૪. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડં
૧. ચીવરવગ્ગો
૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના
તિંસ નિસ્સગ્ગિયા ધમ્મા, યે વુત્તા સમિતાવિના;
તેસં દાનિ કરિસ્સામિ, અપુબ્બપદવણ્ણનં.
૪૫૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ ગોતમકે ચેતિયે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતા ભિક્ખૂનં તિચીવરં અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ એત્થ તિચીવરન્તિ અન્તરવાસકો ઉત્તરાસઙ્ગો સઙ્ઘાટીતિ ઇદં ચીવરત્તયં પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતં હોતિ. યત્થ પનેતં અનુઞ્ઞાતં, યદા ચ અનુઞ્ઞાતં, યેન ચ કારણેન અનુઞ્ઞાતં, તં સબ્બં ચીવરક્ખન્ધકે જીવકવત્થુસ્મિં (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) આગતમેવ. અઞ્ઞેનેવ તિચીવરેન ગામં પવિસન્તીતિ યેન વિહારે અચ્છન્તિ ન્હાનઞ્ચ ઓતરન્તિ, તતો અઞ્ઞેન, એવં દિવસે દિવસે નવ ચીવરાનિ ધારેન્તિ.
૪૬૦. ઉપ્પન્નં હોતીતિ અનુપઞ્ઞત્તિયા દ્વારં દદમાનં પટિલાભવસેન ઉપ્પન્નં હોતિ, નો નિપ્ફત્તિવસેન.
આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામો હોતીતિ આયસ્મા કિર આનન્દો ભગવન્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞો એવરૂપો ગુણવિસિટ્ઠો પુગ્ગલો નત્થીતિ ગુણબહુમાનેન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અતિમમાયતિ. સો સદાપિ મનાપં ચીવરં લભિત્વા રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા થેરસ્સેવ દેતિ, પુરેભત્તે પણીતં યાગુખજ્જકં વા પિણ્ડપાતં વા લભિત્વાપિ થેરસ્સેવ દેતિ, પચ્છાભત્તે મધુફાણિતાદીનિ લભિત્વાપિ થેરસ્સેવ દેતિ, ઉપટ્ઠાકકુલેહિ દારકે નિક્ખામેત્વા પબ્બાજેત્વાપિ થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા સયં અનુસાવનકમ્મં કરોતિ. આયસ્માપિ સારિપુત્તો ‘‘પિતુ કત્તબ્બકિચ્ચં નામ જેટ્ઠપુત્તસ્સ ભારો, તં મયા ભગવતો કત્તબ્બં કિચ્ચં આનન્દો કરોતિ, અહં આનન્દં નિસ્સાય અપ્પોસ્સુક્કો વિહરિતું લભામી’’તિ આયસ્મન્તં આનન્દં અતિવિય મમાયતિ, સોપિ મનાપં ચીવરં લભિત્વા આનન્દત્થેરસ્સેવ દેતીતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. એવં ગુણબહુમાનેન મમાયન્તો તદા ઉપ્પન્નમ્પિ તં ચીવરં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામો હોતીતિ વેદિતબ્બો.
નવમં વા ભગવા દિવસં દસમં વાતિ એત્થ પન સચે ભવેય્ય ‘‘કથં થેરો જાનાતી’’તિ? બહૂહિ કારણેહિ જાનાતિ. સારિપુત્તત્થેરો કિર જનપદચારિકં પક્કમન્તો આનન્દત્થેરં આપુચ્છિત્વાવ પક્કમતિ ‘‘અહં એત્તકેન નામ કાલેન આગચ્છિસ્સામિ, એત્થન્તરે ભગવન્તં મા પમજ્જી’’તિ. સચે સમ્મુખા ન આપુચ્છતિ, ભિક્ખૂ પેસેત્વાપિ આપુચ્છિત્વાવ ગચ્છતિ. સચે અઞ્ઞત્થ વસ્સં વસતિ, યે પઠમતરં ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ, તે એવં પહિણતિ ‘‘મમ વચનેન ભગવતો ચ પાદે સિરસા વન્દથ, આનન્દસ્સ ચ આરોગ્યં વત્વા મં ‘અસુકદિવસે નામ આગમિસ્સતી’તિ વદથા’’તિ સદા ચ યથાપરિચ્છિન્નદિવસેયેવ એતિ. અપિચાયસ્મા આનન્દો અનુમાનેનપિ જાનાતિ ‘‘એત્તકે દિવસે ભગવતા વિયોગં સહન્તો અધિવાસેન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો વસિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય અસુકં નામ દિવસં ન અતિક્કમિસ્સતિ અદ્ધા આગમિસ્સતી’’તિ. યેસં યેસઞ્હિ પઞ્ઞા મહતી તેસં તેસં ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ મહા હોતીતિ ઇમિના નયેનાપિ જાનાતિ. એવં બહૂહિ કારણેહિ જાનાતિ. તેનાહ – ‘‘નવમં વા ભગવા દિવસં દસમં વા’’તિ. એવં વુત્તે યસ્મા ઇદં સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિવજ્જં, ન લોકવજ્જં; તસ્મા આયસ્મતા આનન્દેન વુત્તસદિસમેવ પરિચ્છેદં કરોન્તો ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… ધારેતુ’’ન્તિ. સચે પન થેરેન અદ્ધમાસો વા માસો વા ઉદ્દિટ્ઠો અભવિસ્સ, સોપિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો અસ્સ.
૪૬૨-૩. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ યેન કેનચિ નિટ્ઠાનેન નિટ્ઠિતે ચીવરસ્મિં. યસ્મા પન તં ચીવરં કરણેનપિ નિટ્ઠિતં હોતિ, નસ્સનાદીહિપિ તસ્માસ્સ પદભાજને અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ભિક્ખુનો ચીવરં કતં વા હોતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ કતન્તિ સૂચિકમ્મપરિયોસાનેન કતં, સૂચિકમ્મપરિયોસાનં નામ યંકિઞ્ચિ સૂચિયા કત્તબ્બં પાસપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનં કત્વા સૂચિયા પટિસામનં. નટ્ઠન્તિ ચોરાદીહિ હટં, એતમ્પિ હિ કરણપલિબોધસ્સ નિટ્ઠિતત્તા નિટ્ઠિતન્તિ વુચ્ચતિ. વિનટ્ઠન્તિ ઉપચિકાદીહિ ખાયિતં. દડ્ઢન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢં. ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્નાતિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કુલે ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ યા ચીવરાસા ઉપ્પન્ના હોતિ, સા વા ઉપચ્છિન્ના, એતેસમ્પિ હિ કરણપલિબોધસ્સેવ નિટ્ઠિતત્તા નિટ્ઠિતભાવો વેદિતબ્બો.
ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ કથિને ચ ઉબ્ભતસ્મિં. એતેન દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. તં પન કથિનં યસ્મા અટ્ઠસુ વા માતિકાસુ એકાય અન્તરુબ્ભારેન વા ઉદ્ધરીયતિ, તેનસ્સ નિદ્દેસે ‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા કથિનસ્સ ઉબ્ભારાય – પક્કમનન્તિકા, નિટ્ઠાનન્તિકા, સન્નિટ્ઠાનન્તિકા, નાસનન્તિકા, સવનન્તિકા, આસાવચ્છેદિકા, સીમાતિક્કન્તિકા, સહુબ્ભારા’’તિ એવં અટ્ઠ માતિકાયો કથિનક્ખન્ધકે આગતા. અન્તરુબ્ભારોપિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો; યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરેય્ય, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો; સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરતિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ, કથિનસ્સ ઉબ્ભારો, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. ઉબ્ભતં સઙ્ઘેન કથિનં, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (પાચિ. ૯૨૬) એવં ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે આગતો. તત્થ યં વત્તબ્બં તં આગતટ્ઠાનેયેવ વણ્ણયિસ્સામ. ઇધ પન વુચ્ચમાને પાળિ આહરિતબ્બા હોતિ, અત્થોપિ વત્તબ્બો. વુત્તોપિ ચ ન સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ, અટ્ઠાને વુત્તત્તાય.
દસાહપરમન્તિ દસ અહાનિ પરમો પરિચ્છેદો અસ્સાતિ દસાહપરમો, તં દસાહપરમં કાલં ધારેતબ્બન્તિ અત્થો. પદભાજને પન અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘દસાહપરમતા ધારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ એત્થ યા દસાહપરમતા દસાહપરમભાવો, અયં એત્તકો કાલો યાવ નાતિક્કમતિ તાવ ધારેતબ્બન્તિ.
અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસુ અપરિયાપન્નત્તા અતિરેકં ચીવરન્તિ અતિરેકચીવરં. તેનેવસ્સ પદભાજને વુત્તં ‘‘અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિત’’ન્તિ.
છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરન્તિ ખોમં, કપ્પાસિકં, કોસેય્યં, કમ્બલં, સાણં, ભઙ્ગન્તિ ઇમેસં છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં. એતેન ચીવરસ્સ જાતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પમાણં દસ્સેતું ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ આહ. તસ્સ પમાણં દીઘતો દ્વે વિદત્થિયો, તિરિયં વિદત્થિ. તત્રાયં પાળિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આયામેન અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં પચ્છિમં ચીવરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮).
તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ તં યથાવુત્તજાતિપ્પમાણં ચીવરં દસાહપરમં કાલં અતિક્કામયતો, એત્થન્તરે યથા અતિરેકચીવરં ન હોતિ તથા અકુબ્બતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, તઞ્ચ ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, પાચિત્તિયાપત્તિ ચસ્સ હોતીતિ અત્થો. અથ વા નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગિયં, પુબ્બભાગે કત્તબ્બસ્સ વિનયકમ્મસ્સેતં નામં. નિસ્સગ્ગિયમસ્સ અત્થીતિ નિસ્સગ્ગિયમિચ્ચેવ. કિન્તં? પાચિત્તિયં. તં અતિક્કામયતો સનિસ્સગ્ગિયવિનયકમ્મં પાચિત્તિયં હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. પદભાજને પન પઠમં તાવ અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ માતિકં ઠપેત્વા ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પુન યસ્સ ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, યથા ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘસ્સ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકાદસે અરુણુગ્ગમનેતિ એત્થ યં દિવસં ચીવરં ઉપ્પન્નં તસ્સ યો અરુણો, સો ઉપ્પન્નદિવસનિસ્સિતો, તસ્મા ચીવરુપ્પાદદિવસએન સદ્ધિં એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ વેદિતબ્બં. સચેપિ બહૂનિ એકજ્ઝં બન્ધિત્વા વા વેઠેત્વા વા ઠપિતાનિ એકાવ આપત્તિ. અબદ્ધાવેઠિતેસુ વત્થુગણનાય આપત્તિયો.
નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બાતિ કથં દેસેતબ્બા? યથા ખન્ધકે વુત્તં, કથઞ્ચ તત્થ વુત્તં? એવં વુત્તં – ‘‘તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં પટિદેસેમી’’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). ઇધ પન સચે એકં ચીવરં હોતિ ‘‘એકં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ વત્તબ્બં. સચે દ્વે, ‘‘દ્વે’’તિ વત્તબ્બં. સચે બહૂનિ ‘‘સમ્બહુલાની’’તિ વત્તબ્બં. નિસ્સજ્જનેપિ સચે એકં યથાપાળિમેવ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બં. સચે દ્વે વા બહૂનિ વા, ‘‘ઇમાનિ મે, ભન્તે, ચીવરાનિ દસાહાતિક્કન્તાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ, ઇમાનાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ વત્તબ્બં. પાળિં વત્તું અસક્કોન્તેન અઞ્ઞથાપિ વત્તબ્બં.
બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બાતિ ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ પટિગ્ગહેતબ્બા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં – ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –
‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ વિવરતિ ઉત્તાનિં કરોતિ દેસેતિ, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’ન્તિ.
તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ? ‘આમ, પસ્સામી’તિ. આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). દ્વીસુ પન સમ્બહુલાસુ વા પુરિમનયેનેવ વચનભેદો ઞાતબ્બો.
ચીવરદાનેપિ ‘‘સઙ્ઘો ઇમં ચીવરં ઇમાનિ ચીવરાની’’તિ વત્થુવસેન વચનભેદો વેદિતબ્બો. ગણસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ચ નિસ્સજ્જનેપિ એસેવ નયો.
આપત્તિદેસનાપટિગ્ગહણેસુ પનેત્થ અયં પાળિ – ‘‘તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો તં પટિદેસેમી’તિ. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન તે ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા –
‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ વિવરતિ ઉત્તાનિં કરોતિ દેસેતિ. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’ન્તિ.
તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ? ‘આમ, પસ્સામી’તિ. ‘આયતિં સંવરેય્યાસી’તિ.
તેન ભિક્ખુના એકં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, આવુસો, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો તં પટિદેસેમી’તિ. તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ, આમ પસ્સામીતિ આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). તત્થ પુરિમનયેનેવ આપત્તિયા નામગ્ગહણં વચનભેદો ચ વેદિતબ્બો.
યથા ચ ગણસ્સ નિસ્સજ્જને એવં દ્વિન્નં નિસ્સજ્જનેપિ પાળિ વેદિતબ્બા. યદિ હિ વિસેસો ભવેય્ય, યથેવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણ્ણન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બો. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન તે ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા’’તિઆદિના નયેન ‘‘તિણ્ણન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતુ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બો. થેરેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૬૮) નયેન વિસુંયેવ દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથો વુત્તો, એવમિધાપિ વિસું પાળિં વદેય્ય, યસ્મા પન નત્થિ, તસ્મા અવત્વા ગતોતિ, ગણસ્સ વુત્તા પાળિયેવેત્થ પાળિ.
આપત્તિપટિગ્ગહણે પન અયં વિસેસો, યથા ગણસ્સ નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિયા દેસિયમાનાય આપત્તિપટિગ્ગાહકો ભિક્ખુ ઞત્તિં ઠપેતિ, એવં અટ્ઠપેત્વા દ્વીસુ અઞ્ઞતરેન યથા એકપુગ્ગલો પટિગ્ગણ્હાતિ, એવં આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બા. દ્વિન્નઞ્હિ ઞત્તિટ્ઠપના નામ નત્થિ, યદિ સિયા દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં વિસું ન વદેય્ય.
નિસ્સટ્ઠચીવરદાનેપિ યથા ‘‘ઇમં ચીવરં આયસ્મતો દમ્મી’’તિ એકો વદતિ, એવં ‘‘ઇમં મયં ચીવરં આયસ્મતો દેમા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ઇતો ગરુકતરાનિ હિ ઞત્તિદુતિયકમ્માનિપિ ‘‘અપલોકેત્વા કાતબ્બાની’’તિ વુત્તાનિ અત્થિ, તેસં એતં અનુલોમં નિસ્સટ્ઠચીવરં પન દાતબ્બમેવ અદાતું ન લબ્ભતિ, વિનયકમ્મમત્તઞ્હેતં. ન તં તેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા દિન્નમેવ હોતીતિ.
૪૬૮. દસાહાતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞીતિ દસાહં અતિક્કન્તે ચીવરે ‘‘અતિક્કન્તં ઇદ’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી, દસાહે વા અતિક્કન્તે ‘‘અતિક્કન્તો દસાહો’’તિ એવંસઞ્ઞી. નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતિ. યોપિ એવંસઞ્ઞી, તસ્સપિ તં ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયાપત્તિ ચ. સનિસ્સગ્ગિયવિનયકમ્મં વા પાચિત્તિયન્તિ ઉભોપિ અત્થવિકપ્પા યુજ્જન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થ.
અવિસ્સજ્જિતે વિસ્સજ્જિતસઞ્ઞીતિ કસ્સચિ અદિન્ને અપરિચ્ચત્તે ‘‘પરિચ્ચત્તં મયા’’તિ એવંસઞ્ઞી.
અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞીતિ અત્તનો ચીવરેન સદ્ધિં બહૂનિ અઞ્ઞેસં ચીવરાનિ એકતો ઠપિતાનિ ચોરા હરન્તિ. તત્રેસ અત્તનો ચીવરે અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞી હોતિ. એસ નયો અવિનટ્ઠાદીસુપિ.
અવિલુત્તેતિ એત્થ પન ગબ્ભં ભિન્દિત્વા પસય્હાવહારવસેન અવિલુત્તેતિ વેદિતબ્બં.
અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સકિં નિવત્થં વા સકિં પારુતં વા કાયતો અમોચેત્વા દિવસમ્પિ વિચરતિ, એકાવ આપત્તિ. મોચેત્વા મોચેત્વા નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા પયોગે પયોગે દુક્કટં. દુન્નિવત્થં વા દુપ્પારુતં વા સણ્ઠપેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અઞ્ઞસ્સ તં પરિભુઞ્જતોપિ અનાપત્તિ, ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ (પારા. ૫૭૦) આદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં. અનતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં પરિભોગં સન્ધાય વુત્તં.
૪૬૯. ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ એત્થ પન અધિટ્ઠાનુપગં વિકપ્પનુપગઞ્ચ વેદિતબ્બં. તત્રાયં પાળિ – અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘યાનિ તાનિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતાનિ ‘તિચીવર’ન્તિ વા ‘વસ્સિકસાટિકા’તિ વા ‘નિસીદન’ન્તિ વા ‘પચ્ચત્થરણ’ન્તિ વા ‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદી’તિ વા મુખપુઞ્છનચોળકન્તિ વા પરિક્ખારચોળન્તિ વા સબ્બાનિ તાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ નુ ખો ઉદાહુ વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ, ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું –
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતું; નિસીદનં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; પચ્ચત્થરણં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં યાવઆબાધા અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતું; મુખપુઞ્છનચોળં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮).
‘‘તત્થ તિચીવરં’’ અધિટ્ઠહન્તેન રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા પમાણયુત્તમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. તસ્સ પમાણં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન સુગતચીવરતો ઊનકં વટ્ટતિ, લામકપરિચ્છેદેન સઙ્ઘાટિયા ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકં તિરિયં મુટ્ઠિત્તિકં પમાણં વટ્ટતિ. અન્તરવાસકો દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકો તિરિયં દ્વિહત્થોપિ વટ્ટતિ. પારુપણેનપિ હિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુન્તિ. વુત્તપ્પમાણતો પન અતિરેકં ઊનકઞ્ચ પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બં.
તત્થ યસ્મા ‘‘દ્વે ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાના – કાયેન વા અધિટ્ઠેતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠેતી’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તં, તસ્મા પુરાણસઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા નવં સઙ્ઘાટિં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન કાયેન અધિટ્ઠાતબ્બા. ઇદં કાયેન અધિટ્ઠાનં, તં યેન કેનચિ સરીરાવયવેન અફુસન્તસ્સ ન વટ્ટતિ. વાચાય અધિટ્ઠાને પન વચીભેદં કત્વા વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બા. તત્ર દુવિધં અધિટ્ઠાનં – સચે હત્થપાસે હોતિ ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. અથ અન્તોગબ્ભે વા ઉપરિપાસાદે વા સામન્તવિહારે વા હોતિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. એસ નયો ઉત્તરાસઙ્ગે અન્તરવાસકે ચ. નામમત્તમેવ હિ વિસેસો. તસ્મા સબ્બાનિ સઙ્ઘાટિં ઉત્તરાસઙ્ગં અન્તરવાસકન્તિ એવં અત્તનો નામેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. સચે અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ સઙ્ઘાટિઆદીનિ કરોતિ, નિટ્ઠિતે રજને ચ કપ્પે ચ ઇમં ‘‘પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. અધિટ્ઠિતેન પન સદ્ધિં મહન્તતરમેવ દુતિયપટ્ટં વા ખણ્ડં વા સંસિબ્બન્તેન પુન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. સમે વા ખુદ્દકે વા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ.
તિચીવરં પન પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ ન વટ્ટતીતિ? મહાપદુમત્થેરો કિરાહ – ‘‘તિચીવરં તિચીવરમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સચે પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં લભેય્ય ઉદોસિતસિક્ખાપદે પરિહારો નિરત્થકો ભવેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે કિર અવસેસા ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘પરિક્ખારચોળમ્પિ ભગવતાવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વુત્તં, તસ્મા વટ્ટતી’’તિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં ‘‘પરિક્ખારચોળં નામ પાટેક્કં નિધાનમુખમેતન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઉદોસિતસિક્ખાપદે પન તિચીવરં અધિટ્ઠહિત્વા પરિહરન્તસ્સ પરિહારો વુત્તો’’તિ. ઉભતોવિભઙ્ગભાણકો પુણ્ણવાલિકવાસી મહાતિસ્સત્થેરોપિ કિર આહ – ‘‘મયં પુબ્બે મહાથેરાનં અસ્સુમ્હ, અરઞ્ઞવાસિનો ભિક્ખૂ રુક્ખસુસિરાદીસુ ચીવરં ઠપેત્વા પધાનં પદહનત્થાય ગચ્છન્તિ. સામન્તવિહારે ધમ્મસવનત્થાય ગતાનઞ્ચ નેસં સૂરિયે ઉટ્ઠિતે સામણેરા વા દહરભિક્ખૂ વા પત્તચીવરં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્મા સુખપરિભોગત્થં તિચીવરં પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં પુબ્બે આરઞ્ઞિકા ભિક્ખૂ અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહારન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળમેવ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ.
‘‘વસ્સિકસાટિકા’’ અનતિરિત્તપ્પમાણા નામં ગહેત્વા વુત્તનયેનેવ ચત્તારો વસ્સિકે માસે અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા. વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતિ. દ્વે પન ન વટ્ટન્તિ. ‘‘નિસીદનં’’ વુત્તનયેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, તઞ્ચ ખો પમાણયુત્તં એકમેવ, દ્વે ન વટ્ટન્તિ. ‘‘પચ્ચત્થરણ’’મ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, તં પન મહન્તમ્પિ વટ્ટતિ, એકમ્પિ વટ્ટતિ, બહૂનિપિ વટ્ટન્તિ. નીલમ્પિ પીતકમ્પિ સદસમ્પિ પુપ્ફદસમ્પીતિ સબ્બપ્પકારં વટ્ટતિ. સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. ‘‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ’’ યાવ આબાધો અત્થિ, તાવ પમાણિકા અધિટ્ઠાતબ્બા. આબાધે વૂપસન્તે પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, એકાવ વટ્ટતિ. ‘‘મુખપુઞ્છનચોળં’’ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, યાવ એકં ધોવિયતિ, તાવ અઞ્ઞં પરિભોગત્થાય ઇચ્છિતબ્બન્તિ દ્વે વટ્ટન્તિ. અપરે પન થેરા ‘‘નિધાનમુખમેતં બહૂનિપિ વટ્ટન્તી’’તિ વદન્તિ. પરિક્ખારચોળે ગણના નત્થિ, યત્તકં ઇચ્છતિ તત્તકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. થવિકાપિ પરિસ્સાવનમ્પિ વિકપ્પનુપગં પચ્છિમચીવરપ્પમાણં ‘‘પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. બહૂનિ એકતો કત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. ભેસજ્જનવકમ્મમાતાપિતુઆદીનં અત્થાય ઠપેન્તેનપિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. મઞ્ચભિસિ પીઠકભિસિ બિમ્બોહનં પાવારો કોજવોતિ એતેસુ પન સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે ચ અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિયેવ.
અધિટ્ઠિતચીવરં પન પરિભુઞ્જતો કથં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ? અઞ્ઞસ્સ દાનેન, અચ્છિન્દિત્વા ગહણેન, વિસ્સાસગ્ગાહેન, હીનાયાવત્તનેન, સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન, કાલંકિરિયાય, લિઙ્ગપરિવત્તનેન, પચ્ચુદ્ધરણેન, છિદ્દભાવેનાતિ ઇમેહિ નવહિ કારણેહિ વિજહતિ. તત્થ પુરિમેહિ અટ્ઠહિ સબ્બચીવરાનિ અધિટ્ઠાનં વિજહન્તિ, છિદ્દભાવેન પન તિચીવરસ્સેવ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ અધિટ્ઠાનવિજહનં વુત્તં, તઞ્ચ નખપિટ્ઠિપ્પમાણેન છિદ્દેન. તત્થ નખપિટ્ઠિપ્પમાણં કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખવસેન વેદિતબ્બં, છિદ્દઞ્ચ વિનિબ્બિદ્ધછિદ્દમેવ. છિદ્દસ્સ હિ અબ્ભન્તરે એકતન્તુ ચેપિ અચ્છિન્નો હોતિ, રક્ખતિ. તત્થ સઙ્ઘાટિયા ચ ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સ તિરિયન્તતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો ન ભિન્દતિ. અન્તરવાસકસ્સ પન દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સેવ તિરિયન્તતો ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો ન ભિન્દતિ. તસ્મા જાતે છિદ્દે તં ચીવરં અતિરેકચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, સૂચિકમ્મં કત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. મહાસુમત્થેરો પનાહ – ‘‘પમાણચીવરસ્સ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, મહન્તસ્સ પન પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતિ, અન્તોજાતં ભિન્દતી’’તિ. કરવીકતિસ્સત્થેરો આહ – ‘‘ખુદ્દકં મહન્તં ન પમાણં, દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સ વામહત્થે સઙ્ઘરિત્વા ઠપિતટ્ઠાને છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતિ, ઓરભાગે ભિન્દતિ. અન્તરવાસકસ્સપિ ઓવટ્ટિકં કરોન્તેન સઙ્ઘરિતટ્ઠાને છિદ્દં ન ભિન્દતિ, તતો ઓરં ભિન્દતી’’તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન તિચીવરે મહાસુમત્થેરવાદં પમાણં કત્વા ઉત્તરિમ્પિ ઇદં વુત્તં ‘‘પચ્છિમપ્પમાણં અધિટ્ઠાનં રક્ખતી’’તિ. પરિક્ખારચોળે દીઘસો અટ્ઠઙ્ગુલે સુગતઙ્ગુલેન તિરિયં ચતુરઙ્ગુલે યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. મહન્તે ચોળે તતો પરેન છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ. એસ નયો સબ્બેસુ અધિટ્ઠાતબ્બકેસુ ચીવરેસૂ’’તિ.
તત્થ યસ્મા સબ્બેસમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બકચીવરાનં વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણતો અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થિ, યઞ્હિ નિસીદન-કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ-વસ્સિકસાટિકાનં પમાણં વુત્તં, તં ઉક્કટ્ઠં, તતો ઉત્તરિ પટિસિદ્ધત્તા ન પચ્છિમં તતો હેટ્ઠા અપ્પટિસિદ્ધત્તા. તિચીવરસ્સાપિ સુગતચીવરપ્પમાણતો ઊનકત્તં ઉક્કટ્ઠપ્પમાણમેવ. પચ્છિમં પન વિસું સુત્તે વુત્તં નત્થિ. મુખપુઞ્છનપચ્ચત્થરણપરિક્ખારચોળાનં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો નત્થિયેવ. વિકપ્પનુપગપચ્છિમેન પન પચ્છિમપરિચ્છેદો વુત્તો. તસ્મા યં તાવ અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘પચ્છિમપ્પમાણં અધિટ્ઠાનં રક્ખતી’’તિ વત્વા તત્થ પરિક્ખારચોળસ્સેવ સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલચતુરઙ્ગુલપચ્છિમપ્પમાણં દસ્સેત્વા ઇતરેસં તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપભેદં પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય ‘‘એસ નયો સબ્બેસુ અધિટ્ઠાતબ્બકેસુચીવરેસૂ’’તિ વુત્તં, તં ન સમેતિ.
કરવીકતિસ્સત્થેરવાદેપિ દીઘન્તતોયેવ છિદ્દં દસ્સિતં, તિરિયન્તતો ન દસ્સિતં, તસ્મા સો અપરિચ્છિન્નો. મહાસુમત્થેરવાદે ‘‘પમાણચીવરસ્સ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, મહન્તસ્સ પન પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતી’’તિ વુત્તં. ઇદં પન ન વુત્તં – ‘‘ઇદં નામ પમાણચીવરં ઇતો ઉત્તરિ મહન્તં ચીવર’’ન્તિ. અપિચેત્થ તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદં પચ્છિમપ્પમાણન્તિ અધિપ્પેતં. તત્થ યદિ પચ્છિમપ્પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દેય્ય, ઉક્કટ્ઠપત્તસ્સાપિ મજ્ઝિમપત્તસ્સ વા ઓમકપ્પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દેય્ય, ન ચ ન ભિન્દતિ. તસ્મા અયમ્પિ વાદો અપરિચ્છિન્નો.
યો પનાયં સબ્બપઠમો અટ્ઠકથાવાદો, અયમેવેત્થ પમાણં. કસ્મા? પરિચ્છેદસબ્ભાવતો. તિચીવરસ્સ હિ પચ્છિમપ્પમાણઞ્ચ છિદ્દપ્પમાણઞ્ચ છિદ્દુપ્પત્તિદેસપ્પમાણઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુયેવ પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તં, તસ્મા સ્વેવ વાદો પમાણં. અદ્ધા હિ સો ભગવતો અધિપ્પાયં અનુગન્ત્વા વુત્તો. ઇતરેસુ પન નેવ પરિચ્છેદો અત્થિ, ન પુબ્બાપરં સમેતીતિ.
યો પન દુબ્બલટ્ઠાને પઠમં અગ્ગળં દત્વા પચ્છા દુબ્બલટ્ઠાનં છિન્દિત્વા અપનેતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. મણ્ડલપરિવત્તનેપિ એસેવ નયો. દુપટ્ટસ્સ એકસ્મિં પટલે છિદ્દે વા જાતે ગળિતે વા અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ, ખુદ્દકં ચીવરં મહન્તં કરોતિ, મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. ઉભો કોટિયો મજ્ઝે કરોન્તો સચે પઠમં છિન્દિત્વા પચ્છા ઘટેતિ, અધિટ્ઠાનં ભિજ્જતિ. અથ ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતિ, રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતં કારાપેન્તસ્સાપિ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવાતિ. અયં તાવ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ એત્થ અધિટ્ઠાને વિનિચ્છયો.
વિકપ્પને પન દ્વે વિકપ્પના – સમ્મુખાવિકપ્પના ચ પરમ્મુખાવિકપ્પના ચ. કથં સમ્મુખાવિકપ્પના હોતીતિ? ચીવરાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં, અયમેકા સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભુઞ્જિતું પન વિસ્સજ્જેતું વા અધિટ્ઠાતું વા ન વટ્ટતિ. ‘‘મય્હં સન્તકં, મય્હં સન્તકાનિ પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ એવં પન વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.
અપરોપિ નયો – તથેવ ચીવરાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા તસ્સેવ ભિક્ખુનો સન્તિકે ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા વત્વા પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ અત્તના અભિરુચિતસ્સ યસ્સ કસ્સચિ નામં ગહેત્વા ‘‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો વિકપ્પેમી’તિ વા ‘તિસ્સાય ભિક્ખુનિયા, સિક્ખમાનાય, તિસ્સસ્સ સામણેરસ્સ, તિસ્સાય સામણેરિયા વિકપ્પેમી’’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં અપરાપિ સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો સન્તકં…પે… તિસ્સાય સામણેરિયા સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.
કથં પરમ્મુખાવિકપ્પના હોતીતિ? ચીવરાનં તથેવ એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્તબ્બં. તેન વત્તબ્બો – ‘‘કો તે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા’’તિ? તતો ઇતરેન પુરિમનયેનેવ ‘‘તિસ્સો ભિક્ખૂતિ વા…પે… તિસ્સા સામણેરી’’તિ વા વત્તબ્બં. પુન તેન ભિક્ખુના ‘‘અહં તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો દમ્મીતિ વા…પે… તિસ્સાય સામણેરિયા દમ્મી’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં પરમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના દુતિયસમ્મુખાવિકપ્પનાયં વુત્તનયેનેવ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.
દ્વિન્નં વિકપ્પનાનં કિં નાનાકરણં? સમ્મુખાવિકપ્પનાયં સયં વિકપ્પેત્વા પરેન પચ્ચુદ્ધરાપેતિ. પરમ્મુખાવિકપ્પનાય પરેનેવ વિકપ્પાપેત્વા પરેનેવ પચ્ચુદ્ધરાપેતિ, ઇદમેત્થ નાનાકરણં. સચે પન યસ્સ વિકપ્પેતિ, સો પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતિ, ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતું, તં ચીવરં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ બ્યત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુન વિકપ્પેત્વા પચ્ચુદ્ધરાપેતબ્બં. વિકપ્પિતવિકપ્પના નામેસા વટ્ટતિ. અયં ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇમસ્મિં પદે વિનિચ્છયો.
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિઆદિવચનતો ચ ઇદં ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તવચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, ન ચ વિરુદ્ધં તથાગતા ભાસન્તિ. તસ્મા એવમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો, તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેનેવ પરિહરતો અધિટ્ઠાતુમેવ અનુજાનામિ, ન વિકપ્પેતું. વસ્સિકસાટિકં પન ચાતુમાસતો પરં વિકપ્પેતુમેવ ન અધિટ્ઠાતું. એવઞ્ચ સતિ યો તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતિ, તસ્સ તિચીવરાધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતિ. દસાહાતિક્કમે ચ અનાપત્તીતિ એતેનુપાયેન સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપ્પટિસિદ્ધભાવો વેદિતબ્બો.
વિસ્સજ્જેતીતિ અઞ્ઞસ્સ દેતિ. કથં પન દિન્નં હોતિ, કથં ગહિતં? ‘‘ઇમં તુય્હં દેમિ દદામિ દજ્જામિ ઓણોજેમિ પરિચ્ચજામિ નિસ્સજ્જામિ વિસ્સજ્જામીતિ વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દેમિ…પે… નિસ્સજ્જામી’’તિ વા વદતિ, સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ દિન્નંયેવ હોતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચ. ‘‘તવ સન્તકં કરોહિ, તવ સન્તકં હોતુ, તવ સન્તકં કરિસ્સસી’’તિ વુત્તે ‘‘મમ સન્તકં કરોમિ, મમ સન્તકં હોતુ, મમ સન્તકં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ, દુદ્દિન્નં દુગ્ગહિતઞ્ચ. નેવ દાતા દાતું જાનાતિ, ન ઇતરો ગહેતું. સચે પન ‘‘તવ સન્તકં કરોહી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’’તિ ગણ્હાતિ, સુગ્ગહિતં. સચે પન ‘‘એકો ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરો ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ પુન સો ‘‘દિન્નં મયા તુય્હં, ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરોપિ ‘‘ન મય્હં ઇમિના અત્થો’’તિ વદતિ. તતો પુરિમોપિ ‘‘મયા દિન્ન’’ન્તિ દસાહં અતિક્કામેતિ, પચ્છિમોપિ ‘‘મયા પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ. કસ્સ આપત્તીતિ? ન કસ્સચિ આપત્તિ. યસ્સ પન રુચ્ચતિ, તેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.
યો પન અધિટ્ઠાને વેમતિકો, તેન કિં કાતબ્બં? વેમતિકભાવં આરોચેત્વા સચે અનધિટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ, એવં મે કપ્પિયં હોતીતિ વત્વા વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. ન હિ એવં જાનાપેત્વા વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સ મુસાવાદો હોતિ. કેચિ પન ‘‘એકેન ભિક્ખુના વિસ્સાસં ગહેત્વા પુન દિન્નં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. ન હિ તસ્સેતં વિનયકમ્મં, નાપિ તં એત્તકેન અઞ્ઞં વત્થું હોતિ.
નસ્સતીતિઆદિ ઉત્તાનત્થમેવ. યો ન દદેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ ‘‘મય્હં દિન્નં ઇમિના’’તિ ઇમાય સઞ્ઞાય ન દેન્તસ્સ દુક્કટં. તસ્સ સન્તકભાવં પન ઞત્વા લેસેન અચ્છિન્દન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બોતિ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં કથિનસમુટ્ઠાનં નામ કાયવાચાતો ચ કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, અનધિટ્ઠાનેન ચ અવિકપ્પનેન ચ આપજ્જનતો અકિરિયં, સઞ્ઞાય અભાવેપિ ન મુચ્ચતિ, અજાનન્તોપિ આપજ્જતીતિ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના
૪૭૧. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ ઉદોસિતસિક્ખાપદં. તત્થ સન્તરુત્તરેનાતિ અન્તરન્તિ અન્તરવાસકો વુચ્ચતિ, ઉત્તરન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગો, સહ અન્તરેન ઉત્તરં સન્તરુત્તરં, તેન સન્તરુત્તરેન, સહ અન્તરવાસકેન ઉત્તરાસઙ્ગેનાતિ અત્થો. કણ્ણકિતાનીતિ સેદેન ફુટ્ઠોકાસેસુ સઞ્જાતકાળસેતમણ્ડલાનિ. અદ્દસ ખો આયસ્મા આનન્દો સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તોતિ થેરો કિર ભગવતિ દિવા પટિસલ્લાનત્થાય ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે તં ઓકાસં લભિત્વા દુન્નિક્ખિત્તાનિ દારુભણ્ડમત્તિકાભણ્ડાનિ પટિસામેન્તો અસમ્મટ્ઠટ્ઠાનં સમ્મજ્જન્તો ગિલાનેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તો તેસં ભિક્ખૂનં સેનાસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો અદ્દસ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસ ખો આયસ્મા આનન્દો સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તો’’તિ.
૪૭૩. અવિપ્પવાસસમ્મુતિં દાતુન્તિ અવિપ્પવાસે સમ્મુતિ અવિપ્પવાસસમ્મુતિ, અવિપ્પવાસાય વા સમ્મુતિ અવિપ્પવાસસમ્મુતિ. કો પનેત્થ આનિસંસો? યેન ચીવરેન વિપ્પવસતિ, તં નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ, આપત્તિઞ્ચ નાપજ્જતિ. કિત્તકં કાલં? મહાસુમત્થેરો તાવ આહ – ‘‘યાવ રોગો ન વૂપસમતિ, વૂપસન્તે પન રોગે સીઘં ચીવરટ્ઠાનં આગન્તબ્બ’’ન્તિ. મહાપદુમત્થેરો આહ – ‘‘સીઘં આગચ્છતો રોગો પટિકુપ્પેય્ય, તસ્મા સણિકં આગન્તબ્બં. યતો પટ્ઠાય હિ સત્થં વા પરિયેસતિ, ‘ગચ્છામી’તિ આભોગં વા કરોતિ, તતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. ‘ન દાનિ ગમિસ્સામી’તિ એવં પન ધુરનિક્ખેપં કરોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં, અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠસ્સતી’’તિ. સચે પનસ્સ રોગો પટિકુપ્પતિ, કિં કાતબ્બન્તિ? ફુસ્સદેવત્થેરો તાવ આહ – ‘‘સચે સોયેવ રોગો પટિકુપ્પતિ, સા એવ સમ્મુતિ, પુન સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થિ. અથઞ્ઞો કુપ્પતિ, પુન દાતબ્બા સમ્મુતી’’તિ. ઉપતિસ્સત્થેરો આહ – ‘‘સો વા રોગો હોતુ, અઞ્ઞો વા પુન સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થી’’તિ.
૪૭૫-૬. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુનાતિ ઇધ પન પુરિમસિક્ખાપદે વિય અત્થં અગ્ગહેત્વા નિટ્ઠિતે ચીવરસ્મિં ભિક્ખુનોતિ એવં સામિવસેન કરણવચનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. કરણવસેન હિ ભિક્ખુના ઇદં નામ કાતબ્બન્તિ નત્થિ. સામિવસેન પન ભિક્ખુનો ચીવરસ્મિં નિટ્ઠિતે કથિને ચ ઉબ્ભતે એવં છિન્નપલિબોધો એકરત્તમ્પિ ચે ભિક્ખુ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યાતિ એવં અત્થો યુજ્જતિ. તત્થ તિચીવરેનાતિ અધિટ્ઠિતેસુ તીસુ ચીવરેસુ યેન કેનચિ. એકેન વિપ્પવુત્થોપિ હિ તિચીવરેન વિપ્પવુત્થો હોતિ, પટિસિદ્ધપરિયાપન્નેન વિપ્પવુત્થત્તા. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘સઙ્ઘાટિયા વા’’તિઆદિ વુત્તં. વિપ્પવસેય્યાતિ વિપ્પયુત્તો વસેય્ય.
૪૭૭-૮. ગામો એકૂપચારોતિઆદિ અવિપ્પવાસલક્ખણવવત્થાપનત્થં વુત્તં. તતો પરં યથાક્કમેન તાનેવ પન્નરસ માતિકાપદાનિ વિત્થારેન્તો ‘‘ગામો એકૂપચારો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એકકુલસ્સ ગામોતિ એકસ્સ રઞ્ઞો વા ભોજકસ્સ વા ગામો. પરિક્ખિત્તોતિ યેન કેનચિ પાકારેન વા વતિયા વા પરિક્ખાય વા પરિક્ખિત્તો. એત્તાવતા એકકુલગામસ્સ એકૂપચારતા દસ્સિતા. અન્તોગામે વત્થબ્બન્તિ એવરૂપે ગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા ગામબ્ભન્તરે યથારુચિતે ઠાને અરુણં ઉટ્ઠાપેતું વટ્ટતિ. અપરિક્ખિત્તોતિ ઇમિના તસ્સેવ ગામસ્સ નાનૂપચારતા દસ્સિતા. એવરૂપે ગામે યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તત્થ વત્થબ્બં. હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બન્તિ અથ વા તં ઘરં સમન્તતો હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં, અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણપ્પદેસા ઉદ્ધં ન વિજહિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. અડ્ઢતેય્યરતનબ્ભન્તરે પન વત્થું વટ્ટતિ. તં પમાણં અતિક્કમિત્વા સચેપિ ઇદ્ધિમા ભિક્ખૂ આકાસે અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયમેવ હોતિ. એત્થ ચ યસ્મિં ઘરેતિ ઘરપરિચ્છેદો ‘‘એકકુલસ્સ નિવેસનં હોતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૮૦) લક્ખણેન વેદિતબ્બો.
૪૭૯. નાનાકુલસ્સ ગામોતિ નાનારાજૂનં વા ભોજકાનં વા ગામો, વેસાલિકુસિનારાદિસદિસો. પરિક્ખિત્તોતિ ઇમિના નાનાકુલગામસ્સ એકૂપચારતા દસ્સિતા. સભાયે વા દ્વારમૂલે વાતિ એત્થ સભાયન્તિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા. દ્વારમૂલેતિ નગરદ્વારસ્સ સમીપે. ઇદં વુત્તં હોતિ – એવરૂપે ગામે યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તત્થ વા વત્થબ્બં. તત્થ સદ્દસઙ્ઘટ્ટનેન વા જનસમ્બાધેન વા વસિતું અસક્કોન્તેન સભાયે વા વત્થબ્બં નગરદ્વારમૂલે વા. તત્રપિ વસિતું અસક્કોન્તેન યત્થ કત્થચિ ફાસુકટ્ઠાને વસિત્વા અન્તોઅરુણે આગમ્મ તેસંયેવ સભાયદ્વારમૂલાનં હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. ઘરસ્સ પન ચીવરસ્સ વા હત્થપાસે વત્તબ્બમેવ નત્થિ.
સભાયં ગચ્છન્તેન હત્થપાસે ચીવરં નિક્ખિપિત્વાતિ સચે ઘરે અટ્ઠપેત્વા સભાયે ઠપેસ્સામીતિ સભાયં ગચ્છતિ, તેન સભાયં ગચ્છન્તેન હત્થપાસેતિ હત્થં પસારેત્વા ‘‘હન્દિમં ચીવરં ઠપેમી’’તિ એવં નિક્ખેપસુખે હત્થપાસગતે કિસ્મિઞ્ચિ આપણે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પુરિમનયેનેવ સભાયે વા વત્થબ્બં દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.
તત્રાયં વિનિચ્છયો – ફુસ્સદેવત્થેરો તાવ આહ – ‘‘ચીવરહત્થપાસે વસિતબ્બં નત્થિ, યત્થ કત્થચિ વીથિહત્થપાસેપિ સભાયહત્થપાસેપિ દ્વારહત્થપાસેપિ વસિતું વટ્ટતી’’તિ. ઉપતિસ્સત્થેરો પનાહ – ‘‘નગરસ્સ બહૂનિપિ દ્વારાનિ હોન્તિ બહૂનિપિ સભાયાનિ, તસ્મા સબ્બત્થ ન વટ્ટતિ. યસ્સા પન વીથિયા ચીવરં ઠપિતં યં તસ્સા સમ્મુખટ્ઠાને સભાયઞ્ચ દ્વારઞ્ચ તસ્સ સભાયસ્સ ચ દ્વારસ્સ ચ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ સક્કા ચીવરસ્સ પવત્તિ જાનિતુ’’ન્તિ. સભાયં પન ગચ્છન્તેન યસ્સ આપણિકસ્સ હત્થે નિક્ખિત્તં, સચે સો તં ચીવરં અતિહરિત્વા ઘરે નિક્ખિપતિ, વીથિહત્થપાસો ન રક્ખતિ, ઘરસ્સ હત્થપાસે વત્થબ્બં. સચે મહન્તં ઘરં હોતિ, દ્વે વીથિયો ફરિત્વા ઠિતં પુરતો વા પચ્છતો વા હત્થપાસેયેવ અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં. સભાયે નિક્ખિપિત્વા પન સભાયે વા તસ્સ સમ્મુખે નગરદ્વારમૂલે વા તેસંયેવ હત્થપાસે વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં.
અપરિક્ખિત્તોતિઇમિના તસ્સેવ ગામસ્સ નાનૂપચારતા દસ્સિતા. એતેનેવુપાયેન સબ્બત્થ એકૂપચારતા ચ નાનૂપચારતા ચ વેદિતબ્બા. પાળિયં પન ‘‘ગામો એકૂપચારો નામા’’તિ એવં આદિમ્હિ ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામા’’તિ એવં અન્તે ચ એકમેવ માતિકાપદં ઉદ્ધરિત્વા પદભાજનં વિત્થારિતં. તસ્મા તસ્સેવ પદસ્સાનુસારેન સબ્બત્થ પરિક્ખેપાદિવસેન એકૂપચારતા ચ નાનૂપચારતા ચ વેદિતબ્બા.
૪૮૦-૧. નિવેસનાદીસુ ઓવરકાતિ ગબ્ભાનંયેવેતં પરિયાયવચનં. હત્થપાસા વાતિ ગબ્ભસ્સ હત્થપાસા. દ્વારમૂલે વાતિ સબ્બેસં સાધારણે ઘરદ્વારમૂલે. હત્થપાસા વાતિ ગબ્ભસ્સ વા ઘરદ્વારમૂલસ્સ વા હત્થપાસા.
૪૮૨-૭. ઉદોસિતોતિ યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા. ઇતો પટ્ઠાય ચ નિવેસને વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અટ્ટોતિ પટિરાજાદિપટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. માળોતિ એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો. પાસાદોતિ દીઘપાસાદો. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો.
૪૮૯. સત્તબ્ભન્તરાતિએત્થ એકં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસતિહત્થં હોતિ. સચે સત્થો ગચ્છન્તો ગામં વા નદિં વા પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠતિ અન્તોપવિટ્ઠેન સદ્ધિં એકાબદ્ધો હુત્વા ઓરઞ્ચ પારઞ્ચ ફરિત્વા ઠિતો હોતિ, સત્થપરિહારોવ લબ્ભતિ. અથ ગામે વા નદિયા વા પરિયાપન્નો હોતિ અન્તોપવિટ્ઠો, ગામપરિહારો ચેવ નદીપરિહારો ચ લબ્ભતિ. સચે વિહારસીમં અતિક્કમિત્વા તિટ્ઠતિ, અન્તોસીમાય ચ ચીવરં હોતિ, વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બં. સચે બહિસીમાય ચીવરં હોતિ સત્થસમીપેયેવ વસિતબ્બં. સચે ગચ્છન્તો સકટે વા ભગ્ગે ગોણે વા નટ્ઠે અન્તરા છિજ્જતિ, યસ્મિં કોટ્ઠાસે ચીવરં તત્થ વસિતબ્બં.
૪૯૦. એકકુલસ્સ ખેત્તે હત્થપાસો નામ ચીવરહત્થપાસોયેવ, નાનાકુલસ્સ ખેત્તે હત્થપાસો નામ ખેત્તદ્વારસ્સ હત્થપાસો. અપરિક્ખિત્તે ચીવરસ્સેવ હત્થપાસો.
૪૯૧-૪. ધઞ્ઞકરણન્તિ ખલં વુચ્ચતિ. આરામોતિ પુપ્ફારામો વા ફલારામો વા. દ્વીસુપિ ખેત્તે વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. વિહારો નિવેસનસદિસો. રુક્ખમૂલે અન્તોછાયાયન્તિ છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સ અન્તો એવ. વિરળસાખસ્સ પન રુક્ખસ્સ આતપેન ફુટ્ઠોકાસે ઠપિતં નિસ્સગ્ગિયમેવ હોતિ, તસ્મા તાદિસસ્સ સાખાચ્છાયાય વા ખન્ધચ્છાયાય વા ઠપેતબ્બં. સચે સાખાય વા વિટપે વા ઠપેતિ, ઉપરિ અઞ્ઞસાખાચ્છાયાય ફુટ્ઠોકાસેયેવ ઠપેતબ્બં. ખુજ્જરુક્ખસ્સ છાયા દૂરં ગચ્છતિ, છાયાય ગતટ્ઠાને ઠપેતું વટ્ટતિયેવ. ઇધાપિ હત્થપાસો ચીવરહત્થપાસોયેવ.
અગામકે અરઞ્ઞેતિ અગામકં નામ અરઞ્ઞં વિઞ્ઝાટવીઆદીસુ વા સમુદ્દમજ્ઝે વા મચ્છબન્ધાનં અગમનપથે દીપકેસુ લબ્ભતિ. સમન્તા સત્તબ્ભન્તરાતિ મજ્ઝે ઠિતસ્સ સમત્તા સબ્બદિસાસુ સત્તબ્ભન્તરા, વિનિબ્બેધેન ચુદ્દસ હોન્તિ. મજ્ઝે નિસિન્નો પુરત્થિમાય વા પચ્છિમાય વા દિસાય પરિયન્તે ઠપિતચીવરં રક્ખતિ. સચે પન અરુણુગ્ગમનસમયે કેસગ્ગમત્તમ્પિ પુરત્થિમં દિસં ગચ્છતિ, પચ્છિમાય દિસાય ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. એસ નયો ઇતરસ્મિં. ઉપોસથકાલે પન પરિસપરિયન્તે નિસિન્નભિક્ખુતો પટ્ઠાય સત્તબ્ભન્તરસીમા સોધેતબ્બા. યત્તકં ભિક્ખુસઙ્ઘો વડ્ઢતિ, સીમાપિ તત્તકં વડ્ઢતિ.
૪૯૫. અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ સચે પધાનિકો ભિક્ખુ સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુઞ્જિત્વા પચ્ચુસસમયે ‘‘ન્હાયિસ્સામી’’તિ તીણિપિ ચીવરાનિ તીરે ઠપેત્વા નદિં ઓતરતિ, ન્હાયન્તસ્સેવ ચસ્સ અરુણં ઉટ્ઠહતિ, કિં કાતબ્બં. સો હિ યદિ ઉત્તરિત્વા ચીવરં નિવાસેતિ, નિસ્સગ્ગિયચીવરં અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જનપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ. અથ નગ્ગો ગચ્છતિ, એવમ્પિ દુક્કટં આપજ્જતીતિ? ન આપજ્જતિ. સો હિ યાવ અઞ્ઞં ભિક્ખું દિસ્વા વિનયકમ્મં ન કરોતિ, તાવ તેસં ચીવરાનં અપરિભોગારહત્તા નટ્ઠચીવરટ્ઠાને ઠિતો હોતિ. નટ્ઠચીવરસ્સ ચ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. તસ્મા એકં નિવાસેત્વા દ્વે હત્થેન ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા વિનયકમ્મં કાતબ્બં. સચે દૂરે વિહારો હોતિ, અન્તરામગ્ગે મનુસ્સા સઞ્ચરન્તિ. એકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા એકં અંસકૂટે ઠપેત્વા ગન્તબ્બં. સચે વિહારે સભાગભિક્ખૂ ન પસ્સતિ, ભિક્ખાચારં ગતા હોન્તિ, સઙ્ઘાટિં બહિગામે ઠપેત્વા સન્તરુત્તરેન આસનસાલં ગન્ત્વા વિનયકમ્મં કાતબ્બં. સચે બહિગામે ચોરભયં હોતિ, પારુપિત્વા ગન્તબ્બં. સચે આસનસાલા સમ્બાધા હોતિ જનાકિણ્ણા, ન સક્કા એકમન્તે ચીવરં અપનેત્વા વિનયકમ્મં કાતું, એકં ભિક્ખું આદાય બહિગામં ગન્ત્વા વિનયકમ્મં કત્વા ચીવરાનિ પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ.
સચે ભિક્ખૂ દહરાનં હત્થે પત્તચીવરં દત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા પચ્છિમે યામે સયિતુકામા હોન્તિ, અત્તનો અત્તનો ચીવરં હત્થપાસે કત્વાવ સયિતબ્બં. સચે ગચ્છન્તાનંયેવ અસમ્પત્તેસુ દહરેસુ અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ, ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, દહરાનમ્પિ પુરતો ગચ્છન્તાનં થેરેસુ અસમ્પત્તેસુ એસેવ નયો. મગ્ગં વિરજ્ઝિત્વા અરઞ્ઞે અઞ્ઞમઞ્ઞં અપસ્સન્તેસુપિ એસેવ નયો. સચે પન દહરા ‘‘મયં, ભન્તે, મુહુત્તં સયિત્વા અસુકસ્મિં નામ ઓકાસે તુમ્હે સમ્પાપુણિસ્સામા’’તિ વત્વા યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તિ, ચીવરઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, દહરે ઉય્યોજેત્વા થેરેસુ સયન્તેસુપિ એસેવ નયો. દ્વેધાપથં દિસ્વા થેરા ‘‘અયં મગ્ગો’’ દહરા ‘‘અયં મગ્ગો’’તિ વત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ગતા, સહ અરુણુગ્ગમના ચીવરાનિ ચ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે દહરા મગ્ગતો ઓક્કમ્મ ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ નિવત્તિસ્સામા’’તિ ભેસજ્જત્થાય ગામં પવિસિત્વા આગચ્છન્તિ. અસમ્પત્તાનંયેવ ચ તેસં અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે પન ધેનુભયેન વા સુનખભયેન વા ‘‘મુહુત્તં ઠત્વા ગમિસ્સામા’’તિ ઠત્વા વા નિસીદિત્વા વા ગચ્છન્તિ, અન્તરા અરુણે ઉગ્ગતે ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ આગમિસ્સામા’’તિ અન્તોસીમાયં ગામં પવિટ્ઠાનં અન્તરા અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, નેવ ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, ન નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે પન ‘‘વિભાયતુ તાવા’’તિ નિસીદન્તિ, અરુણે ઉગ્ગતેપિ ન ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયો પન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. યેપિ ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ આગમિસ્સામા’’તિ સામન્તવિહારં ધમ્મસવનત્થાય સઉસ્સાહા ગચ્છન્તિ, અન્તરામગ્ગેયેવ ચ નેસં અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે ધમ્મગારવેન ‘‘યાવ પરિયોસાનં સુત્વાવ ગમિસ્સામા’’તિ નિસીદન્તિ, સહ અરુણસ્સુગ્ગમના ચીવરાનિપિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, નિસ્સયોપિ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. થેરેન દહરં ચીવરધોવનત્થાય ગામકં પેસેન્તેન અત્તનો ચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વાવ દાતબ્બં. દહરસ્સાપિ ચીવરં પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા ઠપેતબ્બં. સચે અસ્સતિયા ગચ્છતિ, અત્તનો ચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા દહરસ્સ ચીવરં વિસ્સાસેન ગહેત્વા ઠપેતબ્બં. સચે થેરો નસ્સરતિ, દહરો એવ સરતિ, દહરેન અત્તનો ચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા થેરસ્સ ચીવરં વિસ્સાસેન ગહેત્વા ગન્ત્વા વત્તબ્બો ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં ચીવરં અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ અત્તનોપિ ચીવરં અધિટ્ઠાતબ્બં. એવં એકસ્સ સતિયાપિ આપત્તિમોક્ખો હોતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ પઠમકથિનસિક્ખાપદે અનધિટ્ઠાનં અવિકપ્પનઞ્ચ અકિરિયં, ઇધ અપચ્ચુદ્ધરણં અયમેવ વિસેસો. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયમેવાતિ.
ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના
૪૯૭. તેન સમયેનાતિ તતિયકથિનસિક્ખાપદં. તત્થ ઉસ્સાપેત્વા પુનપ્પુનં વિમજ્જતીતિ ‘‘વલીસુ નટ્ઠાસુ ઇદં મહન્તં ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા પાદેહિ અક્કમિત્વા હત્થેહિ ઉસ્સાપેત્વા ઉક્ખિપિત્વા પિટ્ઠિયં ઘંસતિ, તં આતપે સુક્ખં પઠમપ્પમાણમેવ હોતિ. સો પુનપિ તથા કરોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘ઉસ્સાપેત્વા પુનપ્પુનં વિમજ્જતી’’તિ. તં એવં કિલમન્તં ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ દિસ્વા નિક્ખમિત્વા સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તો વિય તત્થ અગમાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસ ખો ભગવા’’તિઆદિ.
૪૯૯-૫૦૦. એકાદસમાસેતિ એકં પચ્છિમકત્તિકમાસં ઠપેત્વા સેસે એકાદસમાસે. સત્તમાસેતિ કત્તિકમાસં હેમન્તિકે ચ ચત્તારોતિ પઞ્ચમાસે ઠપેત્વા સેસે સત્તમાસે. કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નન્તિ સઙ્ઘસ્સ વા ‘‘ઇદં અકાલચીવર’’ન્તિ ઉદ્દિસિત્વા દિન્નં, એકપુગ્ગલસ્સ વા ‘‘ઇદં તુય્હં દમ્મી’’તિ દિન્નં.
સઙ્ઘતો વાતિ અત્તનો પત્તભાગવસેન સઙ્ઘતો વા ઉપ્પજ્જેય્ય. ગણતો વાતિ ઇદં સુત્તન્તિકગણસ્સ દેમ, ઇદં આભિધમ્મિકગણસ્સાતિ એવં ગણસ્સ દેન્તિ. તતો અત્તનો પત્તભાગવસેન ગણતો વા ઉપ્પજ્જેય્ય.
નો ચસ્સ પારિપૂરીતિ નો ચે પારિપૂરી ભવેય્ય, યત્તકેન કયિરમાનં અધિટ્ઠાનચીવરં પહોતિ, તઞ્ચે ચીવરં તત્તકં ન ભવેય્ય, ઊનકં ભવેય્યાતિ અત્થો.
પચ્ચાસા હોતિ સઙ્ઘતો વાતિઆદીસુ અસુકદિવસં નામ સઙ્ઘો ચીવરાનિ લભિસ્સતિ, ગણો લભિસ્સતિ, તતો મે ચીવરં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ એવં સઙ્ઘતો વા ગણતો વા પચ્ચાસા હોતિ. ઞાતકેહિ મે ચીવરત્થાય પેસિતં, મિત્તેહિ પેસિતં, તે આગતા ચીવરે દસ્સન્તીતિ એવં ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પચ્ચાસા હોતિ. પંસુકૂલં વાતિ એત્થ પન પંસુકૂલં વા લચ્છામીતિ એવં પચ્ચાસા હોતીતિ યોજેતબ્બં. અત્તનો વા ધનેનાતિ અત્તનો કપ્પાસસુત્તાદિના ધનેન, અસુકદિવસં નામ લચ્છામીતિ એવં વા પચ્ચાસા હોતીતિ અત્થો.
તતો ચે ઉત્તરિ નિક્ખિપેય્ય સતિયાપિ પચ્ચાસાયાતિ માસપરમતો ચે ઉત્તરિ નિક્ખિપેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. એવં પન અવત્વા યસ્મા અન્તરા ઉપ્પજ્જમાને પચ્ચાસાચીવરે મૂલચીવરસ્સ ઉપ્પન્નદિવસતો યાવ વીસતિમો દિવસો તાવ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં મૂલચીવરં અત્તનો ગતિકં કરોતિ, તતો ઉદ્ધં મૂલચીવરં પચ્ચાસાચીવરં અત્તનો ગતિકં કરોતિ. તસ્મા તં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘તદહુપ્પન્ને મૂલચીવરે’’તિઆદિના નયેન પદભાજનં વુત્તં, તં ઉત્તાનત્થમેવ.
વિસભાગે ઉપ્પન્ને મૂલચીવરેતિ યદિ મૂલચીવરં સણ્હં, પચ્ચાસાચીવરં થૂલં, ન સક્કા યોજેતું. રત્તિયો ચ સેસા હોન્તિ, ન તાવ માસો પૂરતિ, ન અકામા નિગ્ગહેન ચીવરં કારેતબ્બં. અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વાયેવ કાલબ્ભન્તરે કારેતબ્બં. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બં. અથ મૂલચીવરં થૂલં હોતિ, પચ્ચાસાચીવરં સણ્હં, મૂલચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠહિત્વા પચ્ચાસાચીવરમેવ મૂલચીવરં કત્વા ઠપેતબ્બં. તં પુન માસપરિહારં લભતિ, એતેનુપાયેન યાવ ઇચ્છતિ તાવ અઞ્ઞમઞ્ઞં મૂલચીવરં કત્વા ઠપેતું વટ્ટતીતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવાતિ.
તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૦૩-૫. તેન સમયેનાતિ પુરાણચીવરસિક્ખાપદં. તત્થ યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ પિતુપિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપ મત્તમેવ ચેતં. અત્થતો પન પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો તાવ યા અસમ્બદ્ધા સા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અસમ્બદ્ધાતિ વુચ્ચતિ. દેસનામુખમેવ ચેતં. ‘‘માતિતો વા પિતિતો વા’’તિવચનતો પન પિતામહયુગમ્પિ પિતામહિયુગમ્પિ માતામહયુગમ્પિ માતામહિયુગમ્પિ તેસં ભાતુભગિનીભાગિનેય્યપુત્તપપુત્તાદયોપિ સબ્બે ઇધ સઙ્ગહિતા એવાતિ વેદિતબ્બા.
તત્રાયં વિત્થારનયો – પિતા પિતુપિતા તસ્સ પિતા તસ્સાપિ પિતાતિ એવં યાવ સત્તમા યુગા, પિતા પિતુમાતા તસ્સા પિતા ચ માતા ચ ભાતા ચ ભગિની ચ પુત્તા ચ ધીતરો ચાતિ એવમ્પિ ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ યાવ સત્તમા યુગા, પિતા પિતુભાતા પિતુભગિની પિતુપુત્તા પિતુધીતરો તેસમ્પિ પુત્તધીતુપરમ્પરાતિ એવમ્પિ યાવ સત્તમા યુગા, માતા માતુમાતા તસ્સા માતા તસ્સાપિ માતાતિ એવમ્પિ યાવ સત્તમા યુગા, માતા માતુપિતા તસ્સ માતા ચ પિતા ચ ભાતા ચ ભગિની ચ પુત્તા ચ ધીતરો ચાતિ, એવમ્પિ ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ યાવ સત્તમા યુગા, માતા માતુભાતા માતુભગિની માતુપુત્તા માતુધીતરો તેસમ્પિ પુત્તધીતુપરમ્પરાતિ એવમ્પિ યાવ સત્તમા યુગા, નેવ માતુસમ્બન્ધેન ન પિતુસમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધા, અયં અઞ્ઞાતિકા નામ.
ઉભતો સઙ્ઘેતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થેન ભિક્ખુસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થેનાતિ અટ્ઠવાચિકવિનયકમ્મેન ઉપસમ્પન્ના.
સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પીતિ રજિત્વા કપ્પં કત્વા એકવારમ્પિ નિવત્થં વા પારુતં વા. અન્તમસો પરિભોગસીસેન અંસે વા મત્થકે વા કત્વા મગ્ગં ગતો હોતિ, ઉસ્સીસકં વા કત્વા નિપન્નો હોતિ, એતમ્પિ પુરાણચીવરમેવ. સચે પન પચ્ચત્થરણસ્સ હેટ્ઠા કત્વા નિપજ્જતિ, હત્થેહિ વા ઉક્ખિપિત્વા આકાસે વિતાનં કત્વા સીસેન અફુસન્તો ગચ્છતિ, અયં પરિભોગો નામ ન હોતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં.
ધોતં નિસ્સગ્ગિયન્તિ એત્થ એવં આણત્તા ભિક્ખુની ધોવનત્થાય ઉદ્ધનં સજ્જેતિ, દારૂનિ સંહરતિ, અગ્ગિં કરોતિ, ઉદકં આહરતિ યાવ નં ધોવિત્વા ઉક્ખિપતિ, તાવ ભિક્ખુનિયા પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. ધોવિત્વા ઉક્ખિત્તમત્તે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. સચે દુદ્ધોતન્તિ મઞ્ઞમાના પુન સિઞ્ચતિ વા ધોવતિ વા યાવ નિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ તાવ પયોગે પયોગે દુક્કટં. એસ નયો રજનાકોટનેસુ. રજનદોણિયઞ્હિ રજનં આકિરિત્વા યાવ સકિં ચીવરં રજતિ, તતો પુબ્બે યંકિઞ્ચિ રજનત્થાય કરોતિ, પચ્છા વા પટિરજતિ, સબ્બત્થ પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. એવં આકોટનેપિ પયોગો વેદિતબ્બો.
૫૦૬. અઞ્ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞી પુરાણચીવરં ધોવાપેતીતિ નો ચેપિ ‘‘ઇમં ધોવા’’તિ વદતિ, અથ ખો ધોવનત્થાય કાયવિકારં કત્વા હત્થેન વા હત્થે દેતિ, પાદમૂલે વા ઠપેતિ, ઉપરિ વા ખિપતિ, સિક્ખમાનાસામણેરીસામણેરઉપાસકતિત્થિયાદીનં વા હત્થે પેસેતિ, નદીતિત્થે ધોવન્તિયા ઉપચારે વા ખિપતિ, અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે ઠત્વા, ધોવાપિતંયેવ હોતિ. સચે પન ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા ઓરતો ઠપેતિ સા ચે ધોવિત્વા આનેતિ, અનાપત્તિ. સિક્ખમાનાય વા સામણેરિયા વા ઉપાસિકાય વા હત્થે ધોવનત્થાય દેતિ, સા ચે ઉપસમ્પજ્જિત્વા ધોવતિ, આપત્તિયેવ. ઉપાસકસ્સ હત્થે દેતિ, સો ચે લિઙ્ગે પરિવત્તે ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા ધોવતિ, આપત્તિયેવ. સામણેરસ્સ વા ભિક્ખુસ્સ વા હત્થે દિન્નેપિ લિઙ્ગપરિવત્તને એસેવ નયો.
ધોવાપેતિ રજાપેતીતિઆદીસુ એકેન વત્થુના નિસ્સગ્ગિયં, દુતિયેન દુક્કટં. તીણિપિ કારાપેન્તસ્સ એકેન નિસ્સગ્ગિયં, સેસેહિ દ્વે દુક્કટાનિ. યસ્મા પનેતાનિ ધોવનાદીનિ પટિપાટિયા વા ઉપ્પટિપાટિયા વા કારેન્તસ્સ મોક્ખો નત્થિ, તસ્મા એત્થ તીણિ ચતુક્કાનિ વુત્તાનિ. સચેપિ હિ ‘‘ઇમં ચીવરં રજિત્વા ધોવિત્વા આનેહી’’તિ વુત્તે સા ભિક્ખુની પઠમં ધોવિત્વા પચ્છા રજતિ, નિસ્સગ્ગિયેન દુક્કટમેવ. એવં સબ્બેસુ વિપરીતવચનેસુ નયો નેતબ્બો. સચે પન ‘‘ધોવિત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા ધોવતિ ચેવ રજતિ ચ, ધોવાપનપચ્ચયા એવ આપત્તિ, રજને અનાપત્તિ. એવં સબ્બત્થ વુત્તાધિકકરણે ‘‘અવુત્તા ધોવતી’’તિ ઇમિના લક્ખણેન અનાપત્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘ઇમસ્મિં ચીવરે યં કાતબ્બં, સબ્બં તં તુય્હં ભારો’’તિ વદન્તો પન એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જતીતિ.
અઞ્ઞાતિકાય વેમતિકો અઞ્ઞાતિકાય ઞાતિકસઞ્ઞીતિ ઇમાનિપિ પદાનિ વુત્તાનંયેવ તિણ્ણં ચતુક્કાનં વસેન વિત્થારતો વેદિતબ્બાનિ.
એકતો ઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય ધોવાપેન્તસ્સ દુક્કટં. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન યથાવત્થુકમેવ, ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્ના નામ પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો.
૫૦૭. અવુત્તા ધોવતીતિ ઉદ્દેસાય વા ઓવાદાય વા આગતા કિલિન્નં ચીવરં દિસ્વા ઠપિતટ્ઠાનતો ગહેત્વા વા ‘‘દેથ, અય્ય, ધોવિસ્સામી’’તિ આહરાપેત્વા વા ધોવતિ ચેવ રજતિ ચ આકોટેતિ ચ, અયં અવુત્તા ધોવતિ નામ. યાપિ ‘‘ઇમં ચીવરં ધોવા’’તિ દહરં વા સામણેરં વા આણાપેન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ‘‘આહરથય્ય અહં ધોવિસ્સામી’’તિ ધોવતિ, તાવકાલિકં વા ગહેત્વા ધોવિત્વા રજિત્વા દેતિ, અયમ્પિ અવુત્તા ધોવતિ નામ.
અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ ઉપાહનત્થવિકપત્તત્થવિકઅંસબદ્ધકકાયબન્ધનમઞ્ચપીઠભિસિતટ્ટિકાદિં યંકિઞ્ચિ ધોવાપેતિ, અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ પન ઇદં સિક્ખાપદં છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૦૮. તેન સમયેનાતિ ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદં. તત્થ પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાતિ પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તા. યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમીતિ અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિ. કતકમ્માતિ કતચોરિકકમ્મા, સન્ધિચ્છેદનાદીહિ પરભણ્ડં હરિતાતિ વુત્તં હોતિ. ચોરગામણિકોતિ ચોરજેટ્ઠકો. સો કિર પુબ્બે થેરિં જાનાતિ, તસ્મા ચોરાનં પુરતો ગચ્છન્તો દિસ્વા ‘‘ઇતો મા ગચ્છથ, સબ્બે ઇતો એથા’’તિ તે ગહેત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન અગમાસિ. સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વાતિ થેરી કિર પરિચ્છિન્નવેલાયંયેવ સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિ. સોપિ તસ્મિંયેવ ખણે એવં અવચ, તસ્મા સા અસ્સોસિ, સુત્વા ચ ‘‘નત્થિ દાનિ અઞ્ઞો એત્થ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા અઞ્ઞત્ર મયા’’તિ તં મંસં અગ્ગહેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ઉપ્પલવણ્ણા ભિક્ખુની’’તિઆદિ.
ઓહિય્યકોતિ અવહીયકો અવસેસો, વિહારવારં પત્વા એકોવ વિહારે ઠિતોતિ અત્થો. સચે મે ત્વં અન્તરવાસકં દદેય્યાસીતિ કસ્મા આહ? સણ્હં ઘનમટ્ઠં અન્તરવાસકં દિસ્વા લોભેન, અપિચ અપ્પકો તસ્સા અન્તરવાસકે લોભો, થેરિયા પન સિખાપ્પત્તા કોટ્ઠાસસમ્પત્તિ તેનસ્સા સરીરપારિપૂરિં પસ્સિસ્સામીતિ વિસમલોભં ઉપ્પાદેત્વા એવમાહ. અન્તિમન્તિ પઞ્ચન્નં ચીવરાનં સબ્બપરિયન્તં હુત્વા અન્તિમં, અન્તિમન્તિ પચ્છિમં. અઞ્ઞં લેસેનાપિ વિકપ્પેત્વા વા પચ્ચુદ્ધરિત્વા વા ઠપિતં ચીવરં નત્થીતિ એવં યથાઅનુઞ્ઞાતાનં પઞ્ચન્નં ચીવરાનં ધારણવસેનેવ આહ, ન લોભેન, ન હિ ખીણાસવાનં લોભો અત્થિ. નિપ્પીળિયમાનાતિ ઉપમં દસ્સેત્વા ગાળ્હં પીળયમાના.
અન્તરવાસકં દત્વા ઉપસ્સયં અગમાસીતિ સઙ્કચ્ચિકં નિવાસેત્વા યથા તસ્સ મનોરથો ન પૂરતિ, એવં હત્થતલેયેવ દસ્સેત્વા અગમાસિ.
૫૧૦. કસ્મા પારિવત્તકચીવરં અપ્પટિગણ્હન્તે ઉજ્ઝાયિંસુ? ‘‘સચે એત્તકોપિ અમ્હેસુ અય્યાનં વિસ્સાસો નત્થિ, કથં મયં યાપેસ્સામા’’તિ વિહત્થતાય સમભિતુન્નત્તા.
અનુજાનામિ ભિક્ખવે ઇમેસં પઞ્ચન્નન્તિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં સમસદ્ધાનં સમસીલાનં સમદિટ્ઠીનં પારિવત્તકં ગહેતું અનુજાનામીતિ અત્થો.
૫૧૨. પયોગે દુક્કટન્તિ ગહણત્થાય હત્થપ્પસારણાદીસુ દુક્કટં. પટિલાભેનાતિ પટિગ્ગહણેન. તત્થ ચ હત્થેન વા હત્થે દેતુ, પાદમૂલે વા ઠપેતુ, ઉપરિ વા ખિપતુ, સો ચે સાદિયતિ, ગહિતમેવ હોતિ. સચે પન સિક્ખમાનાસામણેરસામણેરીઉપાસકઉપાસિકાદીનં હત્થે પેસિતં પટિગ્ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ. ધમ્મકથં કથેન્તસ્સ ચતસ્સોપિ પરિસા ચીવરાનિ ચ નાનાવિરાગવત્થાનિ ચ આનેત્વા પાદમૂલે ઠપેન્તિ, ઉપચારે વા ઠત્વા ઉપચારં વા મુઞ્ચિત્વા ખિપન્તિ, યં તત્થ ભિક્ખુનીનં સન્તકં, તં અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકા ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિયેવ. અથ પન રત્તિભાગે ખિત્તાનિ હોન્તિ, ‘‘ઇદં ભિક્ખુનિયા, ઇદં અઞ્ઞેસ’’ન્તિ ઞાતું ન સક્કા, પારિવત્તકકિચ્ચં નત્થીતિ મહાપચ્ચરિયં કુરુન્દિયઞ્ચ વુત્તં, તં અચિત્તકભાવેન ન સમેતિ. સચે ભિક્ખુની વસ્સાવાસિકં દેતિ, પારિવત્તકમેવ કાતબ્બં. સચે પન સઙ્કારકૂટાદીસુ ઠપેતિ, ‘‘પંસુકૂલં ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વા ગહેતું વટ્ટતિ.
૫૧૩. અઞ્ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞીતિ તિકપાચિત્તિયં. એકતો ઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય હત્થતો ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં, ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન પાચિત્તિયમેવ.
૫૧૪. પરિત્તેન વા વિપુલન્તિ અપ્પગ્ઘચીવરેન વા ઉપાહનત્થવિકપત્તત્થવિકઅંસબદ્ધકકાયબન્ધનાદિના વા મહગ્ઘં ચેતાપેત્વા સચેપિ ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘અન્તમસો હરીતકીખણ્ડેનાપી’’તિ વુત્તં. વિપુલેન વા પરિત્તન્તિ ઇદં વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બં. અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ પત્તત્થવિકાદિં યં કિઞ્ચિ વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણં પન પટપરિસ્સાવનમ્પિ ન વટ્ટતિ. યં નેવ અધિટ્ઠાનુપગં ન વિકપ્પનુપગં તં સબ્બં વટ્ટતિ. સચેપિ મઞ્ચપ્પમાણા ભિસિચ્છવિ હોતિ, વટ્ટતિયેવ; કો પન વાદો પત્તત્થવિકાદીસુ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં છસમુટ્ઠાનં, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મંવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૧૫. તેન સમયેનાતિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં. તત્થ ઉપનન્દો સક્યપુત્તોતિ અસીતિસહસ્સમત્તાનં સક્યકુલા પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનં પતિકિટ્ઠો લોલજાતિકો. પટ્ટોતિ છેકો સમત્થો પટિબલો સરસમ્પન્નો કણ્ઠમાધુરિયેન સમન્નાગતો. કિસ્મિં વિયાતિ કિંસુ વિય કિલેસો વિય, હિરોત્તપ્પવસેન કમ્પનં વિય સઙ્કમ્પનં વિય હોતીતિ અત્થો.
અદ્ધાનમગ્ગન્તિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં દીઘમગ્ગં, ન નગરવીથિમગ્ગન્તિ અત્થો. તે ભિક્ખૂ અચ્છિન્દિંસૂતિ મુસિંસુ, પત્તચીવરાનિ નેસં હરિંસૂતિ અત્થો. અનુયુઞ્જાહીતિ ભિક્ખુભાવજાનનત્થાય પુચ્છ. અનુયુઞ્જિયમાનાતિ પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાપત્તચીવરાધિટ્ઠાનાદીનિ પુચ્છિયમાના. એતમત્થં આરોચેસુન્તિ ભિક્ખુભાવં જાનાપેત્વા યો ‘‘સાકેતા સાવત્થિં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના’’તિઆદિના નયેન વુત્તો, એતમત્થં આરોચેસું.
૫૧૭. અઞ્ઞાતકં ગહપતિં વાતિઆદીસુ યં પરતો ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા’’તિ વુત્તં, તં આદિં કત્વા એવં અનુપુબ્બકથા વેદિતબ્બા. સચે ચોરે પસ્સિત્વા દહરા પત્તચીવરાનિ ગહેત્વા પલાતા, ચોરા થેરાનં નિવાસનપારુપનમત્તંયેવ હરિત્વા ગચ્છન્તિ, થેરેહિ નેવ તાવ ચીવરં વિઞ્ઞાપેતબ્બં, ન સાખાપલાસં ભઞ્જિતબ્બં. અથ દહરા સબ્બં ભણ્ડકં છડ્ડેત્વા પલાતા, ચોરા થેરાનં નિવાસનપારુપનં તઞ્ચ ભણ્ડકં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, દહરેહિ આગન્ત્વા અત્તનો નિવાસનપારુપનાનિ ન તાવ થેરાનં દાતબ્બાનિ, ન હિ અનચ્છિન્નચીવરા અત્તનો અત્થાય સાખાપલાસં ભઞ્જિતું લભન્તિ, અચ્છિન્નચીવરાનં પન અત્થાય લભન્તિ, અચ્છિન્નચીવરાવ અત્તનોપિ પરેસમ્પિ અત્થાય લભન્તિ. તસ્મા થેરેહિ વા સાખાપલાસં ભઞ્જિત્વા વાકાદીહિ ગન્થેત્વા દહરાનં દાતબ્બં, દહરેહિ વા થેરાનં અત્થાય ભઞ્જિત્વા ગન્થેત્વા તેસં હત્થે દત્વા વા અદત્વા વા અત્તના નિવાસેત્વા અત્તનો નિવાસનપારુપનાનિ થેરાનં દાતબ્બાનિ, નેવ ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિયં હોતિ, ન તેસં ધારણે દુક્કટં.
સચે અન્તરામગ્ગે રજકત્થરણં વા હોતિ, અઞ્ઞે વા તાદિસે મનુસ્સે પસ્સન્તિ, ચીવરં વિઞ્ઞાપેતબ્બં. યાનિ ચ નેસં તે વા વિઞ્ઞત્તમનુસ્સા અઞ્ઞે વા સાખાપલાસનિવાસને ભિક્ખૂ દિસ્વા ઉસ્સાહજાતા વત્થાનિ દેન્તિ, તાનિ સદસાનિ વા હોન્તુ અદસાનિ વા નીલાદિનાનાવણ્ણાનિ વા કપ્પિયાનિપિ અકપ્પિયાનિપિ સબ્બાનિ અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા તેસં નિવાસેતુઞ્ચ પારુપિતુઞ્ચ વટ્ટન્તિ. વુત્તમ્પિહેતં પરિવારે –
‘‘અકપ્પકતં નાપિ રજનાય રત્તં;
તેન નિવત્થો યેન કામં વજેય્ય;
ન ચસ્સ હોતિ આપત્તિ;
સો ચ ધમ્મો સુગતેન દેસિતો;
પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);
અયઞ્હિ પઞ્હો અચ્છિન્નચીવરકં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તો. અથ પન તિત્થિયેહિ સહગચ્છન્તિ, તે ચ નેસં કુસચીરવાકચીરફલકચીરાનિ દેન્તિ, તાનિપિ લદ્ધિં અગ્ગહેત્વા નિવાસેતું વટ્ટન્તિ, નિવાસેત્વાપિ લદ્ધિ ન ગહેતબ્બા.
ઇદાનિ ‘‘યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતિ, સચે તત્થ હોતિ સઙ્ઘસ્સ વિહારચીવરં વા’’તિઆદીસુ વિહારચીવરં નામ મનુસ્સા આવાસં કારેત્વા ‘‘ચત્તારોપિ પચ્ચયા અમ્હાકંયેવ સન્તકા પરિભોગં ગચ્છન્તૂ’’તિ તિચીવરં સજ્જેત્વા અત્તના કારાપિતે આવાસે ઠપેન્તિ, એતં વિહારચીવરં નામ. ઉત્તરત્થરણન્તિ મઞ્ચકસ્સ ઉપરિ અત્થરણકં વુચ્ચતિ. ભુમત્થરણન્તિ પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા રક્ખણત્થં ચિમિલિકાહિ કતઅત્થરણં તસ્સ ઉપરિ તટ્ટિકં પત્થરિત્વા ચઙ્કમન્તિ. ભિસિચ્છવીતિ મઞ્ચભિસિયા વા પીઠભિસિયા વા છવિ, સચે પૂરિતા હોતિ વિધુનિત્વાપિ ગહેતું વટ્ટતિ. એવમેતેસુ વિહારચીવરાદીસુ યં તત્થ આવાસે હોતિ, તં અનાપુચ્છાપિ ગહેત્વા નિવાસેતું વા પારુપિતું વા અચ્છિન્નચીવરકાનં ભિક્ખૂનં લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો લભિત્વા ઓદહિસ્સામિ પુન ઠપેસ્સામીતિ અધિપ્પાયેન ન મૂલચ્છેજ્જાય. લભિત્વા ચ પન ઞાતિતો વા ઉપટ્ઠાકતો વા અઞ્ઞતો વા કુતોચિ પાકતિકમેવ કાતબ્બં. વિદેસગતેન એકસ્મિં સઙ્ઘિકે આવાસે સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જનત્થાય ઠપેતબ્બં. સચસ્સ પરિભોગેનેવ તં જીરતિ વા નસ્સતિ વા ગીવા ન હોતિ. સચે પન એતેસં વુત્તપ્પકારાનં ગિહિવત્થાદીનં ભિસિચ્છવિપરિયન્તાનં કિઞ્ચિ ન લબ્ભતિ, તેન તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બન્તિ.
૫૧૯. યેહિ કેહિચિ વા અચ્છિન્નન્તિ એત્થ યમ્પિ અચ્છિન્નચીવરા આચરિયુપજ્ઝાયા અઞ્ઞે ‘‘આહરથ, આવુસો, ચીવર’’ન્તિ યાચિત્વા વા વિસ્સાસેન વા ગણ્હન્તિ, તમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વત્તું યુજ્જતિ.
પરિભોગજિણ્ણં વાતિ એત્થ ચ અચ્છિન્નચીવરાનં આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં અત્તના તિણપણ્ણેહિ પટિચ્છાદેત્વા દિન્નચીવરમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વત્તું યુજ્જતિ. એવઞ્હિ તે અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાને નટ્ઠચીવરટ્ઠાને ચ ઠિતા ભવિસ્સન્તિ, તેન નેસં વિઞ્ઞત્તિયં અકપ્પિયચીવરપરિભોગે ચ અનાપત્તિ અનુરૂપા ભવિસ્સતિ.
૫૨૧. ઞાતકાનં પવારિતાનન્તિ એત્થ ‘‘એતેસં સન્તકં દેથા’’તિ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ યાચન્તસ્સ અનાપત્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ ઞાતકપવારિતાનં આપત્તિ વા અનાપત્તિ વા હોતિ. અત્તનો ધનેનાતિ એત્થાપિ અત્તનો કપ્પિયભણ્ડેન કપ્પિયવોહારેનેવ ચીવરં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ ચેતાપેન્તસ્સ પરિવત્તાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. પવારિતાનન્તિ એત્થ ચ સઙ્ઘવસેન પવારિતેસુ પમાણમેવ વટ્ટતિ. પુગ્ગલિકપવારણાય યં યં પવારેતિ, તં તંયેવ વિઞ્ઞાપેતબ્બં. યો ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પવારેત્વા સયમેવ સલ્લક્ખેત્વા કાલાનુકાલં ચીવરાનિ દિવસે દિવસે યાગુભત્તાદીનીતિ એવં યેન યેનત્થો તં તં દેતિ, તસ્સ વિઞ્ઞાપનકિચ્ચં નત્થિ. યો પન પવારેત્વા બાલતાય વા સતિસમ્મોસેન વા ન દેતિ, સો વિઞ્ઞાપેતબ્બો. યો ‘‘મય્હં ગેહં પવારેમી’’તિ વદતિ, તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા યથાસુખં નિસીદિતબ્બં નિપજ્જિતબ્બં, ન કિઞ્ચિ ગહેતબ્બં. યો પન ‘‘યં મય્હં ગેહે અત્થિ, તં પવારેમી’’તિ વદતિ. યં તત્થ કપ્પિયં, તં વિઞ્ઞાપેતબ્બં, ગેહે પન નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન લબ્ભતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં.
અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થ અત્તનો ઞાતકપવારિતે ન કેવલં અત્તનો અત્થાય, અથ ખો અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અયમેકો અત્થો. અયં પન દુતિયો અઞ્ઞસ્સાતિ યે અઞ્ઞસ્સ ઞાતકપવારિતા, તે તસ્સેવ ‘‘અઞ્ઞસ્સા’’તિ લદ્ધવોહારસ્સ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ વા ધમ્મરક્ખિતસ્સ વા અત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદમ્પિ છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૨૨-૪. તેન સમયેનાતિ તતુત્તરિસિક્ખાપદં. તત્થ અભિહટ્ઠુન્તિ અભીતિ ઉપસગ્ગો, હરિતુન્તિ અત્થો, ગણ્હિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. પવારેય્યાતિ ઇચ્છાપેય્ય, ઇચ્છં રુચિં ઉપ્પાદેય્ય, વદેય્ય નિમન્તેય્યાતિ અત્થો. અભિહટ્ઠું પવારેન્તેન પન યથા વત્તબ્બં, તં આકારં દસ્સેતું ‘‘યાવતકં ઇચ્છસિ તાવતકં ગણ્હાહી’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં. અથ વા યથા ‘‘નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો’’તિ (સુ. નિ. ૪૨૬, ૧૧૦૪; ચૂળનિ. જતુકણ્ણિમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬૭) એત્થ દિસ્વાતિ અત્થો, એવમિધાપિ ‘‘અભિઅટ્ઠું પવારેય્યા’’તિ અભિહરિત્વા પવારેય્યાતિ અત્થો. તત્થ કાયાભિહારો વાચાભિહારોતિ દુવિધો અભિહારો, કાયેન વા હિ વત્થાનિ અભિહરિત્વા પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘યત્તકં ઇચ્છસિ તત્તકં ગણ્હાહી’’તિ વદન્તો પવારેય્ય, વાચાય વા ‘‘અમ્હાકં દુસ્સકોટ્ઠાગારં પરિપુણ્ણં, યત્તકં ઇચ્છસિ તત્તકં ગણ્હાહી’’તિ વદન્તો પવારેય્ય, તદુભયમ્પિ એકજ્ઝં કત્વા ‘‘અભિહટ્ઠું પવારેય્યા’’તિ વુત્તં.
સન્તરુત્તરપરમન્તિ સઅન્તરં ઉત્તરં પરમં અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સન્તરુત્તરપરમં, નિવાસનેન સદ્ધિં પારુપનં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો અસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તતો ચીવરં સાદિતબ્બન્તિ તતો અભિહટચીવરતો એત્તકં ચીવરં ગહેતબ્બં, ન ઇતો પરન્તિ અત્થો. યસ્મા પન અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન તિચીવરિકેનેવ ભિક્ખુના એવં પટિપજ્જિતબ્બં, અઞ્ઞેન અઞ્ઞથાપિ, તસ્મા તં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘સચે તીણિ નટ્ઠાનિ હોન્તી’’તિઆદિના નયેનસ્સ પદભાજનં વુત્તં.
તત્રાયં વિનિચ્છયો – યસ્સ તીણિ નટ્ઠાનિ, તેન દ્વે સાદિતબ્બાનિ, એકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા અઞ્ઞં સભાગટ્ઠાનતો પરિયેસિસ્સતિ. યસ્સ દ્વે નટ્ઠાનિ, તેન એકં સાદિતબ્બં. સચે પકતિયાવ સન્તરુત્તરેન ચરતિ, દ્વે સાદિતબ્બાનિ. એવં એકં સાદિયન્તેનેવ સમો ભવિસ્સતિ. યસ્સ તીસુ એકં નટ્ઠં, ન સાદિતબ્બં. યસ્સ પન દ્વીસુ એકં નટ્ઠં, એકં સાદિતબ્બં. યસ્સ એકંયેવ હોતિ, તઞ્ચ નટ્ઠં, દ્વે સાદિતબ્બાનિ. ભિક્ખુનિયા પન પઞ્ચસુપિ નટ્ઠેસુ દ્વે સાદિતબ્બાનિ. ચતૂસુ નટ્ઠેસુ એકં સાદિતબ્બં, તીસુ નટ્ઠેસુ કિઞ્ચિ ન સાદિતબ્બં, કો પન વાદો દ્વીસુ વા એકસ્મિં વા. યેન કેનચિ હિ સન્તરુત્તરપરમતાય ઠાતબ્બં, તતો ઉત્તરિ ન લબ્ભતીતિ ઇદમેત્થ લક્ખણં.
૫૨૬. સેસકં આહરિસ્સામીતિ દ્વે ચીવરાનિ કત્વા સેસં પુન આહરિસ્સામીતિ અત્થો. ન અચ્છિન્નકારણાતિ બાહુસચ્ચાદિગુણવસેન દેન્તિ. ઞાતકાનન્તિઆદીસુ ઞાતકાનં દેન્તાનં સાદિયન્તસ્સ પવારિતાનં દેન્તાનં સાદિયન્તસ્સ અત્તનો ધનેન સાદિયન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘ઞાતકપવારિતટ્ઠાને પકતિયા બહુમ્પિ વટ્ટતિ, અચ્છિન્નકારણા પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તં પાળિયા ન સમેતિ. યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ન વુત્તં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદમ્પિ છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૨૭. તેન સમયેનાતિ ઉપક્ખટસિક્ખાપદં. તત્થ અત્થાવુસો મં સો ઉપટ્ઠાકોતિ આવુસો, યં ત્વં ભણસિ, અત્થિ એવરૂપો સો મમ ઉપટ્ઠાકોતિ અયમેત્થ અત્થો. અપિ મેય્ય એવં હોતીતિ અપિ મે અય્ય એવં હોતિ, અપિ મય્યા એવન્તિપિ પાઠો.
૫૨૮-૯. ભિક્ખું પનેવ ઉદ્દિસ્સાતિ એત્થ ઉદ્દિસ્સાતિ અપદિસ્સ આરબ્ભ. યસ્મા પન યં ઉદ્દિસ્સ ઉપક્ખટં હોતિ, તં તસ્સત્થાય ઉપક્ખટં નામ હોતિ. તસ્માસ્સ પદભાજને ‘‘ભિક્ખુસ્સત્થાયા’’તિ વુત્તં.
ભિક્ખું આરમ્મણં કરિત્વાતિ ભિક્ખું પચ્ચયં કત્વા, યઞ્હિ ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ ઉપક્ખટં, તં નિયમેનેવ ભિક્ખું પચ્ચયં કત્વા ઉપક્ખટં હોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘ભિક્ખું આરમ્મણં કરિત્વા’’તિ. પચ્ચયોપિ હિ ‘‘લભતિ મારો આરમ્મણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૩) આરમ્મણન્તિ આગતો. ઇદાનિ ‘‘ઉદ્દિસ્સા’’તિ એત્થ યો કત્તા, તસ્સ આકારદસ્સનત્થં ‘‘ભિક્ખું અચ્છાદેતુકામો’’તિ વુત્તં. ભિક્ખું અચ્છાદેતુકામેન હિ તેન તં ઉદ્દિસ્સ ઉપક્ખટં, ન અઞ્ઞેન કારણેન. ઇતિ સો અચ્છાદેતુકામો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ભિક્ખું અચ્છાદેતુકામો’’તિ.
અઞ્ઞાતકસ્સ ગહપતિસ્સ વાતિ અઞ્ઞાતકેન ગહપતિના વાતિ અત્થો. કરણત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. પદભાજને પન બ્યઞ્જનં અવિચારેત્વા અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞાતકો નામ…પે… ગહપતિ નામા’’તિઆદિ વુત્તં.
ચીવરચેતાપન્નન્તિ ચીવરમૂલં, તં પન યસ્મા હિરઞ્ઞાદીસુ અઞ્ઞતરં હોતિ, તસ્મા પદભાજને ‘‘હિરઞ્ઞં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપક્ખટં હોતીતિ સજ્જિતં હોતિ, સંહરિત્વા ઠપિતં, યસ્મા પન ‘‘હિરઞ્ઞં વા’’તિઆદિના વચનેનસ્સ ઉપક્ખટભાવો દસ્સિતો હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉપક્ખટં નામા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા વિસું પદભાજનં ન વુત્તં. ઇમિનાતિ ઉપક્ખટં સન્ધાયાહ, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘પચ્ચુપટ્ઠિતેના’’તિ વુત્તં. યઞ્હિ ઉપક્ખટં સંહરિત્વા ઠપિતં, તં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતીતિ. અચ્છાદેસ્સામીતિ વોહારવચનમેતં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સામી’’તિ અયં પનેત્થ અત્થો. તેનેવસ્સ પદભાજનેપિ ‘‘દસ્સામી’’તિ વુત્તં.
તત્ર ચે સો ભિક્ખૂતિ યત્ર સો ગહપતિ વા ગહપતાની વા તત્ર સો ભિક્ખુ પુબ્બે અપ્પવારિતો ઉપસઙ્કમિત્વા ચીવરે વિકપ્પં આપજ્જેય્ય ચેતિ અયમેત્થ પદસમ્બન્ધો. તત્થ ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઇમસ્સ ગન્ત્વાતિ ઇમિનાવ અત્થે સિદ્ધે પચુરવોહારવસેન ‘‘ઘર’’ન્તિ વુત્તં. યત્ર પન સો દાયકો તત્ર ગન્ત્વાતિ અયમેવેત્થ અત્થો, તસ્મા પુનપિ વુત્તં ‘‘યત્થ કત્થચિ ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ. વિકપ્પં આપજ્જેય્યાતિ વિસિટ્ઠકપ્પં અધિકવિધાનં આપજ્જેય્ય, પદભાજને પન યેનાકારેન વિકપ્પં આપન્નો હોતિ તમેવ દસ્સેતું ‘‘આયતં વા’’તિઆદિ વુત્તં. સાધૂતિ આયાચને નિપાતો. વતાતિ પરિવિતક્કે. મન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. આયસ્માતિ પરં આલપતિ આમન્તેતિ. યસ્મા પનિદં સબ્બં બ્યઞ્જનમત્તમેવ, ઉત્તાનત્થમેવ, તસ્માસ્સ પદભાજને અત્થો ન વુત્તો. કલ્યાણકમ્યતં ઉપાદાયાતિ સુન્દરકામતં વિસિટ્ઠકામતં ચિત્તેન ગહેત્વા, તસ્સ ‘‘આપજ્જેય્ય ચે’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યસ્મા પન યો કલ્યાણકમ્યતં ઉપાદાય આપજ્જતિ, સો સાધત્થિકો મહગ્ઘત્થિકો હોતિ, તસ્માસ્સ પદભાજને બ્યઞ્જનં પહાય અધિપ્પેતત્થમેવ દસ્સેતું તદેવ વચનં વુત્તં. યસ્મા પન ન ઇમસ્સ આપજ્જનમત્તેનેવ આપત્તિ સીસં એતિ, તસ્મા ‘‘તસ્સ વચનેના’’તિઆદિ વુત્તં.
૫૩૧. અનાપત્તિ ઞાતકાનન્તિઆદીસુ ઞાતકાનં ચીવરે વિકપ્પં આપજ્જન્તસ્સ અનાપત્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. મહગ્ઘં ચેતાપેતુકામસ્સ અપ્પગ્ઘં ચેતાપેતીતિ ગહપતિસ્સ વીસતિઅગ્ઘનકં ચીવરં ચેતાપેતુકામસ્સ ‘‘અલં મય્હં એતેન, દસગ્ઘનકં વા અટ્ઠગ્ઘનકં વા દેહી’’તિ વદતિ અનાપત્તિ. અપ્પગ્ઘન્તિ ઇદઞ્ચ અતિરેકનિવારણત્થમેવ વુત્તં, સમકેપિ પન અનાપત્તિ, તઞ્ચ ખો અગ્ઘવસેનેવ ન પમાણવસેન, અગ્ઘવડ્ઢનકઞ્હિ ઇદં સિક્ખાપદં. તસ્મા યો વીસતિઅગ્ઘનકં અન્તરવાસકં ચેતાપેતુકામો, ‘‘તં એત્તકમેવ મે અગ્ઘનકં ચીવરં દેહી’’તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.
સમુટ્ઠાનાદીનિપિ તતુત્તરિસિક્ખાપદસદિસાનેવાતિ.
પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૩૨. દુતિયઉપક્ખટેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તઞ્હિ ઇમસ્સ અનુપઞ્ઞત્તિસદિસં. કેવલં પઠમસિક્ખાપદે એકસ્સ પીળા કતા, દુતિયે દ્વિન્નં, અયમેવેત્થ વિસેસો. સેસં સબ્બં પઠમસદિસમેવ. યથા ચ દ્વિન્નં, એવં બહૂનં પીળં કત્વા ગણ્હતોપિ આપત્તિ વેદિતબ્બાતિ.
દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના
૫૩૭. તેન સમયેનાતિ રાજસિક્ખાપદં. તત્થ ઉપાસકં સઞ્ઞાપેત્વાતિ જાનાપેત્વા, ‘‘ઇમિના મૂલેન ચીવરં કિણિત્વા થેરસ્સ દેહી’’તિ એવં વત્વાતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ઞાસબન્ધોતિ પઞ્ઞાસકહાપણદણ્ડોતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ઞાસં બદ્ધોતિપિ પાઠો, પઞ્ઞાસં જિતો પઞ્ઞાસં દાપેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. અજ્જણ્હો, ભન્તે, આગમેહીતિ ભન્તે, અજ્જ એકદિવસં અમ્હાકં તિટ્ઠ, અધિવાસેહીતિ અત્થો. પરામસીતિ ગણ્હિ. જીનોસીતિ જિતોસિ.
૫૩૮-૯. રાજભોગ્ગોતિ રાજતો ભોગ્ગં ભુઞ્જિતબ્બં અસ્સત્થીતિ રાજભોગ્ગો, રાજભોગોતિપિ પાઠો, રાજતો ભોગો અસ્સ અત્થીતિ અત્થો.
પહિણેય્યાતિ પેસેય્ય, ઉત્તાનત્થત્તા પનસ્સ પદભાજનં ન વુત્તં. યથા ચ એતસ્સ, એવં ‘‘ચીવરં ઇત્થન્નામં ભિક્ખુ’’ન્તિઆદીનમ્પિ પદાનં ઉત્તાનત્થત્તાયેવ પદભાજનં ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. આભતન્તિ આનીતં. કાલેનકપ્પિયન્તિ યુત્તપત્તકાલેન, યદા નો અત્થો હોતિ, તદા કપ્પિયં ચીવરં ગણ્હામાતિ અત્થો.
વેય્યાવચ્ચકરોતિ કિચ્ચકરો, કપ્પિયકારકોતિ અત્થો. સઞ્ઞત્તો સો મયાતિ આણત્તો સો મયા, યથા તુમ્હાકં ચીવરેન અત્થે સતિ ચીવરં દસ્સતિ, એવં વુત્તોતિ અત્થો. અત્થો મે આવુસો ચીવરેનાતિ ચોદનાલક્ખણનિદસ્સનમેતં, ઇદઞ્હિ વચનં વત્તબ્બં, અસ્સ વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય; ઇદં ચોદનાલક્ખણં. ‘‘દેહિ મે ચીવર’’ન્તિઆદીનિ પન નવત્તબ્બાકારદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, એતાનિ હિ વચનાનિ એતેસં વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય ન વત્તબ્બો.