ્પવસ્સેય્ય, તં ઉદકં યથાનિન્નં પવત્તમાનં પબ્બતકન્દરપદરસાખા પરિપૂરેત્વા નદિં પરિપૂરેય્ય, સા ઉભતો કૂલાનિ સંવિસ્સન્દન્તી ગચ્છેય્ય, અથ મહાજનકાયો આગન્ત્વા તસ્સા નદિયા ઉત્તાનતં વા ગમ્ભીરતં વા અજાનન્તો ભીતો વિત્થતો તીરે તિટ્ઠેય્ય, અથઞ્ઞતરો પુરિસો આગન્ત્વા અત્તનો થામઞ્ચ બલઞ્ચ સમ્પસ્સન્તો ગાળ્હં કચ્છં બન્ધિત્વા પક્ખન્દિત્વા તરેય્ય, તં તિણ્ણં પસ્સિત્વા મહાજનકાયોપિ તરેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગાવચરો અઞ્ઞેસં ચિત્તં વિમુત્તં પસ્સિત્વા સોતાપત્તિફલે વા સકદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અરહત્તે વા સમ્પક્ખન્દતિ યોગં કરોતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. એવં ખો, મહારાજ, સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા સદ્ધાતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા સંયુત્તનિકાયવરે –

‘‘‘સદ્ધાય તરતી ઓઘં, અપ્પમાદેન અણ્ણવં;

વીરિયેન દુક્ખમચ્ચેતિ, પઞ્ઞાય પરિસુજ્ઝતી’’’તિ [પસ્સ સં. નિ. ૧.૨૪૬].

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સમ્પક્ખન્દનલક્ખણસદ્ધાપઞ્હો એકાદસમો.

૧૨. વીરિયલક્ખણપઞ્હો

૧૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણં વીરિય’’ન્તિ? ‘‘ઉપત્થમ્ભનલક્ખણં, મહારાજ, વીરિયં, વીરિયૂપત્થમ્ભિતા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો ગેહે પતન્તે અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભેય્ય, ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવં તં ગેહં ન પતેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉપત્થમ્ભનલક્ખણં વીરિયં, વીરિયૂપત્થમ્ભિતા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પરિત્તકં સેનં મહતી સેના ભઞ્જેય્ય, તતો રાજા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનુસ્સારેય્ય અનુપેસેય્ય અત્તનો પરિત્તકાય સેનાય બલં અનુપદં દદેય્ય, તાય સદ્ધિં પરિત્તકા સેના મહતિં સેનં ભઞ્જેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉપત્થમ્ભનલક્ખણં વીરિયં, વીરિયૂપત્થમ્ભિતા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘વીરિયવા ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ. સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ. સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વીરિયલક્ખણપઞ્હો દ્વાદસમો.

૧૩. સતિલક્ખણપઞ્હો

૧૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા સતી’’તિ? ‘‘અપિલાપનલક્ખણા, મહારાજ, સતિ, ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા ચા’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, અપિલાપનલક્ખણા સતી’’તિ? ‘‘સતિ, મહારાજ, ઉપ્પજ્જમાના કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જહીનપ્પણીતકણ્હસુક્કસપ્પટિભાગધમ્મે અપિલાપેતિ ‘ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ઇમે ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, ઇમાનિ પઞ્ચ બલાનિ, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, અયં સમથો, અયં વિપસ્સના, અયં વિજ્જા, અયં વિમુત્તી’તિ. તતો યોગાવચરો સેવિતબ્બે ધમ્મે સેવતિ, અસેવિતબ્બે ધમ્મે ન સેવતિ. ભજિતબ્બે ધમ્મે ભજતિ અભજિત્તબ્બે ધમ્મે ન ભજતિ. એવં ખો, મહારાજ, અપિલાપનલક્ખણા સતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ભણ્ડાગારિકો રાજાનં ચક્કવત્તિં સાયં પાતં યસં સરાપેતિ ‘એત્તકા, દેવ, તે હત્થી, એત્તકા અસ્સા, એત્તકા રથા, એત્તકા પત્તી, એત્તકં હિરઞ્ઞં, એત્તકં સુવણ્ણં, એત્તકં સાપતેય્યં, તં દેવો સરતૂ’તિ રઞ્ઞો સાપતેય્યં અપિલાપેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જમાના કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જહીનપ્પણીતકણ્હસુક્કસપ્પટિભાગધમ્મે અપિલાપેતિ ‘ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ઇમે ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, ઇમાનિ પઞ્ચ બલાનિ, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, અયં સમથો, અયં વિપસ્સના, અયં વિજ્જા, અયં વિમુત્તી’તિ. તતો યોગાવચરો સેવિતબ્બે ધમ્મે સેવતિ, અસેવિતબ્બે ધમ્મે ન સેવતિ. ભજિતબ્બે ધમ્મે ભજતિ, અભજિતબ્બે ધમ્મે ન ભજતિ. એવં ખો, મહારાજ, અપિલાપનલક્ખણા સતી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે, ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા સતી’’તિ? ‘‘સતિ, મહારાજ, ઉપ્પજ્જમાના હિતાહિતાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેતિ ‘ઇમે ધમ્મા હિતા, ઇમે ધમ્મા અહિતા. ઇમે ધમ્મા ઉપકારા, ઇમે ધમ્મા અનુપકારા’તિ. તતો યોગાવચરો અહિતે ધમ્મે અપનુદેતિ, હિતે ધમ્મે ઉપગ્ગણ્હાતિ. અનુપકારે ધમ્મે અપનુદેતિ, ઉપકારે ધમ્મે ઉપગ્ગણ્હાતિ. એવં ખો, મહારાજ, ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા સતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પરિણાયકરતનં રઞ્ઞો હિતાહિતે જાનાતિ ‘ઇમે રઞ્ઞો હિતા, ઇમે અહિતા. ઇમે ઉપકારા, ઇમે અનુપકારા’તિ. તતો અહિતે અપનુદેતિ, હિતે ઉપગ્ગણ્હાતિ. અનુપકારે અપનુદેતિ, ઉપકારે ઉપગ્ગણ્હાતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જમાના હિતાહિતાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેતિ ‘ઇમે ધમ્મા હિતા, ઇમે ધમ્મા અહિતા. ઇમે ધમ્મા ઉપકારા, ઇમે ધમ્મા અનુપકારા’તિ. તતો યોગાવચરો અહિતે ધમ્મે અપનુદેતિ, હિતે ધમ્મે ઉપગ્ગણ્હા’તિ. અનુપકારે ધમ્મે અપનુદેતિ, ઉપકારે દમ્મે ઉપગ્ગણ્હાતિ. એવં ખો, મહારાજ, ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા સતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સતિલક્ખણપઞ્હો તેરસમો.

૧૪. સમાધિપઞ્હો

૧૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણો સમાધી’’તિ? ‘‘પમુખલક્ખણો, મહારાજ, સમાધિ, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે સમાધિપમુખા હોન્તિ સમાધિનિન્ના સમાધિપોણા સમાધિપબ્ભારા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કૂટાગારસ્સ યા યાચિ ગોપાનસિયો, સબ્બા તા કૂટઙ્ગમા હોન્તિ કૂટનિન્ના કૂટસમોસરણા, કૂટં તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે સમાધિપમુખા હોન્તિ સમાધિનિન્ના સમાધિપોણા સમાધિપબ્ભારાતિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિ રાજા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય સદ્ધિં સઙ્ગામં ઓતરેય્ય, સબ્બાવ સેના હત્થી ચ અસ્સા ચ રથા ચ પત્તી ચ તપ્પમુખા [તમ્પમુખા (સ્યા. ક.)] ભવેય્યું તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તં યેવ અનુપરિયાયેય્યું. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે સમાધિપમુખા હોન્તિ સમાધિનિન્ના સમાધિપોણા સમાધિપબ્ભારા. એવં ખો, મહારાજ, પમુખલક્ખણો સમાધિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ, સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સમાધિપઞ્હો ચુદ્દસમો.

૧૫. પઞ્ઞાલક્ખણપઞ્હો

૧૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘પુબ્બેવ ખો, મહારાજ, મયા વુત્તં ‘છેદનલક્ખણા પઞ્ઞા’તિ, અપિ ચ ઓભાસનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, ઓભાસનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘પઞ્ઞા, મહારાજ, ઉપ્પજ્જમાના અવિજ્જન્ધકારં વિધમેતિ, વિજ્જોભાસં જનેતિ, ઞાણાલોકં વિદંસેતિ, અરિયસચ્ચાનિ પાકટાનિ કરોતિ. તતો યોગાવચરો ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો અન્ધકારે ગેહે પદીપં પવેસેય્ય, પવિટ્ઠો પદીપો અન્ધકારં વિધમેતિ, ઓભાસં જનેતિ, આલોકં વિદંસેતિ, રૂપાનિ પાકટાનિ કરોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જમાના અવિજ્જન્ધકારં વિધમેતિ, વિજ્જોભાસં જનેતિ, ઞાણાલોકં વિદંસેતિ, અરિયસચ્ચાનિ પાકટાનિ કરોતિ. તતો યોગાવચરો ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં ખો, મહારાજ, ઓભાસનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પઞ્ઞાલક્ખણપઞ્હો પન્નરસમો.

૧૬. નાનાધમ્માનં એકકિચ્ચઅભિનિપ્ફાદનપઞ્હો

૧૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, ઇમે ધમ્મા નાના સન્તા એકં અત્થં અભિનિપ્ફાદેન્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ઇમે ધમ્મા નાના સન્તા એકં અત્થં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, કિલેસે હનન્તી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે, ઇમે ધમ્મા નાના સન્તા એકં અત્થં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, કિલેસે હનન્તિ? ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સેના નાના સન્તા હત્થી ચ અસ્સા ચ રથા ચ પત્તી ચ એકં અત્થં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, સઙ્ગામે પરસેનં અભિવિજિનન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમે ધમ્મા નાના સન્તા એકં અત્થં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, કિલેસે હનન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

નાનાધમ્માનં એકકિચ્ચઅભિનિપ્ફાદનપઞ્હો સોળસમો.

મહાવગ્ગો પઠમો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે સોળસ પઞ્હા.

૨. અદ્ધાનવગ્ગો

૧. ધમ્મસન્તતિપઞ્હો

૧. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ઉપ્પજ્જતિ, સો એવ સો, ઉદાહુ અઞ્ઞો’’તિ? થેરો આહ ‘‘ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, યદા ત્વં દહરો તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો અહોસિ, સો યેવ ત્વં એતરહિ મહન્તો’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અઞ્ઞો સો દહરો તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો અહોસિ, અઞ્ઞો અહં એતરહિ મહન્તો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે ખો, મહારાજ, માતાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, પિતાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, આચરિયોતિપિ ન ભવિસ્સતિ, સિપ્પવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, સીલવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, પઞ્ઞવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ. કિં નુ ખો, મહારાજ, અઞ્ઞા એવ કલલસ્સ માતા, અઞ્ઞા અબ્બુદસ્સ માતા, અઞ્ઞા પેસિયા માતા, અઞ્ઞા ઘનસ્સ માતા, અઞ્ઞા ખુદ્દકસ્સ માતા, અઞ્ઞા મહન્તસ્સ માતા, અઞ્ઞો સિપ્પં સિક્ખતિ, અઞ્ઞો સિક્ખિતો ભવતિ, અઞ્ઞો પાપકમ્મં કરોતિ, અઞ્ઞસ્સ હત્થપાદા છિજ્જન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે. ત્વં પન, ભન્તે, એવં વુત્તે કિં વદેય્યાસી’’તિ? થેરો આહ ‘‘અહઞ્ઞેવ ખો, મહારાજ, દહરો અહોસિં તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો, અહઞ્ઞેવ એતરહિ મહન્તો, ઇમમેવ કાયં નિસ્સાય સબ્બે તે એકસઙ્ગહિતા’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો પદીપં પદીપેય્ય, કિં સો સબ્બરત્તિં પદીપેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સબ્બરત્તિં પદીપેય્યા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, યા પુરિમે યામે અચ્ચિ, સા મજ્ઝિમે યામે અચ્ચી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યા મજ્ઝિમે યામે અચ્ચિ, સા પચ્છિમે યામે અચ્ચી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, અઞ્ઞો સો અહોસિ પુરિમે યામે પદીપો, અઞ્ઞો મજ્ઝિમે યામે પદીપો, અઞ્ઞો પચ્છિમે યામે પદીપો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, તં યેવ નિસ્સાય સબ્બરત્તિં પદીપિતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ધમ્મસન્તતિ સન્દહતિ, અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો નિરુજ્ઝતિ, અપુબ્બં અચરિમં વિય સન્દહતિ, તેન ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો, પુરિમવિઞ્ઞાણે પચ્છિમવિઞ્ઞાણં સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, ખીરં દુય્હમાનં કાલન્તરેન દધિ પરિવત્તેય્ય, દધિતો નવનીતં, નવનીતતો ઘતં પરિવત્તેય્ય, યો નુ ખો, મહારાજ, એવં વદેય્ય ‘યં યેવ ખીરં તં યેવ દધિ, યં યેવ દધિ તં યેવ નવનીતં, યં યેવ નવનીતં તં યેવ ઘત’ન્તિ, સમ્મા નુ ખો સો, મહારાજ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, તંયેવ નિસ્સાય સમ્ભૂત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ધમ્મસન્તતિ સન્દહતિ, અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો નિરુજ્ઝતિ, અપુબ્બં અચરિમં વિય સન્દહતિ, તેન ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો, પુરિમવિઞ્ઞાણે પચ્છિમવિઞ્ઞાણં સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ધમ્મસન્તતિપઞ્હો પઠમો.

૨. પટિસન્દહનપઞ્હો

૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યો ન પટિસન્દહતિ, જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, જાનાતી’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો, મહારાજ, પટિસન્દહનાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કસ્સકો ગહપતિકો કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેય્ય. સો અપરેન સમયેન નેવ કસ્સેય્ય ન વપ્પેય્ય, યથાસમ્ભતઞ્ચ ધઞ્ઞં પરિભુઞ્જેય્ય વા વિસજ્જેય્ય વા યથા પચ્ચયં વા કરેય્ય, જાનેય્ય સો, મહારાજ, કસ્સકો ગહપતિકો ‘ન મે ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેસ્સતી’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનેય્યા’’તિ. ‘‘કથં જાનેય્યા’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો ધઞ્ઞાગારસ્સ પરિપૂરણાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ ‘ન મે ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેસ્સતી’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો હેતુ યો પચ્ચયો પટિસન્દહનાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પટિસન્દહનપઞ્હો દુતિયો.

૩. ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ. ‘‘યસ્સ પન, ભન્તે, તઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના, કિં સમ્મુય્હેય્ય સો, ઉદાહુ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘કત્થચિ, મહારાજ, સમ્મુય્હેય્ય, કત્થચિ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં, ભન્તે, સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞાતપુબ્બેસુ વા, મહારાજ, સિપ્પટ્ઠાનેસુ, અગતપુબ્બાય વા દિસાય, અસ્સુતપુબ્બાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘યં ખો પન, મહારાજ, તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘મોહો પનસ્સ, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘મોહો ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અન્ધકારગેહે પદીપં આરોપેય્ય, તતો અન્ધકારો નિરુજ્ઝેય્ય, આલોકો પાતુભવેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે મોહો તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘પઞ્ઞા પન, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘પઞ્ઞાપિ ખો, મહારાજ, સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’તિ, તસ્સ ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યો કોચિ પુરિસો રત્તિં લેખં પેસેતુકામો લેખકં પક્કોસાપેત્વા પદીપં આરોપેત્વા લેખં લિખાપેય્ય, લિખિતે પન લેખે પદીપં વિજ્ઝાપેય્ય, વિજ્ઝાપિતેપિ પદીપે લેખં ન વિનસ્સેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરત્થિમેસુ જનપદેસુ મનુસ્સા અનુઘરં પઞ્ચ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઠપેન્તિ આલિમ્પનં વિજ્ઝાપેતું, ઘરે પદિત્તે તાનિ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઘરસ્સૂપરિ ખિપન્તિ, તતો અગ્ગિ વિજ્ઝાયતિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, તેસં મનુસ્સાનં એવં હોતિ ‘પુન તેહિ ઘટેહિ ઘટકિચ્ચં કરિસ્સામા’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ ઘટેહિ, કિં તેહિ ઘટેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા તે મનુસ્સા, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા અગ્ગિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ ઉદકઘટકેહિ અગ્ગિ વિજ્ઝાપીયતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા વિજ્ઝાપિયન્તિ, વિજ્ઝાપિતાપિ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વેજ્જો પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ ગહેત્વા ગિલાનકં ઉપસઙ્કમિત્વા તાનિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ પિસિત્વા [પિંસિત્વા (સી. પી.)] ગિલાનકં પાયેય્ય, તેહિ ચ દોસા નિદ્ધમેય્યું, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ વેજ્જસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ભેસજ્જકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ, કિં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં, યથા વેજ્જો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા બ્યાધિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા બ્યાધિતો પુરિસો, એવં પુથુજ્જનો દટ્ઠબ્બો. યથા પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ગિલાનસ્સ દોસા નિદ્ધન્તા, દોસે નિદ્ધન્તે ગિલાનો અરોગો હોતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા નિદ્ધમીયન્તિ, નિદ્ધમિતા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો પઞ્ચ કણ્ડાનિ ગહેત્વા સઙ્ગામં ઓતરેય્ય પરસેનં વિજેતું, સો સઙ્ગામગતો તાનિ પઞ્ચ કણ્ડાનિ ખિપેય્ય, તેહિ ચ પરસેના ભિજ્જેય્ય, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ સઙ્ગામાવચરસ્સ યોધસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ કણ્ડેહિ કણ્ડકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ કણ્ડેહિ, કિં તેહિ કણ્ડેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ કણ્ડાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા પરસેના, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ કણ્ડેહિ પરસેના ભિજ્જતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા ભિજ્જન્તિ, ભગ્ગા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો તતિયો.

૪. પટિસન્દહનપુગ્ગલવેદિયનપઞ્હો

૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, વેદેતિ સો કિઞ્ચિ દુક્ખં વેદન’’ન્તિ? થેરો આહ ‘‘કિઞ્ચિ વેદેતિ, કિઞ્ચિ ન વેદેતી’’તિ. ‘‘કિં વેદેતિ, કિં ન વેદેતી’’તિ? ‘‘કાયિકં, મહારાજ, વેદનં વેદેતિ, ચેતસિકં વેદનં ન વેદેતી’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, કાયિકં વેદનં વેદેતિ, કથં ચેતસિકં વેદનં ન વેદેતી’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો કાયિકાય દુક્ખવેદનાય ઉપ્પત્તિયા, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ અનુપરમા કાયિકં દુક્ખવેદનં વેદેતિ, યો હેતુ યો પચ્ચયો ચેતસિકાય દુક્ખવેદનાય ઉપ્પત્તિયા, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા ચેતસિકં દુક્ખવેદનં ન વેદેતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘સો એકં વેદનં વેદેતિ કાયિકં ન ચેતસિક’’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો દુક્ખં વેદનં વેદેતિ, કસ્મા સો ન પરિનિબ્બાયતી’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, અરહતો અનુનયો વા પટિઘો વા, ન ચ અરહન્તો અપક્કં પાતેન્તિ પરિપાકં આગમેન્તિ પણ્ડિતા. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા.

‘‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, સમ્પજાનો પતિસ્સતો’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ [પસ્સ થેરગા. ૬૫૪].

પટિસન્દહનપુગ્ગલવેદિયનપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. વેદનાપઞ્હો

૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, સુખા વેદના કુસલા વા અકુસલા વા અબ્યાકતા વા’’તિ? ‘‘સિયા, મહારાજ, કુસલા, સિયા અકુસલા, સિયા અબ્યાકતા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે, કુસલા ન દુક્ખા, યદિ દુક્ખા ન કુસલા, કુસલં દુક્ખન્તિ નુપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ પુરિસસ્સ હત્થે તત્તં અયોગુળં નિક્ખિપેય્ય, દુતિયે હત્થે સીતં હિમપિણ્ડં નિક્ખિપેય્ય, કિં નુ ખો, મહારાજ, ઉભોપિ તે દહેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, ઉભોપિ તે દહેય્યુ’’ન્તિ. ‘‘કિં નુ ખો, તે મહારાજ, ઉભોપિ ઉણ્હા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે, મહારાજ, ઉભોપિ સીતલા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહં યદિ તત્તં દહતિ, ન ચ તે ઉભોપિ ઉણ્હા, તેન નુપ્પજ્જતિ. યદિ સીતલં દહતિ, ન ચ તે ઉભોપિ સીતલા, તેન નુપ્પજ્જતિ. કિસ્સ પન તે, મહારાજ, ઉભોપિ દહન્તિ, ન ચ તે ઉભોપિ ઉણ્હા, ન ચ તે ઉભોપિ સીતલા? એકં ઉણ્હં, એકં સીતલં, ઉભોપિ તે દહન્તિ, તેન નુપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘નાહં પટિબલો તયા વાદિના સદ્ધિં સલ્લપિતું, સાધુ અત્થં જપ્પેહી’’તિ. તતો થેરો અભિધમ્મસંયુત્તાય કથાય રાજાનં મિલિન્દં સઞ્ઞાપેસિ –

‘‘છયિમાનિ, મહારાજ, ગેહનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ ગેહનિસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ ગેહનિસ્સિતા ઉપેક્ખા, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતા ઉપેક્ખાતિ, ઇમાનિ છ છક્કાનિ, અતીતાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, અનાગતાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, પચ્ચુપ્પન્નાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસમ્પિણ્ડેત્વા અટ્ઠસતં વેદના હોન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વેદનાપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. નામરૂપએકત્તનાનત્તપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કો પટિસન્દહતી’’તિ? થેરો આહ ‘‘નામરૂપં ખો, મહારાજ, પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘કિં ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘ન ખો, મહારાજ, ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતિ, ઇમિના પન, મહારાજ, નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે, ન ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતિ, નનુ સો મુત્તો ભવિસ્સતિ પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ? થેરો આહ ‘‘યદિ ન પટિસન્દહેય્ય, મુત્તો ભવેય્ય પાપકેહિ કમ્મેહિ. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ અમ્બં અવહરેય્ય, તમેનં અમ્બસામિકો ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્ય ‘ઇમિના દેવ પુરિસેન મય્હં અમ્બા અવહટા’તિ, સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, દેવ, ઇમસ્સ અમ્બે અવહરામિ, અઞ્ઞે તે અમ્બા, યે ઇમિના રોપિતા, અઞ્ઞે તે અમ્બા, યે મયા અવહટા, નાહં દણ્ડપ્પત્તો’તિ. કિં નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, પુરિમં, ભન્તે, અમ્બં અપ્પચ્ચક્ખાય પચ્છિમેન અમ્બેન સો પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમિના નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ સાલિં અવહરેય્ય…પે… ઉચ્છું અવહરેય્ય…પે… યથા મહારાજ કોચિ પુરિસો હેમન્તકાલે અગ્ગિં જાલેત્વા વિસિબ્બેત્વા [વિસીવેત્વા (સી. પી.)] અવિજ્ઝાપેત્વા પક્કમેય્ય, અથ ખો સો અગ્ગિ અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ ખેત્તં ડહેય્ય [ઉપડહેય્ય (ક.)], તમેનં ખેત્તસામિકો ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્ય ‘ઇમિના, દેવ, પુરિસેન મય્હં ખેત્તં દડ્ઢ’ન્તિ. સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, દેવ, ઇમસ્સ ખેત્તં ઝાપેમિ, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યો મયા અવિજ્ઝાપિતો, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યેનિમસ્સ ખેત્તં દડ્ઢં, નાહં દણ્ડપ્પત્તો’તિ. કિં નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, પુરિમં, ભન્તે, અગ્ગિં અપ્પચ્ચક્ખાય પચ્છિમેન અગ્ગિના સો પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમિના નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો પદીપં આદાય પાસાદં અભિરૂહિત્વા ભુઞ્જેય્ય, પદીપો ઝાયમાનો તિણં ઝાપેય્ય, તિણં ઝાયમાનં ઘરં ઝાપેય્ય, ઘરં ઝાયમાનં ગામં ઝાપેય્ય, ગામજનો તં પુરિસં ગહેત્વા એવં વદેય્ય ‘કિસ્સ ત્વં, ભો પુરિસ, ગામં ઝાપેસી’તિ, સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, ભો, ગામં ઝાપેમિ, અઞ્ઞો સો પદીપગ્ગિ, યસ્સાહં આલોકેન ભુઞ્જિં, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યેન ગામો ઝાપિતો’તિ, તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, કસ્સ ત્વં, મહારાજ, અટ્ટં [અત્થં (સી. પી.)] ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘ગામજનસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો એવ સો અગ્ગિ નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો દહરિં દારિકં વારેત્વા સુઙ્કં દત્વા પક્કમેય્ય. સા અપરેન સમયેન મહતી અસ્સ વયપ્પત્તા, તતો અઞ્ઞો પુરિસો સુઙ્કં દત્વા વિવાહં કરેય્ય, ઇતરો આગન્ત્વા એવં વદેય્ય ‘કિસ્સ પન મે ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ભરિયં નેસી’તિ? સો એવં વદેય્ય ‘નાહં તવ ભરિયં નેમિ, અઞ્ઞા સા દારિકા દહરી તરુણી, યા તયા વારિતા ચ દિન્નસુઙ્કા ચ, અઞ્ઞાયં દારિકા મહતી વયપ્પત્તા મયા વારિતા ચ દિન્નસુઙ્કા ચા’તિ, તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું. કસ્સ ત્વં, મહારાજ, અટ્ટં ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘પુરિમસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો યેવ સા મહતી નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા નપરિમુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો ગોપાલકસ્સ હત્થતો ખીરઘટં કિણિત્વા તસ્સેવ હત્થે નિક્ખિપિત્વા પક્કમેય્ય ‘સ્વે ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ, તં અપરજ્જુ દધિ સમ્પજ્જેય્ય. સો આગન્ત્વા એવં વદેય્ય ‘દેહિ મે ખીરઘટ’ન્તિ. સો દધિં દસ્સેય્ય. ઇતરો એવં વદેય્ય ‘નાહં તવ હત્થતો દધિં કિણામિ, દેહિ મે ખીરઘટ’ન્તિ. સો એવં વદેય્ય ‘અજાનતો તે ખીરં દધિભૂત’ન્તિ તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, કસ્સ ત્વં મહારાજ, અટ્ટં ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘ગોપાલકસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા ન પરિમુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

નામરૂપએકત્તનાનત્તપઞ્હો છટ્ઠો.