૩. વિચારવગ્ગો

૧. અદ્ધાનમૂલપઞ્હો

૧. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અતીતસ્સ અદ્ધાનસ્સ કિં મૂલં, અનાગતસ્સ અદ્ધાનસ્સ કિં મૂલં, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ અદ્ધાનસ્સ કિં મૂલ’’ન્તિ? ‘‘અતીતસ્સ ચ, મહારાજ, અદ્ધાનસ્સ અનાગતસ્સ ચ અદ્ધાનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચ અદ્ધાનસ્સ અવિજ્જા મૂલં. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અદ્ધાનસ્સ [દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અદ્ધાનસ્સ (સી.)] પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

અદ્ધાનમૂલપઞ્હો પઠમો.

૨. પુરિમકોટિપઞ્હો

૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’તિ, તસ્સ ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો પરિત્તં [પરિપક્કં (ક.)] બીજં પથવિયં નિક્ખિપેય્ય, તતો અઙ્કુરો ઉટ્ઠહિત્વા અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિત્વા ફલં દદેય્ય. તતો બીજં ગહેત્વા પુન રોપેય્ય, તતોપિ અઙ્કુરો ઉટ્ઠહિત્વા અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિત્વા ફલં દદેય્ય. એવમેતિસ્સા સન્તતિયા અત્થિ અન્તો’’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદ્ધાનસ્સાપિ પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કુક્કુટિયા અણ્ડં ભવેય્ય, અણ્ડતો કુક્કુટી કુક્કુટિયા અણ્ડન્તિ. એવમેતિસ્સા સન્તતિયા અત્થિ અન્તો’’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદ્ધાનસ્સાપિ પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. થેરો પથવિયા ચક્કં લિખિત્વા મિલિન્દં રાજાનં એતદવોચ ‘‘અત્થિ, મહારાજ, ઇમસ્સ ચક્કસ્સ અન્તો’’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમાનિ ચક્કાનિ વુત્તાનિ ભગવતા ‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા કમ્મં, કમ્મતો પુન ચક્ખું જાયતી’તિ. એવમેતિસ્સા સન્તતિયા અત્થિ અન્તો’’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે’’તિ.

‘‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા કમ્મં, કમ્મતો પુન મનો જાયતી’તિ. એવમેતિસ્સા સન્તતિયા અત્થિ અન્તો’’તિ? ‘‘નત્થિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અદ્ધાનસ્સાપિ પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પુરિમકોટિપઞ્હો દુતિયો.

૩. કોટિપઞ્ઞાયનપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’તિ, કતમા ચ સા પુરિમા કોટી’’તિ? ‘‘યો ખો, મહારાજ, અતીતો અદ્ધા, એસા પુરિમા કોટી’’તિ. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’તિ, કિં પન, ભન્તે, સબ્બાપિ પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘કાચિ, મહારાજ, પઞ્ઞાયતિ, કાચિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. ‘‘કતમા, ભન્તે, પઞ્ઞાયતિ, કતમા ન પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘ઇતો પુબ્બે, મહારાજ, સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અવિજ્જા નાહોસીતિ એસા પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ, યં અહુત્વા સમ્ભોતિ, હુત્વા પટિવિગચ્છતિ, એસપ પુરિમા કોટિ પઞ્ઞાયતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં અહુત્વા સમ્ભોતિ, હુત્વા પટિવિગચ્છતિ, નનુ તં ઉભતો છિન્નં અત્થં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘યદિ, મહારાજ, ઉભતો છિન્નં અત્થં ગચ્છતિ, ઉભતો છિન્ના સક્કા વડ્ઢેતુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, સાપિ સક્કા વડ્ઢેતુ’’ન્તિ.’’નાહં, ભન્તે, એતં પુચ્છામિ કોટિતો સક્કા વડ્ઢેતુ’’ન્તિ? ‘‘આમ સક્કા વડ્ઢેતુ’’ન્તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. થેરો તસ્સ રુક્ખૂપમં અકાસિ, ખન્ધા ચ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ બીજાની’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

કોટિપઞ્ઞાયનપઞ્હો તતિયો.

૪. સઙ્ખારજાયમાનપઞ્હો

૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે જાયન્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અત્થિ સઙ્ખારા, યે જાયન્તી’’તિ. ‘‘કતમે તે, ભન્તે’’તિ? ‘‘ચક્ખુસ્મિઞ્ચ ખો, મહારાજ, સતિ રૂપેસુ ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં હોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે સતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો હોતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે સતિ વેદના હોતિ, વેદનાય સતિ તણ્હા હોતિ, તણ્હાય સતિ ઉપાદાનં હોતિ, ઉપાદાને સતિ ભવો હોતિ, ભવે સતિ જાતિ હોતિ, જાતિયા સતિ જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ, એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. ચક્ખુસ્મિઞ્ચ ખો, મહારાજ, અસતિ રૂપેસુ ચ અસતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન હોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે અસતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો ન હોતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે અસતિ વેદના ન હોતિ, વેદનાય અસતિ તણ્હા ન હોતિ, તણ્હાય અસતિ ઉપાદાનં ન હોતિ, ઉપાદાને અસતિ ભવો ન હોતિ, ભવે અસતિ જાતિ ન હોતિ, જાતિયા અસતિ જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા ન હોન્તિ, એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સઙ્ખારજાયમાનપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. ભવન્તસઙ્ખારજાયમાનપઞ્હો

૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તી’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ ખો, મહારાજ, સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇદં ગેહં અભવન્તં જાતં, યત્થ ત્વં નિસિન્નોસી’’તિ? ‘‘નત્થિ કિઞ્ચિ, ભન્તે, ઇધ અભવન્તં જાતં, ભવન્તં યેવ જાતં, ઇમાનિ ખો, ભન્તે, દારૂનિ વને અહેસું, અયઞ્ચ મત્તિકા પથવિયં અહોસિ, ઇત્થીનઞ્ચ પુરિસાનઞ્ચ તજ્જેન વાયામેન એવમિદં ગેહં નિબ્બત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યે કેચિ બીજગામભૂતગામા પથવિયં નિક્ખિત્તા અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જમાના પુપ્ફાનિ ચ ફલાનિ ચ દદેય્યું, ન તે રુક્ખા અભવન્તા જાતા, ભવન્તા યેવ તે રુક્ખા જાતા. એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ તે સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કુમ્ભકારો પથવિયા મત્તિકં ઉદ્ધરિત્વા નાનાભાજનાનિ કરોતિ, ન તાનિ ભાજનાનિ અભવન્તાનિ જાતાનિ, ભવન્તાનિ યેવ જાતાનિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વીણાય પત્તં ન સિયા, ચમ્મં ન સિયા, દોણિ ન સિયા, દણ્ડો ન સિયા, ઉપવીણો ન સિયા, તન્તિયો ન સિયું, કોણો ન સિયા, પુરિસસ્સ ચ તજ્જો વાયામો ન સિયા, જાયેય્ય સદ્દો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યતો ચ ખો, મહારાજ, વીણાય પત્તં સિયા, ચમ્મં સિયા, દોણિ સિયા, દણ્ડો સિયા, ઉપવીણો સિયા, તન્તિયો સિયું, કોણો સિયા, પુરિસસ્સ ચ તજ્જો વાયામો સિયા, જાયેય્ય સદ્દો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાયેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ ખો સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, અરણિ ન સિયા, અરણિપોતકો ન સિયા, અરણિયોત્તકં ન સિયા, ઉત્તરારણિ ન સિયા, ચોળકં ન સિયા, પુરિસસ્સ ચ તજ્જો વાયામો ન સિયા, જાયેય્ય સો અગ્ગી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યતો ચ ખો, મહારાજ, અરણિ સિયા, અરણિપોતકો સિયા, અરણિયોત્તકં સિયા, ઉત્તરારણિ સિયા, ચોળકં સિયા, પુરિસસ્સ ચ તજ્જો વાયામો સિયા, જાયેય્ય સો અગ્ગી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાયેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ ખો સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, મણિ ન સિયા, આતપો ન સિયા, ગોમયં ન સિયા, જાયેય્ય સો અગ્ગી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યતો ચ ખો, મહારાજ, મણિ સિયા, આતપો સિયા, ગોમયં સિયા, જાયેય્ય સો અગ્ગી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાયેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ ખો સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, આદાસો ન સિયા, આભા ન સિયા, મુખં ન સિયા, જાયેય્ય અત્તા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘યતો ચ ખો, મહારાજ, આદાસો સિયા, આભા સિયા, મુખં સિયા, જાયેય્ય અત્તા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાયેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નત્થિ કેચિ સઙ્ખારા, યે અભવન્તા જાયન્તિ, ભવન્તા યેવ ખો સઙ્ખારા જાયન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ભવન્તસઙ્ખારજાયમાનપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. વેદગૂપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, વેદગૂ ઉપલબ્ભતી’’તિ? ‘‘કો પનેસ, મહારાજ, વેદગૂ નામા’’તિ? ‘‘યો, ભન્તે, અબ્ભન્તરે જીવો ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં સુણાતિ, ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ, જિવ્હાય રસં સાયતિ, કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ, મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, યથા મયં ઇધ પાસાદે નિસિન્ના યેન યેન વાતપાનેન ઇચ્છેય્યામ પસ્સિતું, તેન તેન વાતપાનેન પસ્સેય્યામ, પુરત્થિમેનપિ વાતપાનેન પસ્સેય્યામ, પચ્છિમેનપિ વાતપાનેન પસ્સેય્યામ, ઉત્તરેનપિ વાતપાનેન પસ્સેય્યામ, દક્ખિણેનપિ વાતપાનેન પસ્સેય્યામ. એવમેવ ખો, ભન્તે, અયં અબ્ભન્તરે જીવો યેન યેન દ્વારેન ઇચ્છતિ પસ્સિતું, તેન તેન દ્વારેન પસ્સતી’’તિ.

થેરો આહ ‘‘પઞ્ચદ્વારં, મહારાજ, ભણિસ્સામિ, તં સુણોહિ, સાધુકં મનસિકરોહિ, યદિ અબ્ભન્તરે જીવો ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, યથા મયં ઇધ પાસાદે નિસિન્ના યેન યેન વાતપાનેન ઇચ્છેય્યામ પસ્સિતું, તેન તેન વાતપાનેન રૂપં યેવ પસ્સેય્યામ, પુરત્થિમેનપિ વાતપાનેન રૂપં યેવ પસ્સેય્યામ, પચ્છિમેનપિ વાતપાનેન રૂપં યેવ પસ્સેય્યામ, ઉત્તરેનપિ વાતપાનેન રૂપં યેવ પસ્સેય્યામ, દક્ખિણેનપિ વાતપાનેન રૂપં યેવ પસ્સેય્યામ, એવમેતેન અબ્ભન્તરે જીવેન સોતેનપિ રૂપં યેવ પસ્સિતબ્બં, ઘાનેનપિ રૂપં યેવ પસ્સિતબ્બં, જિવ્હાયપિ રૂપં યેવ પસ્સિતબ્બં, કાયેનપિ રૂપં યેવ પસ્સિતબ્બં, મનસાપિ રૂપં યેવ પસ્સિતબ્બં; ચક્ખુનાપિ સદ્દો યેવ સોતબ્બો, ઘાનેનપિ સદ્દો યેવ સોતબ્બો, જિવ્હાયપિ સદ્દો યેવ સોતબ્બો, કાયેનપિ સદ્દો યેવ સોતબ્બો, મનસાપિ સદ્દો યેવ સોતબ્બો; ચક્ખુનાપિ ગન્ધો યેવ ઘાયિતબ્બો, સોતેનપિ ગન્ધો યેવ ઘાયિતબ્બો, જિવ્હાયપિ ગન્ધો યેવ ઘાયિતબ્બો, કાયેનપિ ગન્ધો યેવ ઘાયિતબ્બો, મનસાપિ ગન્ધો યેવ ઘાયિતબ્બો; ચક્ખુનાપિ રસો યેવ સાયિતબ્બો, સોતેનપિ રસો યેવ સાયિતબ્બો, ઘાનેનપિ રસો યેવ સાયિતબ્બો, કાયેનપિ રસો યેવ સાયિતબ્બો, મનસાપિ રસો યેવ સાયિતબ્બો; ચક્ખુનાપિ ફોટ્ઠબ્બં યેવ ફુસિતબ્બં, સોતેનપિ ફોટ્ઠબ્બં યેવ ફુસિતબ્બં, ઘાનેનપિ ફોટ્ઠબ્બં યેવ ફુસિતબ્બં, જિવ્હાયપિ ફોટ્ઠબ્બં યેવ ફુસિતબ્બં, મનસાપિ ફોટ્ઠબ્બં યેવ ફુસિતબ્બં; ચક્ખુનાપિ ધમ્મં યેવ વિજાનિતબ્બં, સોતેનપિ ધમ્મં યેવ વિજાનિતબ્બં, ઘાનેનપિ ધમ્મં યેવ વિજાનિતબ્બં, જિવ્હાયપિ ધમ્મં યેવ વિજાનિતબ્બં, કાયેનપિ ધમ્મં યેવ વિજાનિતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ.

‘‘ન ખો તે, મહારાજ, યુજ્જતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં, યથા વા પન, મહારાજ, મયં ઇધ પાસાદે નિસિન્ના ઇમેસુ જાલવાતપાનેસુ ઉગ્ઘાટિતેસુ મહન્તેન આકાસેન બહિમુખા સુટ્ઠુતરં રૂપં પસ્સામ, એવમેતેન અબ્ભન્તરે જીવેનાપિ ચક્ખુદ્વારેસુ ઉગ્ઘાટિતેસુ મહન્તેન આકાસેન સુટ્ઠુતરં રૂપં પસ્સિતબ્બં, સોતેસુ ઉગ્ઘાટિતેસુ…પે… ઘાને ઉગ્ઘાટિતે…પે… જિવ્હાય ઉગ્ઘાટિતાય…પે… કાયે ઉગ્ઘાટિતે મહન્તેન આકાસેન સુટ્ઠુતરં સદ્દો સોતબ્બો, ગન્ધો ઘાયિતબ્બો, રસો સાયિતબ્બો, ફોટ્ઠબ્બો ફુસિતબ્બો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ.

‘‘ન ખો તે, મહારાજ, યુજ્જતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં, યથા વા પન, મહારાજ, અયં દિન્નો નિક્ખમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે તિટ્ઠેય્ય, જાનાસિ ત્વં, મહારાજ, ‘અયં દિન્નો નિક્ખમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો’’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનામી’’તિ. ‘‘યથા વા પન, મહારાજ, અયં દિન્નો અન્તો પવિસિત્વા તવ પુરતો તિટ્ઠેય્ય, જાનાસિ ત્વં, મહારાજ, ‘અયં દિન્નો અન્તો પવિસિત્વા મમ પુરતો ઠિતો’’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનામી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અબ્ભન્તરે સો જીવો જિવ્હાય રસે નિક્ખિત્તે જાનેય્ય અમ્બિલત્તં વા લવણત્તં વા તિત્તકત્તં વા કટુકત્તં વા કસાયત્તં વા મધુરત્તં વા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનેય્યા’’તિ. ‘‘તે રસે અન્તો પવિટ્ઠે જાનેય્ય અમ્બિલત્તં વા લવણત્તં વા તિત્તકત્તં વા કટુકત્તં વા કસાયત્તં વા મધુરત્તં વા’’તિ. ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ.

‘‘ન ખો તે, મહારાજ, યુજ્જતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં, યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો મધુઘટસતં આહરાપેત્વા મધુદોણિં પૂરાપેત્વા પુરિસસ્સ મુખં પિદહિત્વા [પિદહિત્વાવ (ક.)] મધુદોણિયા પક્ખિપેય્ય, જાનેય્ય, મહારાજ, સો પુરિસો મધું સમ્પન્નં વા ન સમ્પન્નં વા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ. ‘‘ન હિ તસ્સ, ભન્તે, મુખે મધુ પવિટ્ઠ’’ન્તિ.

‘‘ન ખો તે, મહારાજ, યુજ્જતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમ’’ન્તિ. ‘‘નાહં પટિબલો તયા વાદિના સદ્ધિં સલ્લપિતું; સાધુ, ભન્તે, અત્થં જપ્પેહી’’તિ.

થેરો અભિધમ્મસંયુત્તાય કથાય રાજાનં મિલિન્દં સઞ્ઞાપેસિ – ‘‘ઇધ, મહારાજ, ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તંસહજાતા ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના એકગ્ગતા જીવિતિન્દ્રિયં મનસિકારોતિ એવમેતે ધમ્મા પચ્ચયતો જાયન્તિ, ન હેત્થ વેદગૂ ઉપલબ્ભતિ, સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તંસહજાતા ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના એકગ્ગતા જીવિતિન્દ્રિયં મનસિકારોતિ એવમેતે ધમ્મા પચ્ચયતો જાયન્તિ, ન હેત્થ વેદગૂ ઉપલબ્ભતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વેદગૂપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, પઠમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણં, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘પઠમં, મહારાજ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘નિન્નત્તા ચ, મહારાજ, દ્વારત્તા ચ ચિણ્ણત્તા ચ સમુદાચરિતત્તા ચા’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, નિન્નત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, દેવે વસ્સન્તે કતમેન ઉદકં ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, નિન્નં, તેન ગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘અથાપરેન સમયેન દેવો વસ્સેય્ય, કતમેન તં ઉદકં ગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમં ઉદકં ગતં, તમ્પિ તેન ગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નું ખો, મહારાજ, પુરિમં ઉદકં પચ્છિમં ઉદકં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમં વા ઉદકં પુરિમં ઉદકં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, નિન્નત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, નિન્નત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, નિન્નત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, દ્વારત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? અપેપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં અસ્સ દળ્હપાકારતોરણં એકદ્વારં, તતો પુરિસો નિક્ખમિતુકામો ભવેય્ય, કતમેન નિક્ખમેય્યા’’તિ? ‘‘દ્વારેન, ભન્તે, નિક્ખમેય્યા’’તિ. ‘‘અથાપરો પુરિસો નિક્ખમિતુકામો ભવેય્ય, કતમેન સો નિક્ખમેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમો પુરિસો નિક્ખન્તો, સોપિ તેન નિક્ખમેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, પુરિમો પુરિસો પચ્છિમં પુરિસં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમો વા પુરિસો પુરિમં પુરિસં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, દ્વારત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, દ્વારત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, દ્વારત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, ચિણ્ણત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ?ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, પઠમં એકં સકટં ગચ્છેય્ય, અથ દુતિયં સકટં કતમેન ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘યેન, ભન્તે, પુરિમં સકટં ગતં, તમ્પિ તેન ગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, પુરિમં સકટં પચ્છિમં સકટં આણાપેતિ ‘યેનાહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ તેન ગચ્છાહી’તિ, પચ્છિમં વા સકટં પુરિમં સકટં આણાપેતિ ‘યેન ત્વં ગચ્છિસ્સસિ, અહમ્પિ તેન ગચ્છિસ્સામી’’’તિ. ‘‘ન હિ, ભન્તે, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, ચિણ્ણત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ચિણ્ણત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, ચિણ્ણત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કથં, ભન્તે નાગસેન, સમુદાચરિતત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ? ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, મુદ્દાગણનાસઙ્ખ્યાલેખાસિપ્પટ્ઠાનેસુ આદિકમ્મિકસ્સ દન્ધાયના ભવતિ, અથાપરેન સમયેન નિસમ્મકિરિયાય સમુદાચરિતત્તા અદન્ધાયના ભવતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, સમુદાચરિતત્તા યત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થાહં ઉપ્પજ્જામિ, ત્વમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જાહી’તિ, નાપિ મનોવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આણાપેતિ ‘યત્થ ત્વં ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, અહમ્પિ તત્થ ઉપ્પજ્જિસ્સામી’તિ, અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, સમુદાચરિતત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યત્થ સોતવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતીતિ…પે… યત્થ ઘાનવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ…પે… યત્થ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ …પે… યત્થ કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યત્થ કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, પઠમં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણં, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા કાયવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘કાયવિઞ્ઞાણં, મહારાજ, પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન,…પે… અનાલાપો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ, સમુદાચરિતત્તા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપઞ્હો સત્તમો.

૮. ફસ્સલક્ખણપઞ્હો

૮. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યત્થ મનોવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ફસ્સોપિ વેદનાપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યત્થ મનોવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ફસ્સોપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, વેદનાપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્ઞાપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, ચેતનાપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, વિતક્કોપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, વિચારોપિ તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેપિ ફસ્સપ્પમુખા ધમ્મા તત્થ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણો ફસ્સો’’તિ? ‘‘ફુસનલક્ખણો, મહારાજ, ફસ્સો’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, દ્વે મેણ્ડા યુજ્ઝેય્યું, તેસુ યથા એકો મેણ્ડો, એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બં યથા દુતિયો મેણ્ડો, એવં રૂપં દટ્ઠબ્બં. યથા તેસં સન્નિપાતો, એવં ફસ્સો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, દ્વે પાણી વજ્જેય્યું, તેસુ યથા એકો પાણિ, એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બં. યથા દુતિયો પાણિ, એવં રૂપં દટ્ઠબ્બં. યથા તેસં સન્નિપાતો, એવં ફસ્સો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, દ્વે સમ્મા વજ્જેય્યું, તેસુ યથા એકો સમ્મો, એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બં. યથા દુતિયો સમ્મો, એવં રૂપં દટ્ઠબ્બં. યથા તેસં સન્નિપાતો, એવં ફસ્સો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ફસ્સલક્ખણપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. વેદનાલક્ખણપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા વેદના’’તિ? ‘‘વેદયિતલક્ખણા, મહારાજ, વેદના અનુભવનલક્ખણા ચા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો રઞ્ઞો અધિકારં કરેય્ય, તસ્સ રાજા તુટ્ઠો અધિકારં દદેય્ય, સો તેન અધિકારેન પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચરેય્ય, તસ્સ એવમસ્સ ‘મયા ખો પુબ્બે રઞ્ઞો અધિકારો કતો, તસ્સ મે રાજા તુટ્ઠો અધિકારં અદાસિ, સ્વાહં તતોનિદાનં ઇમં એવરૂપં વેદનં વેદયામી’તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો કુસલં કમ્મં કત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, સો ચ તત્થ દિબ્બેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચરેય્ય, તસ્સ એવમસ્સ ‘સ્વાહં ખો પુબ્બે કુસલં કમ્મં અકાસિં, સોહં તતોનિદાનં ઇમં એવરૂપં વેદનં વેદયામી’તિ, એવં ખો, મહારાજ, વેદયિતલક્ખણા વેદના અનુભવનલક્ખણા ચા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વેદનાલક્ખણપઞ્હો નવમો.

૧૦. સઞ્ઞાલક્ખણપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા સઞ્ઞા’’તિ? ‘‘સઞ્જાનનલક્ખણા, મહારાજ, સઞ્ઞા. કિં સઞ્જાનાતિ? નીલમ્પિ સઞ્જાનાતિ, પીતમ્પિ સઞ્જાનાતિ, લોહિતમ્પિ સઞ્જાનાતિ, ઓદાતમ્પિ સઞ્જાનાતિ, મઞ્જિટ્ઠમ્પિ [મઞ્જેટ્ઠમ્પિ (સી. પી.)] સઞ્જાનાતિ. એવં ખો, મહારાજ, સઞ્જાનનલક્ખણા સઞ્ઞા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ભણ્ડાગારિકો ભણ્ડાગારં પવિસિત્વા નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠાનિ [મઞ્જેટ્ઠાનિ (સી. પી.)] રાજભોગાનિ રૂપાનિ પસ્સિત્વા સઞ્જાનાતિ. એવં ખો, મહારાજ, સઞ્જાનનલક્ખણા સઞ્ઞા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

સઞ્ઞાલક્ખણપઞ્હો દસમો.

૧૧. ચેતનાલક્ખણપઞ્હો

૧૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણા ચેતના’’તિ? ‘‘ચેતયિતલક્ખણા, મહારાજ, ચેતના અભિસઙ્ખરણલક્ખણા ચા’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો વિસં અભિસઙ્ખરિત્વા અત્તના ચ પિવેય્ય, પરે ચ પાયેય્ય, સો અત્તનાપિ દુક્ખિતો ભવેય્ય, પરેપિ દુક્ખિતા ભવેય્યું. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અકુસલં કમ્મં ચેતનાય ચેતયિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યેપિ તસ્સ અનુસિક્ખન્તિ, તેપિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતં એકજ્ઝં અભિસઙ્ખરિત્વા અત્તના ચ પિવેય્ય, પરે ચ પાયેય્ય, સો અત્તના સુખિતો ભવેય્ય, પરેપિ સુખિતા ભવેય્યું. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કુસલં કમ્મં ચેતનાય ચેતયિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યેપિ તસ્સ અનુસિક્ખન્તિ, તેપિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. એવં ખો, મહારાજ, ચેતયિતલક્ખણા ચેતના અભિસઙ્ખરણલક્ખણા ચા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ચેતનાલક્ખણપઞ્હો એકાદસમો.

૧૨. વિઞ્ઞાણલક્ખણપઞ્હો

૧૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘વિજાનનલક્ખણં, મહારાજ, વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, નગરગુત્તિકો મજ્ઝે નગરસિઙ્ઘાટકે નિસિન્નો પસ્સેય્ય પુરત્થિમદિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં, પસ્સેય્ય દક્ખિણદિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં, પસ્સેય્ય પચ્છિમદિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં, પસ્સેય્ય ઉત્તરદિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં. એવમેવ ખો, મહારાજ, યઞ્ચ પુરિસો ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ. યઞ્ચ સોતેન સદ્દં સુણાતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ. યઞ્ચ ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ. યઞ્ચ જિવ્હાય રસં સાયતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ. યઞ્ચ કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ, યઞ્ચ મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ. એવં ખો, મહારાજ, વિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વિઞ્ઞાણલક્ખણપઞ્હો દ્વાદસમો.

૧૩. વિતક્કલક્ખણપઞ્હો

૧૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણો વિતક્કો’’તિ? ‘‘અપ્પનાલક્ખણો મહારાજ, વિતક્કો’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વડ્ઢકી સુપરિકમ્મકતં દારું સન્ધિસ્મિં અપ્પેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, અપ્પનાલક્ખણો વિતક્કો’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વિતક્કલક્ખણપઞ્હો તેરસમો.

૧૪. વિચારલક્ખણપઞ્હો

૧૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિંલક્ખણો વિચારો’’તિ? ‘‘અનુમજ્જનલક્ખણો, મહારાજ, વિચારો’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કંસથાલં આકોટિતં પચ્છા અનુરવતિ અનુસન્દહતિ [અનુસદ્દાયતિ (ક.)], યથા, મહારાજ, આકોટના, એવં વિતક્કો દટ્ઠબ્બો. યથા અનુરવના [અનુમજ્જના (ક.)], એવં વિચારો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વિચારલક્ખણપઞ્હો ચુદ્દસમો.

વિચારવગ્ગો તતિયો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે ચુદ્દસ પઞ્હા.