પારાજિકકણ્ડ-અટ્ઠકથા (દુતિયો ભાગો)

૩. તતિયપારાજિકં

તતિયં તીહિ સુદ્ધેન, યં બુદ્ધેન વિભાવિતં;

પારાજિકં તસ્સ દાનિ, પત્તો સંવણ્ણનાક્કમો.

યસ્મા તસ્મા સુવિઞ્ઞેય્યં, યં પુબ્બે ચ પકાસિતં;

તં વજ્જયિત્વા અસ્સાપિ, હોતિ સંવણ્ણના અયં.

પઠમપઞ્ઞત્તિનિદાનવણ્ણના

૧૬૨. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયન્તિ એત્થ વેસાલિયન્તિ એવંનામકે ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પવત્તવોહારે નગરે. તઞ્હિ નગરં તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેન વિસાલીભૂતત્તા ‘‘વેસાલી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદમ્પિ ચ નગરં સબ્બઞ્ઞુતપ્પત્તેયેવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સબ્બાકારેન વેપુલ્લં પત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવં ગોચરગામં દસ્સેત્વા નિવાસટ્ઠાન માહ – ‘‘મહાવને કૂટાગારસાલાય’’ન્તિ. તત્થ મહાવનં નામ સયંજાતં અરોપિમં સપરિચ્છેદં મહન્તં વનં. કપિલવત્થુસામન્તા પન મહાવનં હિમવન્તેન સહ એકાબદ્ધં અપરિચ્છેદં હુત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતં. ઇદં તાદિસં ન હોતિ, સપરિચ્છેદં મહન્તં વનન્તિ મહાવનં. કૂટાગારસાલા પન મહાવનં નિસ્સાય કતે આરામે કૂટાગારં અન્તો કત્વા હંસવટ્ટકચ્છદનેન કતા સબ્બાકારસમ્પન્ના બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધકુટિ વેદિતબ્બા.

અનેકપરિયાયેન અસુભકથં કથેતીતિ અનેકેહિ કારણેહિ અસુભાકારસન્દસ્સનપ્પવત્તં કાયવિચ્છન્દનિયકથં કથેતિ. સેય્યથિદં – ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે. … મુત્ત’’ન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ? ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં બ્યામમત્તે કળેવરે સબ્બાકારેનપિ વિચિનન્તો ન કોચિ કિઞ્ચિ મુત્તં વા મણિં વા વેળુરિયં વા અગરું વા ચન્દનં વા કુઙ્કુમં વા કપ્પૂરં વા વાસચુણ્ણાદીનિ વા અણુમત્તમ્પિ સુચિભાવં પસ્સતિ. અથ ખો પરમદુગ્ગન્ધં જેગુચ્છં અસ્સિરીકદસ્સનં કેસલોમાદિનાનપ્પકારં અસુચિંયેવ પસ્સતિ. તસ્મા ન એત્થ છન્દો વા રાગો વા કરણીયો. યેપિ હિ ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં જાતા કેસા નામ, તેપિ અસુભા ચેવ અસુચિનો ચ પટિક્કૂલા ચ. સો ચ નેસં અસુભાસુચિપટિક્કૂલભાવો વણ્ણતોપિ સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપીતિ પઞ્ચહિ કારણેહિ વેદિતબ્બો. એવં લોમાદીનન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮૨) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. ઇતિ ભગવા એકમેકસ્મિં કોટ્ઠાસે પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદેન અનેકપરિયાયેન અસુભકથં કથેતિ.

અસુભાય વણ્ણં ભાસતીતિ ઉદ્ધુમાતકાદિવસેન અસુભમાતિકં નિક્ખિપિત્વા પદભાજનીયેન તં વિભજન્તો વણ્ણેન્તો સંવણ્ણેન્તો અસુભાય વણ્ણં ભાસતિ. અસુભભાવનાય વણ્ણં ભાસતીતિ યા અયં કેસાદીસુ વા ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવત્થૂસુ અસુભાકારં ગહેત્વા પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ ભાવના વડ્ઢના ફાતિકમ્મં, તસ્સા અસુભભાવનાય આનિસંસં દસ્સેન્તો વણ્ણં ભાસતિ, ગુણં પરિકિત્તેતિ. સેય્યથિદં – ‘‘અસુભભાવનાભિયુત્તો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કેસાદીસુ વા વત્થૂસુ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નં પઠમં ઝાનં પટિલભતિ. સો તં પઠમજ્ઝાનસઙ્ખાતં ચિત્તમઞ્જૂસં નિસ્સાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉત્તમત્થં અરહત્તં પાપુણાતી’’તિ.

તત્રિમાનિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ દસ લક્ખણાનિ – પારિપન્થિકતો ચિત્તવિસુદ્ધિ, મજ્ઝિમસ્સ સમાધિનિમિત્તસ્સ પટિપત્તિ, તત્થ ચિત્તપક્ખન્દનં, વિસુદ્ધસ્સ ચિત્તસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં, સમથપ્પટિપન્નસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં, એકત્તુપટ્ઠાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં, તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસનાતિ.

તત્રાયં પાળિ – ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ – યો તસ્સ પરિપન્થો તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. યઞ્ચ પરિપન્થતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘પઠમં ઝાનં આદિકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ’.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, મજ્ઝસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? મજ્ઝસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ – વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપ્પટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. યઞ્ચ વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ સમથપ્પટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, મજ્ઝસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘પઠમં ઝાનં મજ્ઝેકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ’.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પરિયોસાનસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? પરિયોસાનસ્સ ચત્તારિ લક્ખણાનિ – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સમ્પહંસના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના, આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પરિયોસાનસ્સ ઇમાનિ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘પઠમં ઝાનં પરિયોસાનકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ ચતુલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ. ‘‘એવં તિવિધત્તગતં ચિત્તં તિવિધકલ્યાણકં દસલક્ખણસમ્પન્નં વિતક્કસમ્પન્નઞ્ચેવ હોતિ વિચારસમ્પન્નઞ્ચ પીતિસમ્પન્નઞ્ચ સુખસમ્પન્નઞ્ચ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નઞ્ચ સદ્ધાસમ્પન્નઞ્ચ વીરિયસમ્પન્નઞ્ચ સતિસમ્પન્નઞ્ચ સમાધિસમ્પન્નઞ્ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નઞ્ચા’’તિ (પટિ. રો. ૧.૧૫૮).

આદિસ્સ આદિસ્સ અસુભસમાપત્તિયા વણ્ણં ભાસતીતિ ‘‘એવમ્પિ ઇત્થમ્પી’’તિ પુનપ્પુનં વવત્થાનં કત્વા આદિસન્તો અસુભસમાપત્તિયા વણ્ણં ભાસતિ, આનિસંસં કથેતિ, ગુણં પરિકિત્તેતિ. સેય્યથિદં – ‘‘અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવટ્ટતિ, ન સમ્પસારીયતિ, ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવટ્ટતિ, ન સમ્પસારીયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં પટિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવટ્ટતિ, ન સમ્પસારીયતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૪૯).

ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અદ્ધમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ અહં ભિક્ખવે એકં અદ્ધમાસં પટિસલ્લીયિતું નિલીયિતું એકોવ હુત્વા વિહરિતું ઇચ્છામીતિ અત્થો. નમ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેનાતિ યો અત્તના પયુત્તવાચં અકત્વા મમત્થાય સદ્ધેસુ કુલેસુ પટિયત્તં પિણ્ડપાતં નીહરિત્વા મય્હં ઉપનામેતિ, તં પિણ્ડપાતનીહારકં એકં ભિક્ખું ઠપેત્વા નમ્હિ અઞ્ઞેન કેનચિ ભિક્ખુના વા ગહટ્ઠેન વા ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ.

કસ્મા પન એવમાહાતિ? અતીતે કિર પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા મહતીહિ દણ્ડવાગુરાહિ અરઞ્ઞં પરિક્ખિપિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠા એકતોયેવ યાવજીવં મિગપક્ખિઘાતકમ્મેન જીવિકં કપ્પેત્વા નિરયે ઉપપન્ના; તે તત્થ પચ્ચિત્વા પુબ્બે કતેન કેનચિદેવ કુસલકમ્મેન મનુસ્સેસુ ઉપપન્ના કલ્યાણૂપનિસ્સયવસેન સબ્બેપિ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિંસુ; તેસં તતો મૂલાકુસલકમ્મતો અવિપક્કવિપાકા અપરાપરચેતના તસ્મિં અદ્ધમાસબ્ભન્તરે અત્તૂપક્કમેન ચ પરૂપક્કમેન ચ જીવતુપચ્છેદાય ઓકાસમકાસિ, તં ભગવા અદ્દસ. કમ્મવિપાકો નામ ન સક્કા કેનચિ પટિબાહિતું. તેસુ ચ ભિક્ખૂસુ પુથુજ્જનાપિ અત્થિ સોતાપન્નસકદાગામીઅનાગામીખીણાસવાપિ. તત્થ ખીણાસવા અપ્પટિસન્ધિકા, ઇતરે અરિયસાવકા નિયતગતિકા સુગતિપરાયણા, પુથુજ્જનાનં પન ગતિ અનિયતા. અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે અત્તભાવે છન્દરાગેન મરણભયભીતા ન સક્ખિસ્સન્તિ ગતિં વિસોધેતું, હન્દ નેસં છન્દરાગપ્પહાનાય અસુભકથં કથેમિ. તં સુત્વા અત્તભાવે વિગતચ્છન્દરાગતાય ગતિવિસોધનં કત્વા સગ્ગે પટિસન્ધિં ગણ્હિસ્સન્તિ. એવં નેસં મમ સન્તિકે પબ્બજ્જા સાત્થિકા ભવિસ્સતી’’તિ.

તતો તેસં અનુગ્ગહાય અસુભકથં કથેસિ કમ્મટ્ઠાનસીસેન, નો મરણવણ્ણસંવણ્ણનાધિપ્પાયેન. કથેત્વા ચ પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે મં ઇમં અદ્ધમાસં ભિક્ખૂ પસ્સિસ્સન્તિ, ‘અજ્જ એકો ભિક્ખુ મતો, અજ્જ દ્વે…પે… અજ્જ દસા’તિ આગન્ત્વા આગન્ત્વા આરોચેસ્સન્તિ. અયઞ્ચ કમ્મવિપાકો ન સક્કા મયા વા અઞ્ઞેન વા પટિબાહિતું. સ્વાહં તં સુત્વાપિ કિં કરિસ્સામિ? કિં મે અનત્થકેન અનયબ્યસનેન સુતેન? હન્દાહં ભિક્ખૂનં અદસ્સનં ઉપગચ્છામી’’તિ. તસ્મા એવમાહ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અદ્ધમાસં પતિસલ્લીયિતું; નમ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેના’’તિ.

અપરે પનાહુ – ‘‘પરૂપવાદવિવજ્જનત્થં એવં વત્વા પટિસલ્લીનો’’તિ. પરે કિર ભગવન્તં ઉપવદિસ્સન્તિ – ‘‘અયં ‘સબ્બઞ્ઞૂ, અહં સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તી’તિ પટિજાનમાનો અત્તનોપિ સાવકે અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘાતેન્તે નિવારેતું ન સક્કોતિ. કિમઞ્ઞં સક્ખિસ્સતી’’તિ? તત્થ પણ્ડિતા વક્ખન્તિ – ‘‘ભગવા પટિસલ્લાનમનુયુત્તો નયિમં પવત્તિં જાનાતિ, કોચિસ્સ આરોચયિતાપિ નત્થિ, સચે જાનેય્ય અદ્ધા નિવારેય્યા’’તિ. ઇદં પન ઇચ્છામત્તં, પઠમમેવેત્થ કારણં. નાસ્સુધાતિ એત્થ ‘‘અસ્સુધા’’તિ પદપૂરણમત્તે અવધારણત્થે વા નિપાતો; નેવ કોચિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમતીતિ અત્થો.

અનેકેહિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીહિ કારણેહિ વોકારો અસ્સાતિ અનેકાકારવોકારો; અનેકાકારવોકિણ્ણો અનેકકારણસમ્મિસ્સોતિ વુત્તં હોતિ. કો સો? અસુભભાવનાનુયોગો, તં અનેકાકારવોકારં અસુભભાવનાનુયોગં અનુયુત્તા વિહરન્તીતિ યુત્તપયુત્તા વિહરન્તિ. અટ્ટીયન્તીતિ સકેન કાયેન અટ્ટા દુક્ખિતા હોન્તિ. હરાયન્તીતિ લજ્જન્તિ. જિગુચ્છન્તીતિ સઞ્જાતજિગુચ્છા હોન્તિ. દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનેન સમન્નાગતો. મણ્ડનકજાતિકોતિ મણ્ડનકપકતિકો. સીસંન્હાતોતિ સીસેન સદ્ધિં ન્હાતો. દહરો યુવાતિ ચેત્થ દહરવચનેન પઠમયોબ્બનભાવં દસ્સેતિ. પઠમયોબ્બને હિ સત્તા વિસેસેન મણ્ડનકજાતિકા હોન્તિ. સીસંન્હાતોતિ ઇમિના મણ્ડનાનુયોગકાલં. યુવાપિ હિ કિઞ્ચિ કમ્મં કત્વા સંકિલિટ્ઠસરીરો ન મણ્ડનાનુયુત્તો હોતિ; સીસંન્હાતો પન સો મણ્ડનમેવાનુયુઞ્જતિ. અહિકુણપાદીનિ દટ્ઠુમ્પિ ન ઇચ્છતિ. સો તસ્મિં ખણે અહિકુણપેન વા કુક્કુરકુણપેન વા મનુસ્સકુણપેન વા કણ્ઠે આસત્તેન કેનચિદેવ પચ્ચત્થિકેન આનેત્વા કણ્ઠે બદ્ધેન પટિમુક્કેન યથા અટ્ટીયેય્ય હરાયેય્ય જિગુચ્છેય્ય; એવમેવ તે ભિક્ખૂ સકેન કાયેન અટ્ટીયન્તા હરાયન્તા જિગુચ્છન્તા સો વિય પુરિસો તં કુણપં વિગતચ્છન્દરાગતાય અત્તનો કાયં પરિચ્ચજિતુકામા હુત્વા સત્થં આદાય અત્તનાપિ અત્તાનં જીવિતા વોરોપેન્તિ. ‘‘ત્વં મં જીવિતા વોરોપેહિ; અહં ત’’ન્તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ જીવિતા વોરોપેન્તિ.

મિગલણ્ડિકમ્પિ સમણકુત્તકન્તિ મિગલણ્ડિકોતિ તસ્સ નામં; સમણકુત્તકોતિ સમણવેસધારકો. સો કિર સિખામત્તં ઠપેત્વા સીસં મુણ્ડેત્વા એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં અંસે કત્વા વિહારંયેવ ઉપનિસ્સાય વિઘાસાદભાવેન જીવતિ. તમ્પિ મિગલણ્ડિકં સમણકુત્તકં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદન્તિ. સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો. નોતિ ઉપયોગબહુવચનં, સાધુ આવુસો અમ્હે જીવિતા વોરોપેહીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ અરિયા નેવ પાણાતિપાતં કરિંસુ ન સમાદપેસું, ન સમનુઞ્ઞા અહેસું. પુથુજ્જના પન સબ્બમકંસુ. લોહિતકન્તિ લોહિતમક્ખિતં. યેન વગ્ગુમુદાનદીતિ વગ્ગુમતા લોકસ્સ પુઞ્ઞસમ્મતા નદી. સોપિ કિર ‘‘તં પાપં તત્થ પવાહેસ્સામી’’તિ સઞ્ઞાય ગતો, નદિયા આનુભાવેન અપ્પમત્તકમ્પિ પાપં પહીનં નામ નત્થિ.

૧૬૩. અહુદેવ કુક્કુચ્ચન્તિ તેસુ કિર ભિક્ખૂસુ કેનચિપિ કાયવિકારો વા વચીવિકારો વા ન કતો, સબ્બે સતા સમ્પજાના દક્ખિણેન પસ્સેન નિપજ્જિંસુ. તં અનુસ્સરતો તસ્સ કુક્કુચ્ચં અહોસિયેવ. અહુ વિપ્પટિસારોતિ તસ્સેવ કુક્કુચ્ચસ્સ સભાવનિયમનત્થમેતં વુત્તં. વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચં અહોસિ, ન વિનયકુક્કુચ્ચન્તિ. અલાભા વત મેતિઆદિ કુક્કુચ્ચસ્સ પવત્તિઆકારદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ અલાભા વત મેતિ આયતિં દાનિ મમ હિતસુખલાભા નામ નત્થીતિ અનુત્થુનાતિ. ‘‘ન વત મે લાભા’’તિઇમિના પન તમેવત્થં દળ્હં કરોતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચેપિ કોચિ ‘‘લાભા તે’’તિ વદેય્ય, તં મિચ્છા, ન વત મે લાભાતિ. દુલ્લદ્ધં વત મેતિ કુસલાનુભાવેન લદ્ધમ્પિ ઇદં મનુસ્સત્તં દુલ્લદ્ધં વત મે. ન વત મે સુલદ્ધન્તિઇમિના પન તમેવત્થં દળ્હં કરોતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચેપિ કોચિ ‘‘સુલદ્ધં તે’’તિ વદેય્ય, તં મિચ્છા; ન વત મે સુલદ્ધન્તિ. અપુઞ્ઞં પસુતન્તિ અપુઞ્ઞં ઉપચિતં જનિતં વા. કસ્માતિ ચે? યોહં ભિક્ખૂ…પે… વોરોપેસિન્તિ. તસ્સત્થો – યો અહં સીલવન્તે તાય એવ સીલવન્તતાય કલ્યાણધમ્મે ઉત્તમધમ્મે સેટ્ઠધમ્મે ભિક્ખૂ જીવિતા વોરોપેસિન્તિ.

અઞ્ઞતરા મારકાયિકાતિ નામવસેન અપાકટા એકા ભુમ્મદેવતા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મારપક્ખિકા મારસ્સનુવત્તિકા ‘‘એવમયં મારધેય્યં મારવિસયં નાતિક્કમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા સબ્બાભરણવિભૂસિતા હુત્વા અત્તનો આનુભાવં દસ્સયમાના અભિજ્જમાને ઉદકે પથવીતલે ચઙ્કમમાના વિય આગન્ત્વા મિગલણ્ડિકં સમણકુત્તકં એતદવોચ. સાધુ સાધૂતિ સમ્પહંસનત્થે નિપાતો; તસ્મા એવ દ્વિવચનં કતં. અતિણ્ણે તારેસીતિ સંસારતો અતિણ્ણે ઇમિના જીવિતાવોરોપનેન તારેસિ પરિમોચેસીતિ. અયં કિર એતિસ્સા દેવતાય બાલાય દુમ્મેધાય લદ્ધિ ‘‘યે ન મતા, તે સંસારતો ન મુત્તા. યે મતા, તે મુત્તા’’તિ. તસ્મા સંસારમોચકમિલક્ખા વિય એવંલદ્ધિકા હુત્વા તમ્પિ તત્થ નિયોજેન્તી એવમાહ. અથ ખો મિગલણ્ડિકો સમણકુત્તકો તાવ ભુસં ઉપ્પન્નવિપ્પટિસારોપિ તં દેવતાય આનુભાવં દિસ્વા ‘‘અયં દેવતા એવમાહ – અદ્ધા ઇમિના અત્થેન એવમેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘લાભા કિર મે’’તિઆદીનિ પરિકિત્તયન્તો. વિહારેન વિહારં પરિવેણેન પરિવેણં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેતીતિ તં તં વિહારઞ્ચ પરિવેણઞ્ચ ઉપસઙ્કમિત્વા દ્વારં વિવરિત્વા અન્તો પવિસિત્વા ભિક્ખૂ એવં વદતિ – ‘‘કો અતિણ્ણો, કં તારેમી’’તિ?

હોતિયેવ ભયન્તિ મરણં પટિચ્ચ ચિત્તુત્રાસો હોતિ. હોતિ છમ્ભિતત્તન્તિ હદયમંસં આદિં કત્વા તસ્મા સરીરચલનં હોતિ; અતિભયેન થદ્ધસરીરત્તન્તિપિ એકે, થમ્ભિતત્તઞ્હિ છમ્ભિતત્તન્તિ વુચ્ચતિ. લોમહંસોતિ ઉદ્ધંઠિતલોમતા, ખીણાસવા પન સત્તસુઞ્ઞતાય સુદિટ્ઠત્તા મરણકસત્તમેવ ન પસ્સન્તિ, તસ્મા તેસં સબ્બમ્પેતં નાહોસીતિ વેદિતબ્બં. એકમ્પિ ભિક્ખું દ્વેપિ…પે… સટ્ઠિમ્પિ ભિક્ખૂ એકાહેન જીવિતા વોરોપેસીતિ એવં ગણનવસેન સબ્બાનિપિ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ જીવિતા વોરોપેસિ.

૧૬૪. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ તેસં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં જીવિતક્ખયપત્તભાવં ઞત્વા તતો એકીભાવતો વુટ્ઠિતો જાનન્તોપિ અજાનન્તો વિય કથાસમુટ્ઠાપનત્થં આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ. કિં નુ ખો આનન્દ તનુભૂતો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ આનન્દ ઇતો પુબ્બે બહૂ ભિક્ખૂ એકતો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ, ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં ગણ્હન્તિ સજ્ઝાયન્તિ, એકપજ્જોતો વિય આરામો દિસ્સતિ, ઇદાનિ પન અદ્ધમાસમત્તસ્સ અચ્ચયેન તનુભૂતો વિય તનુકો મન્દો અપ્પકો વિરળવિરળો વિય જાતો ભિક્ખુસઙ્ઘો. કિન્નુ ખો કારણં, કિં દિસાસુ પક્કન્તા ભિક્ખૂતિ?

અથાયસ્મા આનન્દો કમ્મવિપાકેન તેસં જીવિતક્ખયપ્પત્તિં અસલ્લક્ખેન્તો અસુભકમ્મટ્ઠાનાનુયોગપચ્ચયા પન સલ્લક્ખેન્તો ‘‘તથા હિ પન ભન્તે ભગવા’’તિઆદિં વત્વા ભિક્ખૂનં અરહત્તપ્પત્તિયા અઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનં યાચન્તો ‘‘સાધુ ભન્તે ભગવા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – સાધુ ભન્તે ભગવા અઞ્ઞં કારણં આચિક્ખતુ, યેન ભિક્ખુસઙ્ઘો અરહત્તે પતિટ્ઠહેય્ય; મહાસમુદ્દં ઓરોહણતિત્થાનિ વિય હિ અઞ્ઞાનિપિ દસાનુસ્સતિદસકસિણચતુધાતુવવત્થાનબ્રહ્મવિહારાનાપાનસતિપ્પભેદાનિ બહૂનિ નિબ્બાનોરોહણકમ્મટ્ઠાનાનિ સન્તિ. તેસુ ભગવા ભિક્ખૂ સમસ્સાસેત્વા અઞ્ઞતરં કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતૂતિ અધિપ્પાયો.

અથ ભગવા તથા કાતુકામો થેરં ઉય્યોજેન્તો ‘‘તેનહાનન્દા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેસાલિં ઉપનિસ્સાયાતિ વેસાલિં ઉપનિસ્સાય સમન્તા ગાવુતેપિ અદ્ધયોજનેપિ યાવતિકા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તે સબ્બે સન્નિપાતેહીતિ અત્થો. તે સબ્બે ઉપટ્ઠાનસાલાયં સન્નિપાતેત્વાતિ અત્તના ગન્તું યુત્તટ્ઠાનં સયં ગન્ત્વા અઞ્ઞત્થ દહરભિક્ખૂ પહિણિત્વા મુહુત્તેનેવ અનવસેસે ભિક્ખૂ ઉપટ્ઠાનસાલાયં સમૂહં કત્વા. યસ્સ દાનિ ભન્તે ભગવા કાલં મઞ્ઞતીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિપતિતો એસ કાલો ભિક્ખૂનં ધમ્મકથં કાતું, અનુસાસનિં દાતું, ઇદાનિ યસ્સ તુમ્હે કાલં જાનાથ, તં કત્તબ્બન્તિ.

આનાપાનસ્સતિસમાધિકથા

૧૬૫. અથ ખો ભગવા…પે… ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – અયમ્પિ ખો ભિક્ખવેતિ આમન્તેત્વા ચ પન ભિક્ખૂનં અરહત્તપ્પત્તિયા પુબ્બે આચિક્ખિતઅસુભકમ્મટ્ઠાનતો અઞ્ઞં પરિયાયં આચિક્ખન્તો ‘‘આનાપાનસ્સતિસમાધી’’તિ આહ.

ઇદાનિ યસ્મા ભગવતા ભિક્ખૂનં સન્તપણીતકમ્મટ્ઠાનદસ્સનત્થમેવ અયં પાળિ વુત્તા, તસ્મા અપરિહાપેત્વા અત્થયોજનાક્કમં એત્થ વણ્ણનં કરિસ્સામિ. તત્ર ‘‘અયમ્પિ ખો ભિક્ખવે’’તિ ઇમસ્સ તાવ પદસ્સ અયં યોજના – ભિક્ખવે ન કેવલં અસુભભાવનાયેવ કિલેસપ્પહાનાય સંવત્તતિ, અપિચ અયમ્પિ ખો આનાપાનસ્સતિસમાધિ…પે… વૂપસમેતીતિ.

અયં પનેત્થ અત્થવણ્ણના – આનાપાનસ્સતીતિ અસ્સાસપસ્સાસપરિગ્ગાહિકા સતિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં –

‘‘આનન્તિ અસ્સાસો, નો પસ્સાસો. અપાનન્તિ પસ્સાસો, નો અસ્સાસો. અસ્સાસવસેન ઉપટ્ઠાનં સતિ, પસ્સાસવસેન ઉપટ્ઠાનં સતિ. યો અસ્સસતિ તસ્સુપટ્ઠાતિ, યો પસ્સસતિ તસ્સુપટ્ઠાતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૦).

સમાધીતિ તાય આનાપાનપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સદ્ધિં ઉપ્પન્ના ચિત્તેકગ્ગતા; સમાધિસીસેન ચાયં દેસના, ન સતિસીસેન. તસ્મા આનાપાનસ્સતિયા યુત્તો સમાધિ આનાપાનસ્સતિસમાધિ, આનાપાનસ્સતિયં વા સમાધિ આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો ચ. બહુલીકતોતિ પુનપ્પુનં કતો. સન્તો ચેવ પણીતો ચાતિ સન્તો ચેવ પણીતો ચેવ, ઉભયત્થ એવસદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? અયઞ્હિ યથા અસુભકમ્મટ્ઠાનં કેવલં પટિવેધવસેન સન્તઞ્ચ પણીતઞ્ચ ઓળારિકારમ્મણત્તા પન પટિકૂલારમ્મણત્તા ચ આરમ્મણવસેન નેવ સન્તં ન પણીતં, ન એવં કેનચિ પરિયાયેન અસન્તો વા અપ્પણીતો વા, અપિચ ખો આરમ્મણસન્તતાયપિ સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો પટિવેધસઙ્ખાતઅઙ્ગસન્તતાયપિ આરમ્મણપ્પણીતતાયપિ પણીતો અતિત્તિકરો અઙ્ગપ્પણીતતાયપીતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સન્તો ચેવ પણીતો ચા’’તિ.

અસેચનકો ચ સુખો ચ વિહારોતિ એત્થ પન નાસ્સ સેચનન્તિ અસેચનકો અનાસિત્તકો અબ્બોકિણ્ણો પાટેક્કો આવેણિકો, નત્થેત્થ પરિકમ્મેન વા ઉપચારેન વા સન્તતા આદિમનસિકારતો પભુતિ અત્તનો સભાવેનેવ સન્તો ચ પણીતો ચાતિ અત્થો. કેચિ પન અસેચનકોતિ અનાસિત્તકો ઓજવન્તો સભાવેનેવ મધુરોતિ વદન્તિ. એવમયં અસેચનકો ચ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે કાયિકચેતસિકસુખપ્પટિલાભાય સંવત્તનતો સુખો ચ વિહારોતિ વેદિતબ્બો.

ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ અવિક્ખમ્ભિતે અવિક્ખમ્ભિતે. પાપકેતિ લામકે. અકુસલે ધમ્મેતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતે ધમ્મે. ઠાનસો અન્તરધાપેતીતિ ખણેનેવ અન્તરધાપેતિ વિક્ખમ્ભેતિ. વૂપસમેતીતિ સુટ્ઠુ ઉપસમેતિ, નિબ્બેધભાગિયત્તા વા અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પતો સમુચ્છિન્દતિ પટિપ્પસ્સમ્ભેતીતિપિ અત્થો.

સેય્યથાપીતિ ઓપમ્મનિદસ્સનમેતં. ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસેતિ આસાળ્હમાસે. ઊહતં રજોજલ્લન્તિ અદ્ધમાસે વાતાતપસુક્ખાય ગોમહિંસાદિપાદપ્પહારસમ્ભિન્નાય પથવિયા ઉદ્ધં હતં ઊહતં આકાસે સમુટ્ઠિતં રજઞ્ચ રેણુઞ્ચ. મહા અકાલમેઘોતિ સબ્બં નભં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉટ્ઠિતો આસાળ્હજુણ્હપક્ખે સકલં અદ્ધમાસં વસ્સનકમેઘો. સો હિ અસમ્પત્તે વસ્સકાલે ઉપ્પન્નત્તા અકાલમેઘોતિ ઇધાધિપ્પેતો. ઠાનસો અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતીતિ ખણેનેવ અદસ્સનં નેતિ, પથવિયં સન્નિસીદાપેતિ. એવમેવ ખોતિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનમેતં. તતો પરં વુત્તનયમેવ.

ઇદાનિ કથં ભાવિતો ચ ભિક્ખવે આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ એત્થ કથન્તિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનં નાનપ્પકારતો વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છા. ભાવિતો ચ ભિક્ખવે આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ નાનપ્પકારતો વિત્થારેતુકમ્યતાય પુટ્ઠધમ્મનિદસ્સનં. એસ નયો દુતિયપદેપિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે કેનપકારેન કેનાકારેન કેન વિધિના ભાવિતો આનાપાનસ્સતિસમાધિ કેનપકારેન બહુલીકતો સન્તો ચેવ…પે… વૂપસમેતીતિ.

ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારેન્તો ‘‘ઇધ ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખૂતિ ભિક્ખવે ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. અયઞ્હેત્થ ઇધસદ્દો સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯). તેન વુત્તં – ‘‘ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખૂ’’તિ.

અરઞ્ઞગતો વા…પે… સુઞ્ઞાગારગતો વાતિ ઇદમસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહપરિદીપનં. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો દીઘરત્તં રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ અનુવિસટં ચિત્તં આનાપાનસ્સતિસમાધિઆરમ્મણં અભિરુહિતું ન ઇચ્છતિ. કૂટગોણયુત્તરથો વિય ઉપ્પથમેવ ધાવતિ. તસ્મા સેય્યથાપિ નામ ગોપો કૂટધેનુયા સબ્બં ખીરં પિવિત્વા વડ્ઢિતં કૂટવચ્છં દમેતુકામો ધેનુતો અપનેત્વા એકમન્તે મહન્તં થમ્ભં નિખણિત્વા તત્થ યોત્તેન બન્ધેય્ય. અથસ્સ સો વચ્છો ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તો તમેવ થમ્ભં ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા; એવમેવ ઇમિનાપિ ભિક્ખુના દીઘરત્તં રૂપારમ્મણાદિરસપાનવડ્ઢિતં દુટ્ઠચિત્તં દમેતુકામેન રૂપાદિઆરમ્મણતો અપનેત્વા અરઞ્ઞં વા…પે… સુઞ્ઞાગારં વા પવેસેત્વા તત્થ અસ્સાસપસ્સાસથમ્ભે સતિયોત્તેન બન્ધિતબ્બં. એવમસ્સ તં ચિત્તં ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વાપિ પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણં અલભમાનં સતિયોત્તં છિન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તં તમેવારમ્મણં ઉપચારપ્પનાવસેન ઉપનિસીદતિ ચેવ ઉપનિપજ્જતિ ચ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથા થમ્ભે નિબન્ધેય્ય, વચ્છં દમ્મં નરો ઇધ;

બન્ધેય્યેવં સકં ચિત્તં, સતિયારમ્મણે દળ્હ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

એવમસ્સેતં સેનાસનં ભાવનાનુરૂપં હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇદમસ્સ આનાપાનસ્સતિસમઆધિભાવનાનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહપરિદીપન’’ન્તિ.

અથ વા યસ્મા ઇદં કમ્મટ્ઠાનપ્પભેદે મુદ્ધભૂતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ઇત્થિપુરિસહત્થિઅસ્સાદિસદ્દસમાકુલં ગામન્તં અપરિચ્ચજિત્વા ન સુકરં સમ્પાદેતું, સદ્દકણ્ટકત્તા ઝાનસ્સ. અગામકે પન અરઞ્ઞે સુકરં યોગાવચરેન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ ચ પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં સમ્પાપુણિતું, તસ્માસ્સ અનુરૂપંસેનાસનં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય હિ ભગવા, સો યથા વત્થુવિજ્જાચરિયો નગરભૂમિં પસ્સિત્વા સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ નગરં માપેથા’’તિ ઉપદિસતિ, સોત્થિના ચ નગરે નિટ્ઠિતે રાજકુલતો મહાસક્કારં લભતિ; એવમેવ યોગાવચરસ્સ અનુરૂપસેનાસનં ઉપપરિક્ખિત્વા એત્થ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બન્તિ ઉપદિસતિ. તતો તત્થ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુત્તેન યોગિના કમેન અરહત્તે પત્તે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા’’તિ મહન્તં સક્કારં લભતિ. અયં પન ભિક્ખુ ‘‘દીપિસદિસો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ મહાદીપિરાજા અરઞ્ઞે તિણગહનં વા વનગહનં વા પબ્બતગહનં વા નિસ્સાય નિલીયિત્વા વનમહિંસગોકણ્ણસૂકરાદયો મિગે ગણ્હાતિ; એવમેવાયં અરઞ્ઞાદીસુ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો ભિક્ખુ યથાક્કમેન સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગે ચેવ અરિયફલઞ્ચ ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતી મિગે;

તથેવાયં બુદ્ધપુત્તો, યુત્તયોગો વિપસ્સકો;

અરઞ્ઞં પવિસિત્વાન, ગણ્હાતિ ફલમુત્તમ’’ન્તિ. (મિ. પ. ૬.૧.૫);

તેનસ્સ પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિં અરઞ્ઞસેનાસનં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અરઞ્ઞગતો વાતિ અરઞ્ઞન્તિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) ચ ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૩) ચ એવં વુત્તલક્ખણેસુ અરઞ્ઞેસુ અનુરૂપં યંકિઞ્ચિ પવિવેકસુખં અરઞ્ઞં ગતો. રુક્ખમૂલગતો વાતિ રુક્ખસમીપં ગતો. સુઞ્ઞાગારગતો વાતિ સુઞ્ઞં વિવિત્તોકાસં ગતો. એત્થ ચ ઠપેત્વા અરઞ્ઞઞ્ચ રુક્ખમૂલઞ્ચ અવસેસસત્તવિધસેનાસનગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોતિ વત્તું વટ્ટતિ. એવમસ્સ ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલઞ્ચ આનાપાનસ્સતિભાવનાનુરૂપં સેનાસનં ઉપદિસિત્વા અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકં સન્તમિરિયાપથં ઉપદિસન્તો ‘‘નિસીદતી’’તિ આહ. અથસ્સ નિસજ્જાય દળ્હભાવં અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસુખતં આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ આબન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા, અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપ્પચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ. વુડ્ઢિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ.

પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા. અથ વા ‘‘પરી’’તિ પરિગ્ગહટ્ઠો; ‘‘મુખ’’ન્તિ નિય્યાનટ્ઠો; ‘‘સતી’’તિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો; તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ. એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪-૧૬૫) વુત્તનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપો – ‘‘પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વા’’તિ. સો સતોવ અસ્સસતીતિ સો ભિક્ખુ એવં નિસીદિત્વા એવઞ્ચ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા તં સતિં અવિજહન્તો સતોએવ અસ્સસતિ, સતો પસ્સસતિ, સતોકારી હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યેહાકારેહિ સતોકારી હોતિ, તે દસ્સેન્તો ‘‘દીઘં વા અસ્સસન્તો’’તિઆદિમાહ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં – ‘‘સો સતોવ અસ્સસતિ, સતો પસ્સસતી’’તિ એતસ્સેવ વિભઙ્ગે –

‘‘બાત્તિંસાય આકારેહિ સતોકારી હોતિ. દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતોકારી હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેન પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સતોકારી હોતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૫).

તત્થ દીઘં વા અસ્સસન્તોતિ દીઘં વા અસ્સાસં પવત્તેન્તો. ‘‘અસ્સાસો’’તિ બહિ નિક્ખમનવાતો. ‘‘પસ્સાસો’’તિ અન્તો પવિસનવાતો. સુત્તન્તટ્ઠકથાસુ પન ઉપ્પટિપાટિયા આગતં.

તત્થ સબ્બેસમ્પિ ગબ્ભસેય્યકાનં માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનકાલે પઠમં અબ્ભન્તરવાતો બહિ નિક્ખમતિ. પચ્છા બાહિરવાતો સુખુમં રજં ગહેત્વા અબ્ભન્તરં પવિસન્તો તાલું આહચ્ચ નિબ્બાયતિ. એવં તાવ અસ્સાસપસ્સાસા વેદિતબ્બા. યા પન તેસં દીઘરસ્સતા, સા અદ્ધાનવસેન વેદિતબ્બા. યથા હિ ઓકાસદ્ધાનં ફરિત્વા ઠિતં ઉદકં વા વાલિકા વા ‘‘દીઘમુદકં દીઘા વાલિકા, રસ્સમુદકં રસ્સા વાલિકા’’તિ વુચ્ચતિ. એવં ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ અસ્સાસપસ્સાસા હત્થિસરીરે અહિસરીરે ચ તેસં અત્તભાવસઙ્ખાતં દીઘં અદ્ધાનં સણિકં પૂરેત્વા સણિકમેવ નિક્ખમન્તિ, તસ્મા ‘‘દીઘા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સુનખસસાદીનં અત્તભાવસઙ્ખાતં રસ્સં અદ્ધાનં સીઘં પૂરેત્વા સીઘમેવ નિક્ખમન્તિ, તસ્મા ‘‘રસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. મનુસ્સેસુ પન કેચિ હત્થિઅહિઆદયો વિય કાલદ્ધાનવસેન દીઘં અસ્સસન્તિ ચ પસ્સસન્તિ ચ. કેચિ સુનખસસાદયો વિય રસ્સં. તસ્મા તેસં કાલવસેન દીઘમદ્ધાનં નિક્ખમન્તા ચ પવિસન્તા ચ તે દીઘા. ઇત્તરમદ્ધાનં નિક્ખમન્તા ચ પવિસન્તા ચ ‘‘રસ્સા’’તિ વેદિતબ્બા. તત્રાયં ભિક્ખુ નવહાકારેહિ દીઘં અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ‘‘દીઘં અસ્સસામિ પસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ. એવં પજાનતો ચસ્સ એકેનાકારેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બા. યથાહ પટિસમ્ભિદાયં –

‘‘કથં દીઘં અસ્સસન્તો ‘દીઘં અસ્સસામી’તિ પજાનાતિ, દીઘં પસ્સસન્તો ‘દીઘં પસ્સસામી’તિ પજાનાતિ? દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, દીઘં પસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ છન્દો ઉપ્પજ્જતિ; છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં પસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે પસ્સસતિ, છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. છન્દવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ; પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિ, પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં પસ્સાસં…પે… દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપિ. પામોજ્જવસેન તતો સુખુમતરં દીઘં અસ્સાસપસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે અસ્સસતોપિ પસ્સસતોપિ દીઘં અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તં વિવત્તતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ દીઘં અસ્સાસપસ્સાસા કાયો; ઉપટ્ઠાનં સતિ; અનુપસ્સના ઞાણં; કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ; સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૬).

એસેવ નયો રસ્સપદેપિ. અયં પન વિસેસો – ‘‘યથા એત્થ ‘દીઘં અસ્સાસં અદ્ધાનસઙ્ખાતે’તિ વુત્તં; એવમિધ ‘રસ્સં અસ્સાસં ઇત્તરસઙ્ખાતે અસ્સસતી’’તિ આગતં. તસ્મા તસ્સ વસેન યાવ ‘‘તેન વુચ્ચતિ કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ તાવ યોજેતબ્બં. એવમયં અદ્ધાનવસેન ઇત્તરવસેન ચ ઇમેહાકારેહિ અસ્સાસપસ્સાસે પજાનન્તો દીઘં વા અસ્સસન્તો ‘‘દીઘં અસ્સસામી’’તિ પજાનાતિ…પે… રસ્સં વા પસ્સસન્તો ‘‘રસ્સં પસ્સસામી’’તિ પજાનાતીતિ વેદિતબ્બો.

એવં પજાનતો ચસ્સ –

‘‘દીઘો રસ્સો ચ અસ્સાસો;

પસ્સાસોપિ ચ તાદિસો;

ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તિ;

નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૯; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામિ…પે… પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ સકલસ્સ અસ્સાસકાયસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો ‘‘અસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. સકલસ્સ પસ્સાસકાયસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો ‘‘પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ. એવં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ; તસ્મા ‘‘અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. એકસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચુણ્ણવિચુણ્ણવિસટે અસ્સાસકાયે પસ્સાસકાયે વા આદિ પાકટો હોતિ, ન મજ્ઝપરિયોસાનં. સો આદિમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, મજ્ઝપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ મજ્ઝં પાકટં હોતિ, ન આદિપરિયોસાનં. સો મજ્ઝમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ પરિયોસાનં પાકટં હોતિ, ન આદિમજ્ઝં. સો પરિયોસાનંયેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિમજ્ઝે કિલમતિ. એકસ્સ સબ્બમ્પિ પાકટં હોતિ, સો સબ્બમ્પિ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, ન કત્થચિ કિલમતિ. તાદિસેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામિ…પે… પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ.

તત્થ સિક્ખતીતિ એવં ઘટતિ વાયમતિ. યો વા તથાભૂતસ્સ સંવરો; અયમેત્થ અધિસીલસિક્ખા. યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ; અયં અધિચિત્તસિક્ખા. યા તથાભૂતસ્સ પઞ્ઞા; અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ. ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો તસ્મિં આરમ્મણે તાય સતિયા તેન મનસિકારેન સિક્ખતિ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ યસ્મા પુરિમનયે કેવલં અસ્સસિતબ્બં પસ્સસિતબ્બમેવ ચ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં; ઇતો પટ્ઠાય પન ઞાણુપ્પાદનાદીસુ યોગો કરણીયો. તસ્મા તત્થ ‘‘અસ્સસામીતિ પજાનાતિ પસ્સસામીતિ પજાનાતિ’’ચ્ચેવ વત્તમાનકાલવસેન પાળિં વત્વા ઇતો પટ્ઠાય કત્તબ્બસ્સ ઞાણુપ્પાદનાદિનો આકારસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન અનાગતવચનવસેન પાળિ આરોપિતાતિ વેદિતબ્બા.

પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામિ…પે… પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ ઓળારિકં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

તત્રેવં ઓળારિકસુખુમતા ચ પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે કાયો ચ ચિત્તઞ્ચ સદરથા હોન્તિ. ઓળારિકાનં કાયચિત્તાનં ઓળારિકત્તે અવૂપસન્તે અસ્સાસપસ્સાસાપિ ઓળારિકા હોન્તિ, બલવતરા હુત્વા પવત્તન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનસ્સ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ, તદા તે સન્તા હોન્તિ વૂપસન્તા. તેસુ વૂપસન્તેસુ અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હુત્વા પવત્તન્તિ, ‘‘અત્થિ નુ ખો નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા હોન્તિ. સેય્યથાપિ પુરિસસ્સ ધાવિત્વા પબ્બતા વા ઓરોહિત્વા મહાભારં વા સીસતો ઓરોપેત્વા ઠિતસ્સ ઓળારિકા અસ્સાસપસ્સાસા હોન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનેસ તં પરિસ્સમં વિનોદેત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ અલ્લસાટકં હદયે કત્વા સીતાય છાયાય નિપન્નો હોતિ, અથસ્સ તે અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હોન્તિ, ‘‘અત્થિ નુ ખો નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા. એવમેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે કાયો ચ…પે… વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા હોન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિસ્સ પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે ‘‘ઓળારિકોળારિકે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેમી’’તિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ, પરિગ્ગહિતકાલે પન અત્થિ. તેનસ્સ અપરિગ્ગહિતકાલતો પરિગ્ગહિતકાલે કાયસઙ્ખારો સુખુમો હોતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સારદ્ધે કાયે ચિત્તે ચ, અધિમત્તં પવત્તતિ;

અસારદ્ધમ્હિ કાયમ્હિ, સુખુમં સમ્પવત્તતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૦; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

પરિગ્ગહેપિ ઓળારિકો, પઠમજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો; તસ્મિમ્પિ ઓળારિકો પઠમજ્ઝાને સુખુમો. પઠમજ્ઝાને ચ દુતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાને સુખુમો. દુતિયજ્ઝાને ચ તતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, તતિયજ્ઝાને સુખુમો. તતિયજ્ઝાને ચ ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, ચતુત્થજ્ઝાને અતિસુખુમો અપ્પવત્તિમેવ પાપુણાતિ. ઇદં તાવ દીઘભાણકસંયુત્તભાણકાનં મતં.

મજ્ઝિમભાણકા પન ‘‘પઠમજ્ઝાને ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો’’તિ એવં હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો ઉપરૂપરિજ્ઝાનૂપચારેપિ સુખુમતરં ઇચ્છન્તિ. સબ્બેસંયેવ પન મતેન અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પરિગ્ગહિતકાલે પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પઠમજ્ઝાનૂપચારે…પે… ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે પવત્તકાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અયં તાવ સમથે નયો.

વિપસ્સનાયં પન અપરિગ્ગહે પવત્તો કાયસઙ્ખારો ઓળારિકો, મહાભૂતપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, ઉપાદારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સકલરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, અરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, રૂપારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, પચ્ચયપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સપ્પચ્ચયનામરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય સુખુમો. સોપિ દુબ્બલવિપસ્સનાય ઓળારિકો, બલવવિપસ્સનાય સુખુમો. તત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમેન પચ્છિમેન પસ્સદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવમેત્થ ઓળારિકસુખુમતા ચ પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા.

પટિસમ્ભિદાયં પનસ્સ સદ્ધિં ચોદનાસોધનાહિ એવમત્થો વુત્તો – ‘‘કથં પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામિ…પે… પસ્સસિસ્સામી’’તિ સિક્ખતિ? કતમે કાયસઙ્ખારા? દીઘં અસ્સાસા કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપ્પટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા, તે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ. દીઘં પસ્સાસા કાયિકા એતે ધમ્મા…પે… રસ્સં અસ્સાસા…પે… રસ્સં પસ્સાસા… સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સાસા… સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી પસ્સાસા કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપ્પટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા, તે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો સિક્ખતિ.

યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ યા કાયસ્સ આનમના વિનમના સન્નમના પણમના ઇઞ્જના ફન્દના ચલના કમ્પના પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ યા કાયસ્સ ન આનમના ન વિનમના ન સન્નમના ન પણમના અનિઞ્જના અફન્દના અચલના અકમ્પના, સન્તં સુખુમં પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

ઇતિ કિર પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ, પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના ન હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના ન હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના ન હોતિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના ન ન હોતિ, ન ચ નં તં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ.

ઇતિ કિર પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામિ…પે… પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના હોતિ, તઞ્ચ નં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ.

યથા કથં વિય? સેય્યથાપિ કંસે આકોટિતે પઠમં ઓળારિકા સદ્દા પવત્તન્તિ, ઓળારિકાનં સદ્દાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ ઓળારિકે સદ્દે અથ પચ્છા સુખુમકા સદ્દા પવત્તન્તિ, સુખુમકાનં સદ્દાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ સુખુમકે સદ્દે અથ પચ્છા સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપિ ચિત્તં પવત્તતિ; એવમેવ પઠમં ઓળારિકા અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ, ઓળારિકાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે અથ પચ્છા સુખુમકા અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ, સુખુમકાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં નિમિત્તં સુગ્ગહિતત્તા સુમનસિકતત્તા સૂપધારિતત્તા નિરુદ્ધેપિ સુખુમકે અસ્સાસપસ્સાસે અથ પચ્છા સુખુમઅસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણતાપિ ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ.

એવં સન્તે વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના હોતિ, અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના હોતિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના હોતિ, તઞ્ચ નં સમાપત્તિં પણ્ડિતા સમાપજ્જન્તિપિ વુટ્ઠહન્તિપિ.

પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ અસ્સાસપસ્સાસા કાયો, ઉપટ્ઠાનં સતિ, અનુપસ્સના ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનં નો સતિ, સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ, તાય સતિયા તેન ઞાણેન તં કાયં અનુપસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સના સતિપટ્ઠાનભાવનાતિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૧).

અયં તાવેત્થ કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તસ્સ પઠમચતુક્કસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

યસ્મા પનેત્થ ઇદમેવ ચતુક્કં આદિકમ્મિકસ્સ કમ્મટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ઇતરાનિ પન તીણિ ચતુક્કાનિ એત્થ પત્તજ્ઝાનસ્સ વેદનાચિત્તધમ્માનુપસ્સનાવસેન વુત્તાનિ, તસ્મા ઇદં કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા આનાપાનસ્સતિચતુત્થજ્ઝાનપદટ્ઠાનાય વિપસ્સનાય સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિતુકામેન બુદ્ધપુત્તેન યં કાતબ્બં તં સબ્બં ઇધેવ તાવ આદિકમ્મિકસ્સ કુલપુત્તસ્સ વસેન આદિતો પભુતિ એવં વેદિતબ્બં. ચતુબ્બિધં તાવ સીલં વિસોધેતબ્બં. તત્થ તિવિધા વિસોધના – અનાપજ્જનં, આપન્નવુટ્ઠાનં, કિલેસેહિ ચ અપ્પતિપીળનં. એવં વિસુદ્ધસીલસ્સ હિ ભાવના સમ્પજ્જતિ. યમ્પિદં ચેતિયઙ્ગણવત્તં બોધિયઙ્ગણવત્તં ઉપજ્ઝાયવત્તં આચરિયવત્તં જન્તાઘરવત્તં ઉપોસથાગારવત્તં દ્વેઅસીતિ ખન્ધકવત્તાનિ ચુદ્દસવિધં મહાવત્તન્તિ ઇમેસં વસેન આભિસમાચારિકસીલં વુચ્ચતિ, તમ્પિ સાધુકં પરિપૂરેતબ્બં. યો હિ ‘‘અહં સીલં રક્ખામિ, કિં આભિસમાચારિકેન કમ્મ’’ન્તિ વદેય્ય, તસ્સ સીલં પરિપૂરેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. આભિસમાચારિકવત્તે પન પરિપૂરે સીલં પરિપૂરતિ, સીલે પરિપૂરે સમાધિ ગબ્ભં ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા ‘સીલાનિ પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧) વિત્થારેતબ્બં. તસ્મા તેન યમ્પિદં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદિ આભિસમાચારિકસીલં વુચ્ચતિ, તમ્પિ સાધુકં પરિપૂરેતબ્બં. તતો –

‘‘આવાસો ચ કુલં લાભો, ગણો કમ્મઞ્ચ પઞ્ચમં;

અદ્ધાનં ઞાતિ આબાધો, ગન્થો ઇદ્ધીતિ તે દસા’’તિ.

એવં વુત્તેસુ દસસુ પલિબોધેસુ યો પલિબોધો અત્થિ, સો ઉપચ્છિન્દિતબ્બો.

એવં ઉપચ્છિન્નપલિબોધેન કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તમ્પિ દુવિધં હોતિ – સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ. તત્થ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં નામ ભિક્ખુસઙ્ઘાદીસુ મેત્તા મરણસ્સતિ ચ અસુભસઞ્ઞાતિપિ એકે. કમ્મટ્ઠાનિકેન હિ ભિક્ખુના પઠમં તાવ પરિચ્છિન્દિત્વા સીમટ્ઠકભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તા ભાવેતબ્બા; તતો સીમટ્ઠકદેવતાસુ, તતો ગોચરગામે ઇસ્સરજને, તતો તત્થ મનુસ્સે ઉપાદાય સબ્બસત્તેસુ. સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તાય સહવાસીનં મુદુચિત્તતં જનેતિ, અથસ્સ સુખસંવાસતા હોતિ. સીમટ્ઠકદેવતાસુ મેત્તાય મુદુકતચિત્તાહિ દેવતાહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુસંવિહિતારક્ખો હોતિ. ગોચરગામે ઇસ્સરજને મેત્તાય મુદુકતચિત્તસન્તાનેહિ ઇસ્સરેહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુરક્ખિતપરિક્ખારો હોતિ. તત્થ મનુસ્સેસુ મેત્તાય પસાદિતચિત્તેહિ તેહિ અપરિભૂતો હુત્વા વિચરતિ. સબ્બસત્તેસુ મેત્તાય સબ્બત્થ અપ્પટિહતચારો હોતિ.

મરણસ્સતિયા પન ‘‘અવસ્સં મરિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેન્તો અનેસનં પહાય ઉપરૂપરિવડ્ઢમાનસંવેગો અનોલીનવુત્તિકો હોતિ. અસુભસઞ્ઞાય દિબ્બેસુપિ આરમ્મણેસુ તણ્હા નુપ્પજ્જતિ. તેનસ્સેતં તયં એવં બહૂપકારત્તા ‘‘સબ્બત્થ અત્થયિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ કત્વા અધિપ્પેતસ્સ ચ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તા ‘‘સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ પન યં યસ્સ ચરિતાનુકૂલં, તં તસ્સ નિચ્ચં પરિહરિતબ્બત્તા યથાવુત્તેનેવ નયેન ‘‘પારિહારિયકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ઇદમેવ આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ‘‘પારિહારિયકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સીલવિસોધનકથં પલિબોધુપચ્છેદકથઞ્ચ ઇચ્છન્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતો ગહેતબ્બો.

એવં વિસુદ્ધસીલેન પન ઉપચ્છિન્નપલિબોધેન ચ ઇદં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તેન ઇમિનાવ કમ્મટ્ઠાનેન ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ બુદ્ધપુત્તસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બં. તં અલભન્તેન અનાગામિસ્સ, તમ્પિ અલભન્તેન સકદાગામિસ્સ, તમ્પિ અલભન્તેન સોતાપન્નસ્સ, તમ્પિ અલભન્તેન આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનલાભિસ્સ, તમ્પિ અલભન્તેન પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અસમ્મૂળ્હસ્સ વિનિચ્છયાચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બં. અરહન્તાદયો હિ અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ આચિક્ખન્તિ. અયં પન ગહનપદેસે મહાહત્થિપથં નીહરન્તો વિય સબ્બત્થ અસમ્મૂળ્હો સપ્પાયાસપ્પાયં પરિચ્છિન્દિત્વા કથેતિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – તેન ભિક્ખુના સલ્લહુકવુત્તિના વિનયાચારસમ્પન્નેન વુત્તપ્પકારમાચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તપટિપત્તિયા આરાધિતચિત્તસ્સ તસ્સ સન્તિકે પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તત્રિમે પઞ્ચ સન્ધયો – ઉગ્ગહો, પરિપુચ્છા, ઉપટ્ઠાનં, અપ્પના, લક્ખણન્તિ. તત્થ ‘‘ઉગ્ગહો’’ નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, ‘‘પરિપુચ્છા’’ નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિપુચ્છના, ‘‘ઉપટ્ઠાનં’’ નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠાનં, ‘‘અપ્પના’’ નામ કમ્મટ્ઠાનપ્પના, ‘‘લક્ખણં’’ નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ લક્ખણં. ‘‘એવંલક્ખણમિદં કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ કમ્મટ્ઠાનસભાવૂપધારણન્તિ વુત્તં હોતિ.

એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તો અત્તનાપિ ન કિલમતિ, આચરિયમ્પિ ન વિહેઠેતિ; તસ્મા થોકં ઉદ્દિસાપેત્વા બહુકાલં સજ્ઝાયિત્વા એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા સચે તત્થ સપ્પાયં હોતિ, તત્થેવ વસિતબ્બં. નો ચે તત્થ સપ્પાયં હોતિ, આચરિયં આપુચ્છિત્વા સચે મન્દપઞ્ઞો યોજનપરમં ગન્ત્વા, સચે તિક્ખપઞ્ઞો દૂરમ્પિ ગન્ત્વા અટ્ઠારસસેનાસનદોસવિવજ્જિતં, પઞ્ચસેનાસનઙ્ગસમન્નાગતં સેનાસનં ઉપગમ્મ તત્થ વસન્તેન ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેન કતભત્તકિચ્ચેન ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વા રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા આચરિયુગ્ગહતો એકપદમ્પિ અસમ્મુસ્સન્તેન ઇદં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં મનસિકાતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન ઇમં કથામગ્ગં ઇચ્છન્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૫) ગહેતબ્બો.

યં પન વુત્તં ‘‘ઇદં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં મનસિકાતબ્બ’’ન્તિ તત્રાયં મનસિકારવિધિ –

‘‘ગણના અનુબન્ધના, ફુસના ઠપના સલ્લક્ખણા;

વિવટ્ટના પારિસુદ્ધિ, તેસઞ્ચ પટિપસ્સના’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

‘‘ગણના’’તિ ગણનાયેવ. ‘‘અનુબન્ધના’’તિ અનુવહના. ‘‘ફુસના’’તિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં. ‘‘ઠપના’’તિ અપ્પના. ‘‘સલ્લક્ખણા’’તિ વિપસ્સના. ‘‘વિવટ્ટના’’તિ મગ્ગો. ‘‘પારિસુદ્ધી’’તિ ફલં. ‘‘તેસઞ્ચ પટિપસ્સના’’તિ પચ્ચવેક્ખણા. તત્થ ઇમિના આદિકમ્મિકકુલપુત્તેન પઠમં ગણનાય ઇદં કમટ્ઠાનં મનસિકાતબ્બં. ગણેન્તેન ચ પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન ઠપેતબ્બં, દસન્નં ઉપરિ ન નેતબ્બં, અન્તરે ખણ્ડં ન દસ્સેતબ્બં. પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ઠપેન્તસ્સ હિ સમ્બાધે ઓકાસે ચિત્તુપ્પાદો વિપ્ફન્દતિ, સમ્બાધે વજે સન્નિરુદ્ધગોગણો વિય. દસન્નં ઉપરિ નેન્તસ્સ ગણનાનિસ્સિતોવ ચિત્તુપ્પાદો હોતિ. અન્તરા ખણ્ડં દસ્સેન્તસ્સ ‘‘સિખાપ્પત્તં નુ ખો મે કમ્મટ્ઠાનં, નો’’તિ ચિત્તં વિકમ્પતિ. તસ્મા એતે દોસે વજ્જેત્વા ગણેતબ્બં.

ગણેન્તેન ચ પઠમં દન્ધગણનાય ધઞ્ઞમાપકગણનાય ગણેતબ્બં. ધઞ્ઞમાપકો હિ નાળિં પૂરેત્વા ‘‘એક’’ન્તિ વત્વા ઓકિરતિ. પુન પૂરેન્તો કિઞ્ચિ કચવરં દિસ્વા તં છડ્ડેન્તો ‘‘એકં એક’’ન્તિ વદતિ. એસ નયો ‘‘દ્વે દ્વે’’તિઆદીસુ. એવમેવ ઇમિનાપિ અસ્સાસપસ્સાસેસુ યો ઉપટ્ઠાતિ તં ગહેત્વા ‘‘એકં એક’’ન્તિ આદિંકત્વા યાવ ‘‘દસ દસા’’તિ પવત્તમાનં પવત્તમાનં ઉપલક્ખેત્વાવ ગણેતબ્બં. તસ્સેવં ગણયતો નિક્ખમન્તા ચ પવિસન્તા ચ અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હોન્તિ.

અથાનેન તં દન્ધગણનં ધઞ્ઞમાપકગણનં પહાય સીઘગણનાય ગોપાલકગણનાય ગણેતબ્બં. છેકો હિ ગોપાલકો સક્ખરાયો ઉચ્છઙ્ગેન ગહેત્વા રજ્જુદણ્ડહત્થો પાતોવ વજં ગન્ત્વા ગાવો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પલિઘત્થમ્ભમત્થકે નિસિન્નો દ્વારં પત્તં પત્તંયેવ ગાવં ‘‘એકો દ્વે’’તિ સક્ખરં ખિપિત્વા ખિપિત્વા ગણેતિ. તિયામરત્તિં સમ્બાધે ઓકાસે દુક્ખં વુત્થગોગણો નિક્ખમન્તો અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિઘંસન્તો વેગેન વેગેન પુઞ્જો પુઞ્જો હુત્વા નિક્ખમતિ. સો વેગેન વેગેન ‘‘તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ દસા’’તિ ગણેતિયેવ. એવમિમસ્સાપિ પુરિમનયેન ગણયતો અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હુત્વા સીઘં સીઘં પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તિ. તતો તેન ‘‘પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ અગ્ગહેત્વા દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ ગહેત્વા ‘‘એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ સત્ત…પે… અટ્ઠ… નવ… દસા’’તિ સીઘં સીઘં ગણેતબ્બમેવ. ગણનાપટિબદ્ધે હિ કમ્મટ્ઠાને ગણનાબલેનેવ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ અરિત્તૂપત્થમ્ભનવસેન ચણ્ડસોતે નાવાઠપનમિવ.

તસ્સેવં સીઘં સીઘં ગણયતો કમ્મટ્ઠાનં નિરન્તરપ્પવત્તં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. અથ ‘‘નિરન્તરં પવત્તતી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બં. અન્તોપવિસનવાતેન હિ સદ્ધિં ચિત્તં પવેસયતો અબ્ભન્તરં વાતબ્ભાહતં મેદપૂરિતં વિય હોતિ, બહિનિક્ખમનવાતેન સદ્ધિં ચિત્તં નીહરતો બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતિ. ફુટ્ઠોકાસે પન સતિં ઠપેત્વા ભાવેન્તસ્સેવ ભાવના સમ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બ’’ન્તિ.

કીવ ચિરં પનેતં ગણેતબ્બન્તિ? યાવ વિના ગણનાય અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સન્તિટ્ઠતિ. બહિ વિસટવિતક્કવિચ્છેદં કત્વા અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સણ્ઠપનત્થંયેવ હિ ગણનાતિ.

એવં ગણનાય મનસિકત્વા અનુબન્ધનાય મનસિકાતબ્બં. અનુબન્ધના નામ ગણનં પટિસંહરિત્વા સતિયા નિરન્તરં અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુગમનં; તઞ્ચ ખો ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેન. બહિનિક્ખમનવાતસ્સ હિ નાભિ આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાસિકગ્ગં પરિયોસાનં. અબ્ભન્તરપવિસનવાતસ્સ નાસિકગ્ગં આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાભિ પરિયોસાનં. તઞ્ચસ્સ અનુગચ્છતો વિક્ખેપગતં ચિત્તં સારદ્ધાય ચેવ હોતિ ઇઞ્જનાય ચ. યથાહ –

‘‘અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ. પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધા વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૭).

તસ્મા અનુબન્ધનાય મનસિકરોન્તેન ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન મનસિકાતબ્બં. અપિચ ખો ફુસનાવસેન ચ ઠપનાવસેન ચ મનસિકાતબ્બં. ગણનાનુબન્ધનાવસેન વિય હિ ફુસનાઠપનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થિ. ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ પન ગણેન્તો ગણનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિ કરોતિ. તત્થેવ ગણનં પટિસંહરિત્વા તે સતિયા અનુબન્ધન્તો અપ્પનાવસેન ચ ચિત્તં ઠપેન્તો ‘‘અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ ઠપનાય ચ મનસિ કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાયં વુત્તપઙ્ગુળદોવારિકોપમાહિ પટિસમ્ભિદાયં વુત્તકકચોપમાય ચ વેદિતબ્બો.

તત્રાયં પઙ્ગુળોપમા – ‘‘સેય્યથાપિ પઙ્ગુળો દોલાય કીળતં માતાપુત્તાનં દોલં ખિપિત્વા તત્થેવ દોલત્થમ્ભમૂલે નિસિન્નો કમેન આગચ્છન્તસ્સ ચ ગચ્છન્તસ્સ ચ દોલાફલકસ્સ ઉભો કોટિયો મજ્ઝઞ્ચ પસ્સતિ, ન ચ ઉભોકોટિમજ્ઝાનં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ. એવમેવાયં ભિક્ખુ સતિવસેન ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભમૂલે ઠત્વા અસ્સાસપસ્સાસદોલં ખિપિત્વા તત્થેવ નિમિત્તે સતિયા નિસિન્નો કમેન આગચ્છન્તાનઞ્ચ ગચ્છન્તાનઞ્ચ ફુટ્ઠટ્ઠાને અસ્સાસપસ્સાસાનં આદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છન્તો તત્થ ચ ચિત્તં ઠપેન્તો પસ્સતિ, ન ચ તેસં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ. અયં પઙ્ગુળોપમા.

અયં પન દોવારિકોપમા – ‘‘સેય્યથાપિ દોવારિકો નગરસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ પુરિસે ‘કો ત્વં, કુતો વા આગતો, કુહિં વા ગચ્છસિ, કિં વા તે હત્થે’તિ ન વીમંસતિ, ન હિ તસ્સ તે ભારા. દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ પન વીમંસતિ; એવમેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અન્તો પવિટ્ઠવાતા ચ બહિ નિક્ખન્તવાતા ચ ન ભારા હોન્તિ, દ્વારપ્પત્તા દ્વારપ્પત્તાયેવ ભારાતિ. અયં દોવારિકોપમા.

કકચોપમા પન આદિતોપભુતિ એવં વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

અજાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવનાનુપલબ્ભતિ.

‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

જાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવના ઉપલબ્ભતી’’તિ. (પટિ. મ. ૧.૧૫૯);

કથં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણં ન હોન્તિ, ન ચિમે તયો ધમ્મા અવિદિતા હોન્તિ, ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, વિસેસમધિગચ્છતિ? સેય્યથાપિ રુક્ખો સમે ભૂમિભાગે નિક્ખિત્તો, તમેનં પુરિસો કકચેન છિન્દેય્ય, રુક્ખે ફુટ્ઠકકચદન્તાનં વસેન પુરિસસ્સ સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, ન આગતે વા ગતે વા કકચદન્તે મનસિ કરોતિ, ન આગતા વા ગતા વા કકચદન્તા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ.

યથા રુક્ખો સમે ભૂમિભાગે નિક્ખિત્તો; એવં ઉપનિબન્ધનનિમિત્તં. યથા કકચદન્તા; એવં અસ્સાસપસ્સાસા. યથા રુક્ખે ફુટ્ઠકકચદન્તાનં વસેન પુરિસસ્સ સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, ન આગતે વા ગતે વા કકચદન્તે મનસિ કરોતિ, ન આગતા વા ગતા વા કકચદન્તા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, એવમેવ ભિક્ખુ નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા નિસિન્નો હોતિ, ન આગતે વા ગતે વા અસ્સાસપસ્સાસે મનસિ કરોતિ, ન આગતા વા ગતા વા અસ્સાસપસ્સાસા અવિદિતા હોન્તિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, વિસેસમધિગચ્છતિ.

પધાનન્તિ કતમં પધાનં? આરદ્ધવીરિયસ્સ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ કમ્મનિયં હોતિ – ઇદં પધાનં. કતમો પયોગો? આરદ્ધવીરિયસ્સ ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ, વિતક્કા વૂપસમ્મન્તિ – અયં પયોગો. કતમો વિસેસો? આરદ્ધવીરિયસ્સ સંયોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તી હોન્તિ – અયં વિસેસો. એવં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણા ન હોન્તિ, ન ચિમે તયો ધમ્મા અવિદિતા હોન્તિ, ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, પયોગઞ્ચ સાધેતિ, વિસેસમધિગચ્છતિ.

‘‘આનાપાનસ્સતી યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતા;

સો ઇમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ. (પટિ. મ. ૧.૧૬૦);

અયં કકચોપમા. ઇધ પનસ્સ આગતાગતવસેન અમનસિકારમત્તમેવ પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોતો કસ્સચિ નચિરેનેવ નિમિત્તઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, અવસેસજ્ઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતા અપ્પનાસઙ્ખાતા ઠપના ચ સમ્પજ્જતિ. કસ્સચિ પન ગણનાવસેનેવ મનસિકારકાલતોપભુતિ અનુક્કમતો ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધવસેન કાયદરથે વૂપસન્તે કાયોપિ ચિત્તમ્પિ લહુકં હોતિ, સરીરં આકાસે લઙ્ઘનાકારપ્પત્તં વિય હોતિ. યથા સારદ્ધકાયસ્સ મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદતો મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ, વિકૂજતિ, પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ. અસારદ્ધકાયસ્સ પન નિસીદતો નેવ મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ, ન વિકૂજતિ, ન પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ, તૂલપિચુપૂરિતં વિય મઞ્ચપીઠં હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અસારદ્ધો કાયો લહુકો હોતિ; એવમેવ ગણનાવસેન મનસિકારકાલતોપભુતિ અનુક્કમતો ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધવસેન કાયદરથે વૂપસન્તે કાયોપિ ચિત્તમ્પિ લહુકં હોતિ, સરીરં આકાસે લઙ્ઘનાકારપ્પત્તં વિય હોતિ.

તસ્સ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે નિરુદ્ધે સુખુમઅસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણં ચિત્તં પવત્તતિ, તસ્મિમ્પિ નિરુદ્ધે અપરાપરં તતો સુખુમતરસુખુમતમનિમિત્તારમ્મણં પવત્તતિયેવ. કથં? યથા પુરિસો મહતિયા લોહસલાકાય કંસતાળં આકોટેય્ય, એકપ્પહારેન મહાસદ્દો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ ઓળારિકસદ્દારમ્મણં ચિત્તં પવત્તેય્ય, નિરુદ્ધે ઓળારિકે સદ્દે અથ પચ્છા સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણં, તસ્મિમ્પિ નિરુદ્ધે અપરાપરં તતો સુખુમતરસુખુમતમસદ્દનિમિત્તારમ્મણં ચિત્તં પવત્તતેવ; એવન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સેય્યથાપિ કંસે આકોટિતે’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૧) વિત્થારો.

યથા હિ અઞ્ઞાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ ઉપરૂપરિ વિભૂતાનિ હોન્તિ, ન તથા ઇદં. ઇદં પન ઉપરૂપરિ ભાવેન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ સુખુમત્તં ગચ્છતિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિ ન ઉપગચ્છતિ. એવં અનુપટ્ઠહન્તે પન તસ્મિં ન તેન ભિક્ખુના ઉટ્ઠાયાસના ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા ગન્તબ્બં. કિં કાતબ્બં? ‘‘આચરિયં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વા ‘‘નટ્ઠં દાનિ મે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વા ન વુટ્ઠાતબ્બં, ઇરિયાપથં વિકોપેત્વા ગચ્છતો હિ કમ્મટ્ઠાનં નવનવમેવ હોતિ. તસ્મા યથાનિસિન્નેનેવ દેસતો આહરિતબ્બં.

તત્રાયં આહરણૂપાયો. તેન હિ ભિક્ખુના કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનુપટ્ઠહનભાવં ઞત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં – ‘‘ઇમે અસ્સાસપસ્સાસા નામ કત્થ અત્થિ, કત્થ નત્થિ, કસ્સ વા અત્થિ, કસ્સ વા નત્થી’’તિ. અથેવં પટિસઞ્ચિક્ખતા ‘‘ઇમે અન્તોમાતુકુચ્છિયં નત્થિ, ઉદકે નિમુગ્ગાનં નત્થિ, તથા અસઞ્ઞીભૂતાનં મતાનં ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નાનં રૂપારૂપભવસમઙ્ગીનં નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ ઞત્વા એવં અત્તનાવ અત્તા પટિચોદેતબ્બો – ‘‘નનુ ત્વં, પણ્ડિત, નેવ માતુકુચ્છિગતો, ન ઉદકે નિમુગ્ગો, ન અસઞ્ઞીભૂતો, ન મતો, ન ચતુત્થજ્ઝાનસમઆપન્નો, ન રૂપારૂપભવસમઙ્ગી, ન નિરોધસમાપન્નો, અત્થિયેવ તે અસ્સાસપસ્સાસા, મન્દપઞ્ઞતાય પન પરિગ્ગહેતું ન સક્કોસી’’તિ. અથાનેન પકતિફુટ્ઠવસેનેવ ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઇમે હિ દીઘનાસિકસ્સ નાસા પુટં ઘટ્ટેન્તા પવત્તન્તિ, રસ્સનાસિકસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં. તસ્માનેન ઇમં નામ ઠાનં ઘટ્ટેન્તીતિ નિમિત્તં પટ્ઠપેતબ્બં. ઇમમેવ હિ અત્થવસં પટિચ્ચ વુત્તં ભગવતા – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સ આનાપાનસ્સતિભાવનં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૯; સં. નિ. ૫.૯૯૨). કિઞ્ચાપિ હિ યંકિઞ્ચિ કમ્મટ્ઠાનં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સેવ સમ્પજ્જતિ, ઇતો અઞ્ઞં પન મનસિકરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ. ઇદં પન આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ગરુકં ગરુકભાવનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધપુત્તાનં મહાપુરિસાનમેવ મનસિકારભૂમિભૂતં, ન ચેવ ઇત્તરં, ન ચ ઇત્તરસત્તસમાસેવિતં. યથા યથા મનસિ કરીયતિ, તથા તથા સન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખુમઞ્ચ. તસ્મા એત્થ બલવતી સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ઇચ્છિતબ્બા.

યથા હિ મટ્ઠસાટકસ્સ તુન્નકરણકાલે સૂચિપિ સુખુમા ઇચ્છિતબ્બા, સૂચિપાસવેધનમ્પિ તતો સુખુમતરં; એવમેવ મટ્ઠસાટકસદિસસ્સ ઇમસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ભાવનાકાલે સૂચિપટિભાગા સતિપિ સૂચિપાસવેધનપટિભાગા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞાપિ બલવતી ઇચ્છિતબ્બા. તાહિ ચ પન સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા.

યથા પન કસ્સકો કસિં કસિત્વા બલિબદ્દે મુઞ્ચિત્વા ગોચરાભિમુખે કત્વા છાયાય નિસિન્નો વિસ્સમેય્ય, અથસ્સ તે બલિબદ્દા વેગેન અટવિં પવિસેય્યું. યો હોતિ છેકો કસ્સકો સો પુન તે ગહેત્વા યોજેતુકામો ન તેસં અનુપદં ગન્ત્વા અટવિં આહિણ્ડતિ. અથ ખો રસ્મિઞ્ચ પતોદઞ્ચ ગહેત્વા ઉજુકમેવ તેસં નિપાતતિત્થં ગન્ત્વા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા. અથ તે ગોણે દિવસભાગં ચરિત્વા નિપાતતિત્થં ઓતરિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા ઠિતે દિસ્વા રસ્મિયા બન્ધિત્વા પતોદેન વિજ્ઝન્તો આનેત્વા યોજેત્વા પુન કમ્મં કરોતિ; એવમેવ તેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા. સતિરસ્મિં પન પઞ્ઞાપતોદઞ્ચ ગહેત્વા પકતિફુટ્ઠોકાસે ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એવઞ્હિસ્સ મનસિકરોતો નચિરસ્સેવ તે ઉપટ્ઠહન્તિ, નિપાતતિત્થે વિય ગોણા. તતો તેન સતિરસ્મિયા બન્ધિત્વા તસ્મિંયેવ ઠાને યોજેત્વા પઞ્ઞાપતોદેન વિજ્ઝન્તેન પુન કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બં; તસ્સેવમનુયુઞ્જતો નચિરસ્સેવ નિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. તં પનેતં ન સબ્બેસં એકસદિસં હોતિ; અપિચ ખો કસ્સચિ સુખસમ્ફસ્સં ઉપ્પાદયમાનો તૂલપિચુ વિય, કપ્પાસપિચુ વિય, વાતધારા વિય ચ ઉપટ્ઠાતીતિ એકચ્ચે આહુ.

અયં પન અટ્ઠકથાવિનિચ્છયો – ઇદઞ્હિ કસ્સચિ તારકરૂપં વિય, મણિગુળિકા વિય, મુત્તાગુળિકા વિય ચ કસ્સચિ ખરસમ્ફસ્સં હુત્વા કપ્પાસટ્ઠિ વિય, સારદારુસૂચિ વિય ચ કસ્સચિ દીઘપામઙ્ગસુત્તં વિય, કુસુમદામં વિય, ધૂમસિખા વિય ચ કસ્સચિ વિત્થત મક્કટકસુત્તં વિય, વલાહકપટલં વિય, પદુમપુપ્ફં વિય, રથચક્કં વિય, ચન્દમણ્ડલં વિય, સૂરિયમણ્ડલં વિય ચ ઉપટ્ઠાતિ. તઞ્ચ પનેતં યથા સમ્બહુલેસુ ભિક્ખૂસુ સુત્તન્તં સજ્ઝાયિત્વા નિસિન્નેસુ એકેન ભિક્ખુના ‘‘તુમ્હાકં કીદિસં હુત્વા ઇદં સુત્તં ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તે એકો ‘‘મય્હં મહતી પબ્બતેય્યા નદી વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિ આહ. અપરો ‘‘મય્હં એકા વનરાજિ વિય’’. અઞ્ઞો ‘‘મય્હં સીતચ્છાયો સાખાસમ્પન્નો ફલભારભરિતરુક્ખો વિયા’’તિ. તેસઞ્હિ તં એકમેવ સુત્તં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. એવં એકમેવ કમ્મટ્ઠાનં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. સઞ્ઞજઞ્હિ એતં સઞ્ઞાનિદાનં સઞ્ઞાપ્પભવં તસ્મા સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં.

એત્થ ચ અઞ્ઞમેવ અસ્સાસારમ્મણં ચિત્તં, અઞ્ઞં પસ્સાસારમ્મણં, અઞ્ઞં નિમિત્તારમ્મણં યસ્સ હિ ઇમે તયો ધમ્મા નત્થિ, તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં નેવ અપ્પનં ન ઉપચારં પાપુણાતિ. યસ્સ પનિમે તયો ધમ્મા અત્થિ, તસ્સેવ કમ્મટ્ઠાનં અપ્પનઞ્ચ ઉપચારઞ્ચ પાપુણાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

અજાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવનાનુપલબ્ભતિ.

‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા, અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સ;

જાનતો ચ તયો ધમ્મે, ભાવના ઉપલબ્ભતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૩૧);

એવં ઉપટ્ઠિતે પન નિમિત્તે તેન ભિક્ખુના આચરિયસન્તિકં ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં – ‘‘મય્હં, ભન્તે, એવરૂપં નામ ઉપટ્ઠાતી’’તિ. આચરિયેન પન ‘‘એતં નિમિત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ન નિમિત્ત’’ન્તિ વા ન વત્તબ્બં. ‘‘એવં હોતિ, આવુસો’’તિ વત્વા પન ‘‘પુનપ્પુનં મનસિ કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ હિ વુત્તે વોસાનં આપજ્જેય્ય; ‘‘ન નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તે નિરાસો વિસીદેય્ય. તસ્મા તદુભયમ્પિ અવત્વા મનસિકારેયેવ નિયોજેતબ્બોતિ. એવં તાવ દીઘભાણકા. મજ્ઝિમભાણકા પનાહુ – ‘‘નિમિત્તમિદં, આવુસો, કમ્મટ્ઠાનં પુનપ્પુનં મનસિ કરોહિ સપ્પુરિસાતિ વત્તબ્બો’’તિ. અથાનેન નિમિત્તેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. એવમસ્સાયં ઇતો પભુતિ ઠપનાવસેન ભાવના હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘નિમિત્તે ઠપયં ચિત્તં, નાનાકારં વિભાવયં;

ધીરો અસ્સાસપસ્સાસે, સકં ચિત્તં નિબન્ધતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૩૨; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

તસ્સેવં નિમિત્તુપટ્ઠાનતો પભુતિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ કિલેસા સન્નિસિન્નાવ સતિ ઉપટ્ઠિતાયેવ, ચિત્તં સમાહિતમેવ. ઇદઞ્હિ દ્વીહાકારેહિ ચિત્તં સમાહિતં નામ હોહિ – ઉપચારભૂમિયં વા નીવરણપ્પહાનેન, પટિલાભભૂમિયં વા અઙ્ગપાતુભાવેન. તત્થ ‘‘ઉપચારભૂમી’’તિ ઉપચારસમાધિ; ‘‘પટિલાભભૂમી’’તિ અપ્પનાસમાધિ. તેસં કિં નાનાકરણં? ઉપચારસમાધિ કુસલવીથિયં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ, અપ્પનાસમાધિ દિવસભાગે અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ દિવસભાગમ્પિ કુસલવીથિયં જવતિ, ન ભવઙ્ગં ઓતરતિ. ઇમેસુ દ્વીસુ સમાધીસુ નિમિત્તપાતુભાવેન ઉપચારસમાધિના સમાહિતં ચિત્તં હોતિ. અથાનેન તં નિમિત્તં નેવ વણ્ણતો મનસિકાતબ્બં, ન લક્ખણતો પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. અપિચ ખો ખત્તિયમહેસિયા ચક્કવત્તિગબ્ભો વિય કસ્સકેન સાલિયવગબ્ભો વિય ચ અપ્પમત્તેન રક્ખિતબ્બં; રક્ખિતં હિસ્સ ફલદં હોતિ.

‘‘નિમિત્તં રક્ખતો લદ્ધ, પરિહાનિ ન વિજ્જતિ;

આરક્ખમ્હિ અસન્તમ્હિ, લદ્ધં લદ્ધં વિનસ્સતી’’તિ.

તત્રાયં રક્ખણૂપાયો – તેન ભિક્ખુના આવાસો, ગોચરો, ભસ્સં, પુગ્ગલો, ભોજનં, ઉતુ, ઇરિયાપથોતિ ઇમાનિ સત્ત અસપ્પાયાનિ વજ્જેત્વા તાનેવ સત્ત સપ્પાયાનિ સેવન્તેન પુનપ્પુનં તં નિમિત્તં મનસિકાતબ્બં.

એવં સપ્પાયસેવનેન નિમિત્તં થિરં કત્વા વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં ગમયિત્વા વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા, નિમિત્તકુસલતા, યસ્મિં સમયે ચિત્તં સપગ્ગહેતબ્બ તસ્મિં સમયે ચિત્તપગ્ગણ્હના, યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તનિગ્ગણ્હના, યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતબ્બં તસ્મિં સમયે સમ્પહંસેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તસમ્પહંસના, યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તઅજ્ઝુપેક્ખના, અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જના, સમાહિતપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમાનિ દસ અપ્પનાકોસલ્લાનિ અવિજહન્તેન યોગો કરણીયો.

તસ્સેવં અનુયુત્તસ્સ વિહરતો ઇદાનિ અપ્પના ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા નિમિત્તારમ્મણં મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિઞ્ચ નિરુદ્ધે તદેવારમ્મણં ગહેત્વા ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ, યેસં પઠમં પરિકમ્મં, દુતિયં ઉપચારં, તતિયં અનુલોમં, ચતુત્થં ગોત્રભુ, પઞ્ચમં અપ્પનાચિત્તં. પઠમં વા પરિકમ્મઞ્ચેવ ઉપચારઞ્ચ, દુતિયં અનુલોમં, તતિયં ગોત્રભુ, ચતુત્થં અપ્પનાચિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. ચતુત્થમેવ હિ પઞ્ચમં વા અપ્પેતિ, ન છટ્ઠં સત્તમં વા આસન્નભવઙ્ગપાતત્તા.

આભિધમ્મિકગોદત્તત્થેરો પનાહ – ‘‘આસેવનપચ્ચયેન કુસલા ધમ્મા બલવન્તો હોન્તિ; તસ્મા છટ્ઠં સત્તમં વા અપ્પેતી’’તિ. તં અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તં. તત્થ પુબ્બભાગચિત્તાનિ કામાવચરાનિ હોન્તિ, અપ્પનાચિત્તં પન રૂપાવચરં. એવમનેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં, પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં, દસલક્ખણસમ્પન્નં, તિવિધકલ્યાણં, પઠમજ્ઝાનં અધિગતં હોતિ. સો તસ્મિંયેવારમ્મણે વિતક્કાદયો વૂપસમેત્વા દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ પાપુણાતિ. એત્તાવતા ચ ઠપનાવસેન ભાવનાય પરિયોસાનપ્પત્તો હોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપકથા. વિત્થારો પન ઇચ્છન્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતો ગહેતબ્બો.

એવં પત્તચતુત્થજ્ઝાનો પનેત્થ ભિક્ખુ સલ્લક્ખણાવિવટ્ટનાવસેન કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા પારિસુદ્ધિં પત્તુકામો તદેવ ઝાનં આવજ્જનસમાપજ્જનઅધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વસિપ્પત્તં પગુણં કત્વા અરૂપપુબ્બઙ્ગમં વા રૂપં, રૂપપુબ્બઙ્ગમં વા અરૂપન્તિ રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ. કથં? સો હિ ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગહેત્વા તેસં નિસ્સયં હદયવત્થું તં નિસ્સયાનિ ચ ભૂતાનિ તેસઞ્ચ નિસ્સયં સકલમ્પિ કરજકાયં પસ્સતિ. તતો ‘‘ઝાનઙ્ગાનિ અરૂપં, વત્થાદીનિ રૂપ’’ન્તિ રૂપારૂપં વવત્થપેતિ.

અથ વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા કેસાદીસુ કોટ્ઠાસેસુ પથવીધાતુઆદિવસેન ચત્તારિ ભૂતાનિ તંનિસ્સિતરૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા યથાપરિગ્ગહિતરૂપારમ્મણં યથાપરિગ્ગહિતરૂપવત્થુદ્વારારમ્મણં વા સસમ્પયુત્તધમ્મં વિઞ્ઞાણઞ્ચ પસ્સતિ. તતો ‘‘ભૂતાદીનિ રૂપં સસમ્પયુત્તધમ્મં વિઞ્ઞાણં અરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેતિ.

અથ વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા અસ્સાસપસ્સાસાનં સમુદયો કરજકાયો ચ ચિત્તઞ્ચાતિ પસ્સતિ. યથા હિ કમ્મારગગ્ગરિયા ધમમાનાય ભસ્તઞ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ વાતો સઞ્ચરતિ; એવમેવ કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ પટિચ્ચ અસ્સાસપસ્સાસાતિ. તતો અસ્સાસપસ્સાસે ચ કાયઞ્ચ રૂપં, ચિત્તઞ્ચ તંસમ્પયુત્તધમ્મે ચ અરૂપન્તિ વવત્થપેતિ.

એવં નામરૂપં વવત્થપેત્વા તસ્સ પચ્ચયં પરિયેસતિ, પરિયેસન્તો ચ તં દિસ્વા તીસુપિ અદ્ધાસુ નામરૂપસ્સ પવત્તિં આરબ્ભ કઙ્ખં વિતરતિ. વિતિણ્ણકઙ્ખો કલાપસમ્મસનવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય પુબ્બભાગે ઉપ્પન્ને ઓભાસાદયો દસ વિપસ્સનુપક્કિલેસે પહાય ઉપક્કિલેસવિમુત્તં પટિપદાઞાણં ‘‘મગ્ગો’’તિ વવત્થપેત્વા ઉદયં પહાય ભઙ્ગાનુપસ્સનં પત્વા નિરન્તરં ભઙ્ગાનુપસ્સનેન ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો યથાક્કમં ચત્તારો અરિયમગ્ગે પાપુણિત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠાય એકૂનવીસતિભેદસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ પરિયન્તપ્પત્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યો હોતિ. એત્તાવતા ચસ્સ ગણનં આદિં કત્વા વિપસ્સનાપરિયોસાના આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના ચ સમત્તા હોતીતિ.

અયં સબ્બાકારતો પઠમચતુક્કવણ્ણના.

ઇતરેસુ પન તીસુ ચતુક્કેસુ યસ્મા વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવનાનયો નામ નત્થિ; તસ્મા અનુપદવણ્ણનાનયેનેવ નેસં અત્થો વેદિતબ્બો. પીતિપ્પટિસંવેદીતિ પીતિં પટિસંવિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ – આરમ્મણતો ચ અસમ્મોહતો ચ.

કથં આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, તસ્સ સમાપત્તિક્ખણે ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા.

કથં અસમ્મોહતો? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તકપીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ, તસ્સ વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં –

‘‘દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેન…પે… રસ્સં અસ્સાસવસેન… રસ્સં પસ્સાસવસેન… સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સાસવસેન… સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી પસ્સાસવસેન… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સાસવસેન… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. આવજ્જતો સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ જાનતો… પસ્સતો… પચ્ચવેક્ખતો… ચિત્તં અધિટ્ઠહતો… સદ્ધાય અધિમુચ્ચતો… વીરિયં પગ્ગણ્હતો… સતિં ઉપટ્ઠાપયતો… ચિત્તં સમાદહતો… પઞ્ઞાય પજાનતો… અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનતો… પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનતો… પહાતબ્બં પજહતો… ભાવેતબ્બં ભાવયતો… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોતો સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. એવં સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૨).

એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. ઇદં પનેત્થ વિસેસમત્તં. તિણ્ણં ઝાનાનં વસેન સુખપટિસંવેદિતા ચતુન્નમ્પિ વસેન ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદિતા વેદિતબ્બા. ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ વેદનાદયો દ્વે ખન્ધા. સુખપ્પટિસંવેદિપદે ચેત્થ વિપસ્સનાભૂમિદસ્સનત્થં ‘‘સુખન્તિ દ્વે સુખાનિ – કાયિકઞ્ચ સુખં ચેતસિકઞ્ચા’’તિ પટિસમ્ભિદાયં વુત્તં. પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારન્તિ ઓળારિકં ઓળારિકં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો, નિરોધેન્તોતિ અત્થો. સો વિત્થારતો કાયસઙ્ખારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ પીતિપદે પીતિસીસેન વેદના વુત્તા. સુખપદે સરૂપેનેવ વેદના. દ્વીસુ ચિત્તસઙ્ખારપદેસુ ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪; મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો સઞ્ઞાસમ્પયુત્તા વેદનાતિ. એવં વેદનાનુપસ્સનાનયેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતિયચતુક્કેપિ ચતુન્નં ઝાનાનં વસેન ચિત્તપટિસંવેદિતા વેદિતબ્બા. અભિપ્પમોદયં ચિત્તન્તિ ચિત્તં મોદેન્તો પમોદેન્તો હાસેન્તો પહાસેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ અભિપ્પમોદો હોતિ – સમાધિવસેન ચ વિપસ્સનાવસેન ચ.

કથં સમાધિવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, સો સમાપત્તિક્ખણે સમ્પયુત્તાય પીતિયા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. કથં વિપસ્સનાવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તકપીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ; એવં વિપસ્સનાક્ખણે ઝાનસમ્પયુત્તકપીતિં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. એવં પટિપન્નો ‘‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સમાદહં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિવસેન આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તકચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતો વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન ઉપ્પજ્જતિ ખણિકચિત્તેકગ્ગતા; એવં ઉપ્પન્નાય ખણિકચિત્તેકગ્ગતાય વસેનપિ આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો ‘‘સમાદહં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

વિમોચયં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનેન નીવરણેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુતિયેન વિતક્કવિચારેહિ, તતિયેન પીતિયા, ચતુત્થેન સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો. તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તકચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતિ. સો વિપસ્સનાક્ખણે અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞાતો, અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞાતો, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિતો, વિરાગાનુપસ્સનાય રાગતો, નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાનતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ. તેન વુત્તં – ‘‘વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ. એવં ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.