૭. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, પઠમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણં, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘પઠમં, મહારાજ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘નિન્નત્તા ચ, મહારાજ, દ્વારત્તા ચ ચિણ્ણત્તા ચ સમુદાચરિતત્તા ચા’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, નિન્નત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, દેવે વસ્સન્તે કતમેન ઉદકં ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, નિન્નં, તેન ગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘અથાપરેન સમયેન દેવો વસ્સેય્ય, કતમેન તં ઉદકં ગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમં ઉદકં ગતં, તમ્પિ તેન ગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નું ખો, મહારાજ, પુરિમં ઉદકં પચ્છિમં ઉદકં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમં વા ઉદકં પુરિમં ઉદકં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, નિન્નત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નિન્નત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, નિન્નત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, દ્વારત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? અપેપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં અસ્સ દળ્હપાકારતોરણં એકદ્વારં, તતો પુરિસો નિક્ખમિતુકામો ભવેય્ય, કતમેન નિક્ખમેય્યા’’તિ? ‘‘દ્વારેન, ભન્તે, નિક્ખમેય્યા’’તિ. ‘‘અથાપરો પુરિસો નિક્ખમિતુકામો ભવેય્ય, કતમેન સો નિક્ખમેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમો પુરિસો નિક્ખન્તો, સોપિ તેન નિક્ખમેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, પુરિમો પુરિસો પચ્છિમં પુરિસં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમો વા પુરિસો પુરિમં પુરિસં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, દ્વારત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દ્વારત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, દ્વારત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, ચિણ્ણત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ?ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, પઠમં એકં સકટં ગચ્છેય્ય, અથ દુતિયં સકટં કતમેન ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમં સકટં ગતં, તમ્પિ તેન ગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, પુરિમં સકટં પચ્છિમં સકટં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમં વા સકટં પુરિમં સકટં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, ચિણ્ણત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ચિણ્ણત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, ચિણ્ણત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, સમુદાચરિતત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, મુદ્દાગણનાસઙ્ખ્યાલેખાસિપ્પટ્ઠાનેસુ આદિકમ્મિકસ્સ દન્ધાયના ભવતિ, અથાપરેન સમયેન નિસમ્મકિરિયાય સમુદાચરિતત્તા અદન્ધાયના ભવતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સમુદાચરિતત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, સમુદાચરિતત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યત્થ સોતવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતીતિ…પે… યત્થ ઘાનવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ…પે… યત્થ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ …પે… યત્થ કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યત્થ કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, પઠમં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણં, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા કાયવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘કાયવિઞ્ઞાણં, મહારાજ, પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન,…પે… અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, સમુદાચરિતત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપઞ્હો સત્તમો.