૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. તેન સમયેનાતિ રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદં. તત્થ નાનપ્પકારકન્તિ કતાકતાદિવસેન અનેકવિધં. રૂપિયસંવોહારન્તિ જાતરૂપરજતપરિવત્તનં. સમાપજ્જન્તીતિ પટિગ્ગહણસ્સેવ પટિક્ખિતત્તા પટિગ્ગહિતપરિવત્તને દોસં અપસ્સન્તા કરોન્તિ.

૫૮૯. સીસૂપગન્તિઆદીસુ સીસં ઉપગચ્છતીતિ સીસૂપગં, પોત્થકેસુ પન ‘‘સીસૂપક’’ન્તિ લિખિતં, યસ્સ કસ્સચિ સીસાલઙ્કારસ્સેતં અધિવચનં. એસ નયો સબ્બત્થ. કતેન કતન્તિઆદીસુ સુદ્ધો રૂપિયસંવોહારોયેવ.

રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિઆદિમ્હિ પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તવત્થૂસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થુના નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, અપરાપરપરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયમેવ. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સપિ એસેવ નયો. યો હિ અયં અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતીતિઆદિ દુતિયો તિકો વુત્તો, તસ્સાનુલોમત્તા અવુત્તોપિ અયમપરોપિ રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતીતિઆદિ તિકો વેદિતબ્બો. અત્તનો વા હિ અરૂપિયેન પરસ્સ રૂપિયં ચેતાપેય્ય અત્તનો વા રૂપિયેન પરસ્સ અરૂપિયં, ઉભયથાપિ રૂપિયસંવોહારો કતોયેવ હોતિ, તસ્મા પાળિયં એકન્તેન રૂપિયપક્ખે એકોયેવ તિકો વુત્તોતિ.

દુક્કટવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન દુક્કટં, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, ગરુકસ્સ ચેતાપિતત્તા. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુમેવ, કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન દુક્કટં, પચ્છા પરિવત્તનેપિ ઇમિના દુક્કટમેવ. કસ્મા? અકપ્પિયવત્થુના ચેતાપિતત્તા. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘સચે કયવિક્કયં સમાપજ્જેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ ભાસિતં, તં દુબ્ભાસિતં. કસ્મા? ન હિ દાનગ્ગહણતો અઞ્ઞો કયવિક્કયો નામ અત્થિ, કયવિક્કયસિક્ખાપદઞ્ચ કપ્પિયવત્થુના કપ્પિયવત્થુપરિવત્તનમેવ સન્ધાય વુત્તં, તઞ્ચ ખો અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહિ. ઇદં સિક્ખાપદં રૂપિયેન ચ રૂપિયારૂપિયચેતાપનં અરૂપિયેન ચ રૂપિયચેતાપનં. દુક્કટવત્થુના પન દુક્કટવત્થુનો ચેતાપનં નેવ ઇધ ન તત્થ પાળિયં વુત્તં, ન ચેત્થ અનાપત્તિ ભવિતું અરહતિ. તસ્મા યથેવ દુક્કટવત્થુનો પટિગ્ગહણે દુક્કટં, તથેવ તસ્સ વા તેન વા ચેતાપનેપિ દુક્કટં યુત્તન્તિ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ વુત્તં.

કપ્પિયવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ. તેનેવ કપ્પિયવત્થુના દુક્કટવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલપટિગ્ગહણે તથેવ અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના દુક્કટં. કસ્મા? અકપ્પિયસ્સ ચેતાપિતત્તા. કપ્પિયવત્થુના પન કપ્પિયવત્થું અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહિ ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઉપરિ કયવિક્કયસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. કયવિક્કયં મોચેત્વા ગણ્હન્તસ્સ ઉપરિસિક્ખાપદેનપિ અનાપત્તિ, વડ્ઢિં પયોજેન્તસ્સ દુક્કટં.

ઇમસ્સ ચ રૂપિયસંવોહારસ્સ ગરુકભાવદીપકં ઇદં પત્તચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન અયબીજં સમુટ્ઠાપેતિ, તં કોટ્ટાપેત્વા તેન લોહેન પત્તં કારેતિ, અયં પત્તો મહાઅકપ્પિયો નામ, ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતું. સચે હિ તં વિનાસેત્વા થાલકં કારેતિ, તમ્પિ અકપ્પિયં. વાસિં કારેતિ, તાય છિન્નં દન્તકટ્ઠમ્પિ અકપ્પિયં. બળિસં કારોતિ, તેન મારિતા મચ્છાપિ અકપ્પિયા. વાસિફલં તાપેત્વા ઉદકં વા ખીરં વા ઉણ્હાપેતિ, તમ્પિ અકપ્પિયમેવ.

યો પન રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન પત્તં કિણાતિ, અયમ્પિ પત્તો અકપ્પિયો. ‘‘પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સક્કા પન કપ્પિયો કાતું, સો હિ મૂલે મૂલસામિકાનં પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતિ. કપ્પિયભણ્ડં દત્વા ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

યોપિ રૂપિયં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા કપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં રુચ્ચતી’’તિ વદતિ. કપ્પિયકારકો ચ તં રૂપિયં દત્વા કમ્મારં સઞ્ઞાપેતિ, અયમ્પિ પત્તો કપ્પિયવોહારેન ગહિતોપિ દુતિયપત્તસદિસોયેવ, મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા અકપ્પિયો. કસ્મા સેસાનં ન કપ્પતીતિ? મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા.

યો પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ, મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા.

મહાસુમત્થેરસ્સ કિર ઉપજ્ઝાયો અનુરુદ્ધત્થેરો નામ અહોસિ. સો અત્તનો એવરૂપં પત્તં સપ્પિસ્સ પૂરેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જિ. તિપિટકચૂળનાગત્થેરસ્સપિ સદ્ધિવિહારિકાનં એવરૂપો પત્તો અહોસિ. તં થેરોપિ સપ્પિસ્સ પૂરાપેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જાપેસીતિ. ઇદં અકપ્પિયપત્તચતુક્કં.

સચે પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં રુચ્ચતી’’તિ વા ‘‘ઇમાહં ગહેસ્સામી’’તિ વા વદતિ, કપ્પિયકારકો ચ તં રૂપિયં દત્વા કમ્મારં સઞ્ઞાપેતિ, અયં પત્તો સબ્બકપ્પિયો બુદ્ધાનમ્પિ પરિભોગારહોતિ.

૫૯૧. અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ ખરપત્તાદીસુ સુવણ્ણાદિસઞ્ઞી. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સચે તેન અરૂપિયં ચેતાપેતિ દુક્કટાપત્તિ હોતિ. એસ નયો વેમતિકે. અરૂપિયસઞ્ઞિસ્સ પન પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિ ‘‘ઇદં ગહેત્વા ઇદં દેથા’’તિ કયવિક્કયં કરોન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.