૨. કોસિયવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. તેન સમયેનાતિ કોસિયસિક્ખાપદં. તત્થ સન્થરિત્વા કતં હોતીતિ સમે ભૂમિભાગે કોસિયંસૂનિ ઉપરૂપરિ સન્થરિત્વા કઞ્જિકાદીહિ સિઞ્ચિત્વા કતં હોતિ. એકેનપિ કોસિયંસુના મિસ્સિત્વાતિ તિટ્ઠતુ અત્તનો રુચિવસેન મિસ્સિતં, સચેપિ તસ્સ કરણટ્ઠાને વાતો એકં કોસિયંસું આનેત્વા પાતેતિ, એવમ્પિ મિસ્સેત્વા કતમેવ હોતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં,

તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૭. તેન સમયેનાતિ સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદં. તત્થ સુદ્ધકાળકાનન્તિ સુદ્ધાનં કાળકાનં, અઞ્ઞેહિ અમિસ્સિતકાળકાનન્તિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. સમુટ્ઠાનાદીનિપિ કોસિયસિક્ખાપદસદિસાનેવાતિ.

સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૨. તેન સમયેનાતિ દ્વેભાગસિક્ખાપદં. તત્થ અન્તે આદિયિત્વાતિ સન્થતસ્સ અન્તે અનુવાતં વિય દસ્સેત્વા ઓદાતં અલ્લિયાપેત્વા.

દ્વે ભાગાતિ દ્વે કોટ્ઠાસા. આદાતબ્બાતિ ગહેતબ્બા. ગોચરિયાનન્તિ કપિલવણ્ણાનં. દ્વે તુલા આદાતબ્બાતિ ચતૂહિ તુલાહિ કારેતુકામં સન્ધાય વુત્તં. અત્થતો પન યત્તકેહિ એળકલોમેહિ કાતુકામો હોતિ, તેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા કાળકાનં એકો ઓદાતાનં, એકો ગોચરિયાનન્તિ ઇદમેવ દસ્સિતં હોતીતિ વેદિતબ્બં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીનિપિ કોસિયસિક્ખાપદસદિસાનેવ. કેવલં ઇદં આદાય અનાદાય ચ કરણતો કિરિયાકિરિયં વેદિતબ્બન્તિ.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૭. તેન સમયેનાતિ છબ્બસ્સસિક્ખાપદં. તત્થ ઊહદન્તિપિ ઉમ્મિહન્તિપીતિ સન્થતાનં ઉપરિ વચ્ચમ્પિ પસ્સાવમ્પિ કરોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

દિન્ના સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો સન્થતસમ્મુતીતિ એવં લદ્ધસમ્મુતિકો ભિક્ખુ યાવ રોગો ન વૂપસમ્મતિ, તાવ યં યં ઠાનં ગચ્છતિ, તત્થ તત્થ સન્થતં કાતું લભતિ. સચે અરોગો હુત્વા પુન મૂલબ્યાધિનાવ ગિલાનો હોતિ, સોયેવ પરિહારો, નત્થઞ્ઞં સમ્મુતિકિચ્ચન્તિ ફુસ્સદેવત્થેરો આહ. ઉપતિસ્સત્થેરો પન ‘‘સો વા બ્યાધિ પટિકુપ્પતુ, અઞ્ઞો વા, ‘સકિં ગિલાનો’તિ નામં લદ્ધં લદ્ધમેવ, પુન સમ્મુતિકિચ્ચં નત્થી’’તિ આહ.

ઓરેન ચે છન્નં વસ્સાનન્તિ છન્નં વસ્સાનં ઓરિમભાગે, અન્તોતિ અત્થો. પદભાજને પન સઙ્ખ્યામત્તદસ્સનત્થં ‘‘ઊનકછબ્બસ્સાની’’તિ વુત્તં.

અનાપત્તિ છબ્બસ્સાનિ કરોતીતિ યદા છબ્બસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તિ, તદા સન્થતં કરોતિ. દુતિયપદેપિ ‘‘યદા અતિરેકછબ્બસ્સાનિ હોન્તિ, તદા કરોતી’’તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ સો છબ્બસ્સાનિ કરોતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીનિ કોસિયસિક્ખાપદસદિસાનેવાતિ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૫. તેન સમયેનાતિ નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદં. તત્થ ઇચ્છામહં ભિક્ખવેતિ ભગવા કિર તં તેમાસં ન કિઞ્ચિ બોધનેય્યસત્તં અદ્દસ, તસ્મા એવમાહ. એવં સન્તેપિ તન્તિવસેન ધમ્મદેસના કત્તબ્બા સિયા. યસ્મા પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મયિ ઓકાસં કારેત્વા પટિસલ્લીને ભિક્ખૂ અધમ્મિકં કતિકવત્તં કરિસ્સન્તિ, તં ઉપસેનો ભિન્દિસ્સતિ. અહં તસ્સ પસીદિત્વા ભિક્ખૂનં દસ્સનં અનુજાનિસ્સામિ, તતો મં પસ્સિતુકામા બહૂ ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિસ્સન્તિ, અહઞ્ચ તેહિ ઉજ્ઝિતસન્થતપચ્ચયા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ, તસ્મા એવમાહ. એવં બહૂનિ હિ એત્થ આનિસંસાનીતિ.

સપરિસો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ થેરો કિર ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઊનદસવસ્સેન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૭૫) ઇમસ્મિં ખન્ધકસિક્ખાપદે ‘‘કથઞ્હિ નામ ત્વં મોઘપુરિસ અઞ્ઞેહિ ઓવદિયો અનુસાસિયો અઞ્ઞં ઓવદિતું અનુસાસિતું મઞ્ઞિસ્સસી’’તિ એવમાદિના નયેન ગરહં લભિત્વા ‘‘સત્થા મય્હં પરિસં નિસ્સાય ગરહં અદાસિ, સો દાનાહં ભગવન્તં તેનેવ પુણ્ણચન્દસસ્સિરીકેન સબ્બાકારપરિપુણ્ણેન મુખેન બ્રહ્મઘોસં નિચ્છારેત્વા પરિસંયેવ નિસ્સાય સાધુકારં દાપેસ્સામી’’તિ સુહદયો કુલપુત્તો અતિરેકયોજનસતં પટિક્કમિત્વા પરિસં ચિનિત્વા પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો પુન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તો. તેન વુત્તં – ‘‘સપરિસો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ. ન હિ સક્કા બુદ્ધાનં અઞ્ઞથા આરાધેતું અઞ્ઞત્ર વત્તસમ્પત્તિયા.

ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નોતિ વત્તસમ્પત્તિયા પરિસુદ્ધભાવેન નિરાસઙ્કો સીહો વિય કઞ્ચનપબ્બતસ્સ ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો. એતદવોચાતિ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં એતં અવોચ. મનાપાનિ તે ભિક્ખુ પંસુકૂલાનીતિ ભિક્ખુ તવ ઇમાનિ પંસુકૂલાનિ મનાપાનિ, અત્તનો રુચિયા ખન્તિયા ગહિતાનીતિ અત્થો. ન ખો મે, ભન્તે, મનાપાનીતિ, ભન્તે ન મયા અત્તનો રુચિયા ગહિતાનિ, ગલગ્ગાહેન વિય મત્થકતાળનેન વિય ચ ગાહિતોમ્હીતિ દસ્સેતિ.

પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ પઞ્ઞાતો અભિઞ્ઞાતો ભવિસ્સતિ, તત્થ સન્દિસ્સિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. ન મયં અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેસ્સામાતિ મયં સાવકા નામ અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેસ્સામ, બુદ્ધવિસયો હિ એસો યદિદં ‘‘પાચિત્તિયં દુક્કટ’’ન્તિઆદિના નયેન અપઞ્ઞત્તસિક્ખાપદપઞ્ઞપનં પઞ્ઞત્તસમુચ્છિન્દનં વા. સમાદાયાતિ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા, ‘‘સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા યથાપઞ્ઞત્તેસુ સબ્બસિક્ખાપદેસુ સિક્ખિસ્સામાતિ દસ્સેતિ. તસ્સ આરદ્ધચિત્તો પુનપિ ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ સાધુકારમદાસિ.

૫૬૬. અનુઞ્ઞાતાવુસોતિ અનુઞ્ઞાતં, આવુસો. પિહેન્તાતિ પિહયન્તા. સન્થતાનિ ઉજ્ઝિત્વાતિ સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાય સબ્બસન્થતાનિ ઉજ્ઝિત્વા. ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ ભગવા સન્થતાનિ વિપ્પકિણ્ણાનિ દિસ્વા ‘‘સદ્ધાદેય્યવિનિપાતને કારણં નત્થિ, પરિભોગુપાયં નેસં દસ્સેસ્સામી’’તિ ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

૫૬૭. સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પીતિ સકિં નિસિન્નઞ્ચેવ નિપન્નઞ્ચ. સામન્તાતિ એકપસ્સતો વટ્ટં વા ચતુરસ્સં વા છિન્દિત્વા ગહિતટ્ઠાનં યથા વિદત્થિમત્તં હોતિ, એવં ગહેતબ્બં, સન્થરન્તેન પન પાળિયં વુત્તનયેનેવ એકદેસે વા સન્થરિતબ્બં, વિજટેત્વા વા મિસ્સકં કત્વા સન્થરિતબ્બં, એવં થિરતરં હોતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીનિ કિરિયાકિરિયત્તા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ દ્વેભાગસિક્ખાપદસદિસાનીતિ.

ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ સન્થતેસુ પુરિમાનિ તીણિ વિનયકમ્મં કત્વા પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટન્તિ, પચ્છિમાનિ દ્વે વટ્ટન્તીતિ વેદિતબ્બાનીતિ.

નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૧. તેન સમયેનાતિ એળકલોમસિક્ખાપદં. તત્થ ઉપ્પણ્ડેસુન્તિ ‘‘કિત્તકેન, ભન્તે, કીતાની’’તિઆદીનિ વદન્તા અવહસિંસુ. ઠિતકોવ આસુમ્ભીતિ યથા મનુસ્સા અરઞ્ઞતો મહન્તં દારુભારં આનેત્વા કિલન્તા ઠિતકાવ પાતેન્તિ, એવં પાતેસીતિ અત્થો.

૫૭૨. સહત્થાતિ સહત્થેન, અત્તના હરિતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતિ. બહિતિયોજનં પાતેતીતિ તિયોજનતો બહિ પાતેતિ. અનન્તરાયેન પતનકે હત્થતો મુત્તમત્તે લોમગણનાય નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયાનિ. સચે બહિતિયોજને રુક્ખે વા થમ્ભે વા પટિહઞ્ઞિત્વા પુન અન્તો પતન્તિ, અનાપત્તિ. ભૂમિયં પતિત્વા ઠત્વા ઠત્વા વટ્ટમાના એળકલોમભણ્ડિકા પુન અન્તો પવિસતિ, આપત્તિયેવ. અન્તો ઠત્વા હત્થેન વા પાદેન વા યટ્ઠિયા વા વટ્ટેતિ ઠત્વા વા અઠત્વા વા વટ્ટમાના ભણ્ડિકા ગચ્છતુ, આપત્તિયેવ. ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતી’’તિ ઠપેતિ, તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવ. સુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં વાતો વા અઞ્ઞો વા અત્તનો ધમ્મતાય બહિ પાતેતિ, આપત્તિયેવ. સઉસ્સાહત્તા અચિત્તકત્તા ચ સિક્ખાપદસ્સ. કુરુન્દિયાદીસુ પન ‘‘એત્થ અનાપત્તી’’તિ વુત્તા, સા અનાપત્તિ પાળિયા ન સમેતિ. ઉભતોભણ્ડિકં એકાબદ્ધં કત્વા એકં ભણ્ડિકં અન્તોસીમાય એકં બહિસીમાય કરોન્તો ઠપેતિ, રક્ખતિ તાવ. એકાબદ્ધે કાજેપિ એસેવ નયો. યદિ પન અબન્ધિત્વા કાજકોટિયં ઠપિતમત્તમેવ હોતિ, ન રક્ખતિ. એકાબદ્ધેપિ પરિવત્તેત્વા ઠપિતે આપત્તિયેવ.

અઞ્ઞસ્સ યાને વાતિ એત્થ ગચ્છન્તે યાને વા હત્થિપિટ્ઠિઆદીસુ વા સામિકસ્સ અજાનન્તસ્સેવ હરિસ્સતીતિ ઠપેતિ, તસ્મિં તિયોજનં અતિક્કન્તે આપત્તિ. અગચ્છન્તેપિ એસેવ નયો. સચે પન અગચ્છન્તે યાને વા હત્થિપિટ્ઠિયાદીસુ વા ઠપેત્વા અભિરુહિત્વા સારેતિ, હેટ્ઠા વા ગચ્છન્તો ચોદેતિ, પક્કોસન્તો વા અનુબન્ધાપેતિ, ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ વચનતો અનાપત્તિ. કુરુન્દિયાદીસુ પન ‘‘આપત્તી’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ ઇમિના ન સમેતિ. અદિન્નાદાને પન સુઙ્કઘાતે આપત્તિ હોતિ. યા હિ તત્થ આપત્તિ, સા ઇધ અનાપત્તિ. યા ઇધ આપત્તિ, સા તત્થ અનાપત્તિ. તં ઠાનં પત્વા અઞ્ઞવિહિતો વા ચોરાદીહિ વા ઉપદ્દુતો ગચ્છતિ, આપત્તિયેવ. સબ્બત્થ લોમગણનાય આપત્તિપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

૫૭૫. તિયોજનં વાસાધિપ્પાયો ગન્ત્વા તતો પરં હરતીતિ યત્થ ગતો, તત્થ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં વા પચ્ચયાદીનં વા અલાભેન તતો પરં અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ, તતોપિ અઞ્ઞત્થાતિ એવં યોજનસતમ્પિ હરન્તસ્સ અનાપત્તિ. અચ્છિન્નં પટિલભિત્વાતિ ચોરા અચ્છિન્દિત્વા નિરત્થકભાવં ઞત્વા પટિદેન્તિ, તં હરન્તસ્સ અનાપત્તિ. નિસ્સટ્ઠં પટિલભિત્વાતિ વિનયકમ્મકતં પટિલભિત્વાતિ અત્થો.

કતભણ્ડન્તિ કતંભણ્ડં કમ્બલકોજવસન્થતાદિં યં કિઞ્ચિ અન્તમસો સુત્તકેન બદ્ધમત્તમ્પિ. યો પન તનુકપત્તત્થવિકન્તરે વા આયોગઅંસબદ્ધકકાયબન્ધનાદીનં અન્તરેસુ વા પિપ્ફલિકાદીનં મલરક્ખણત્થં સિપાટિકાય વા અન્તમસો વાતાબાધિકો કણ્ણચ્છિદ્દેપિ લોમાનિ પક્ખિપિત્વા ગચ્છતિ, આપત્તિયેવ. સુત્તકેન પન બન્ધિત્વા પક્ખિત્તં કતભણ્ડટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, વેણિં કત્વા હરતિ, ઇદં નિધાનમુખં નામ, આપત્તિયેવાતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં એળકલોમસમુટ્ઠાનં નામ, કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૬. તેન સમયેનાતિ એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદં. તત્થ રિઞ્ચન્તીતિ ઉજ્ઝન્તિ વિસ્સજ્જેન્તિ, ન સક્કોન્તિ અનુયુઞ્જિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ પુરાણચીવરસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.

એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૨. તેન સમયેનાતિ રૂપિયસિક્ખાપદં. તત્થ પટિવિસોતિ કોટ્ઠાસો.

૫૮૩-૪. જાતરૂપરજતન્તિ એત્થ જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણસ્સ નામં. તં પન યસ્મા તથાગતસ્સ વણ્ણસદિસં હોતિ, તસ્મા ‘‘સત્થુવણ્ણો વુચ્ચતી’’તિ પદભાજને વુત્તં. તસ્સત્થો – ‘‘યો સત્થુવણ્ણો લોહવિસેસો, ઇદં જાતરૂપં નામા’’તિ રજતં પન ‘‘સઙ્ખો, સિલા, પવાલ, રજતં, જાતરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૦૬) રૂપિયં વુત્તં. ઇધ પન યં કિઞ્ચિ વોહારગમનીયં કહાપણાદિ અધિપ્પેતં. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘કહાપણો લોહમાસકો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કહાપણોતિ સોવણ્ણમયો વા રૂપિયમયો વા પાકતિકો વા. લોહમાસકોતિ તમ્બલોહાદીહિ કતમાસકો. દારુમાસકોતિ સારદારુના વા વેળુપેસિકાય વા અન્તમસો તાલપણ્ણેનાપિ રૂપં છિન્દિત્વા કતમાસકો. જતુમાસકોતિ લાખાય વા નિય્યાસેન વા રૂપં સમુટ્ઠાપેત્વા કતમાસકો. ‘‘યે વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ ઇમિના પન પદેન યો યો યત્થ યત્થ જનપદે યદા યદા વોહારં ગચ્છતિ, અન્તમસો અટ્ઠિમયોપિ ચમ્મમયોપિ રુક્ખફલબીજમયોપિ સમુટ્ઠાપિતરૂપોપિ અસમુટ્ઠાપિતરૂપોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો.

ઇચ્ચેતં સબ્બમ્પિ રજતં જાતરૂપં જાતરૂપમાસકો, વુત્તપ્પભેદો સબ્બોપિ રજતમાસકોતિ ચતુબ્બિધં નિસ્સગ્ગિયવત્થુ હોતિ. મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાલ, લોહિતઙ્કો, મસારગલ્લં, સત્ત ધઞ્ઞાનિ, દાસિદાસખેત્તવત્થુપુપ્ફારામફલારામાદયોતિ ઇદં દુક્કટવત્થુ. સુત્તં ફાલો પટકો કપ્પાસો અનેકપ્પકારં અપરણ્ણં સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદિભેસજ્જઞ્ચ ઇદં કપ્પિયવત્થુ. તત્થ નિસ્સગ્ગિયવત્થું અત્તનો વા સઙ્ઘગણપુગ્ગલચેતિયાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ. અત્તનો અત્થાય સમ્પટિચ્છતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં હોતિ, સેસાનં અત્થાય દુક્કટં. દુક્કટવત્થું સબ્બેસમ્પિ અત્થાય સમ્પટિચ્છતો દુક્કટમેવ. કપ્પિયવત્થુમ્હિ અનાપત્તિ. સબ્બમ્પિ નિક્ખિપનત્થાય ભણ્ડાગારિકસીસેન સમ્પટિચ્છતો ઉપરિ રતનસિક્ખાપદે આગતવસેન પાચિત્તિયં.

ઉગ્ગણ્હેય્યાતિ ગણ્હેય્ય. યસ્મા પન ગણ્હન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘સયં ગણ્હાતિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો સેસપદેસુપિ.

તત્થ જાતરૂપરજતભણ્ડેસુ કહાપણમાસકેસુ ચ એકં ગણ્હતો વા ગણ્હાપયતો વા એકા આપત્તિ. સહસ્સં ચેપિ એકતો ગણ્હાતિ, ગણ્હાપેતિ, વત્થુગણનાય આપત્તિયો. મહાપચ્ચરિયં પન કુરુન્દિયઞ્ચ સિથિલબદ્ધાય થવિકાય સિથિલપૂરિતે વા ભાજને રૂપગણનાય આપત્તિ. ઘનબદ્ધે પન ઘનપૂરિતે વા એકાવ આપત્તીતિ વુત્તં.

ઉપનિક્ખિત્તસાદિયને પન ‘‘ઇદં અય્યસ્સ હોતૂ’’તિ વુત્તે સચેપિ ચિત્તેન સાદિયતિ, ગણ્હિતુકામો હોતિ, કાયેન વા વાચાય વા ‘‘નયિદં કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિપતિ, અનાપત્તિ. કાયવાચાહિ વા અપ્પટિક્ખિપિત્વાપિ સુદ્ધચિત્તો હુત્વા ‘‘નયિદં અમ્હાકં કપ્પતી’’તિ ન સાદિયતિ, અનાપત્તિયેવ. તીસુ દ્વારેસુ હિ યેન કેનચિ પટિક્ખિત્તં પટિક્ખિત્તમેવ હોતિ. સચે પન કાયવાચાહિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તેન અધિવાસેતિ, કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ પટિક્ખેપસ્સ અકરણતો અકિરિયસમુટ્ઠાનં કાયદ્વારે ચ વચીદ્વારે ચ આપત્તિં આપજ્જતિ, મનોદ્વારે પન આપત્તિ નામ નત્થિ.

એકો સતં વા સહસ્સં વા પાદમૂલે ઠપેતિ ‘‘તુય્હિદં હોતૂ’’તિ, ભિક્ખૂ ‘‘નયિદં કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિપતિ, ઉપાસકો પરિચ્ચત્તં મયા તુમ્હાકન્તિ ગતો, અઞ્ઞો તત્થ આગન્ત્વા પુચ્છતિ – ‘‘કિં, ભન્તે, ઇદ’’ન્તિ? યં તેન અત્તના ચ વુત્તં, તં આચિક્ખિતબ્બં. સો ચે વદતિ – ‘‘ગોપયિસ્સામિ, ભન્તે, ગુત્તટ્ઠાનં દસ્સેથા’’તિ, સત્તભૂમિકમ્પિ પાસાદં અભિરુહિત્વા ‘‘ઇદં ગુત્તટ્ઠાન’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બં, ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’’તિ ન વત્તબ્બં. એત્તાવતા કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતં હોતિ. દ્વારં પિદહિત્વા રક્ખન્તેન વસિતબ્બં. સચે કિઞ્ચિ વિક્કાયિકભણ્ડં પત્તં વા ચીવરં વા આગચ્છતિ, ‘‘ઇદં ગહેસ્સથ ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ઉપાસક અત્થિ અમ્હાકં ઇમિના અત્થો, વત્થુ ચ એવરૂપં નામ સંવિજ્જતિ, કપ્પિયકારકો નત્થી’’તિ વત્તબ્બં. સચે સો વદતિ, ‘‘અહં કપ્પિયકારકો ભવિસ્સામિ, દ્વારં વિવરિત્વા દેથા’’તિ, દ્વારં વિવરિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠપિત’’ન્તિ વત્તબ્બં, ‘‘ઇદં ગણ્હા’’તિ ન વત્તબ્બં. એવમ્પિ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતમેવ હોતિ, સો ચે તં ગહેત્વા તસ્સ કપ્પિયભણ્ડં દેતિ, વટ્ટતિ. સચે અધિકં ગણ્હાતિ, ‘‘ન મયં તવ ભણ્ડં ગણ્હામ, ‘‘નિક્ખમાહી’’તિ વત્તબ્બો.

સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ એત્થ યસ્મા રૂપિયં નામ અકપ્પિયં, ‘‘તસ્મા નિસ્સજ્જિતબ્બં સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા’’તિ ન વુત્તં. યસ્મા પન તં પટિગ્ગહિતમત્તમેવ ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતં, તસ્મા ઉપાયેન પરિભોગદસ્સનત્થં ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બં સપ્પિ વાતિ ‘‘પબ્બજિતાનં સપ્પિ વા તેલં વા વટ્ટતિ ઉપાસકા’’તિ એવં આચિક્ખિતબ્બં.

રૂપિયપટિગ્ગાહકં ઠપેત્વા સબ્બેહેવ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ સબ્બેહિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. રૂપિયપટિગ્ગાહકેન ભાગો ન ગહેતબ્બો. અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં વા આરામિકાનં વા પત્તભાગમ્પિ લભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, અન્તમસો મક્કટાદીહિ તતો હરિત્વા અરઞ્ઞે ઠપિતં વા તેસં હત્થતો ગળિતં વા તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહિતમ્પિ પંસુકૂલમ્પિ ન વટ્ટતિયેવ, તતો આહટેન ફાણિતેન સેનાસનધૂપનમ્પિ ન વટ્ટતિ. સપ્પિના વા તેલેન વા પદીપં કત્વા દીપાલોકે નિપજ્જિતું કસિણપરિકમ્મમ્પિ કાતું, પોત્થકમ્પિ વાચેતું ન વટ્ટતિ. તેલમધુફાણિતેહિ પન સરીરે વણં મક્ખેતું ન વટ્ટતિયેવ. તેન વત્થુના મઞ્ચપીઠાદીનિ વા ગણ્હન્તિ, ઉપોસથાગારં વા ભોજનસાલં વા કરોન્તિ, પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. છાયાપિ ગેહપરિચ્છેદેન ઠિતા ન વટ્ટતિ, પરિચ્છેદાતિક્કન્તા આગન્તુકત્તા વટ્ટતિ. તં વત્થું વિસ્સજ્જેત્વા કતેન મગ્ગેનપિ સેતુનાપિ નાવાયપિ ઉળુમ્પેનપિ ગન્તું ન વટ્ટતિ, તેન વત્થુના ખનાપિતાય પોક્ખરણિયા ઉબ્ભિદોદકં પાતું વા પરિભુઞ્જિતું વા ન વટ્ટતિ. અન્તો ઉદકે પન અસતિ અઞ્ઞં આગન્તુકં ઉદકં વા વસ્સોદકં વા પવિટ્ઠં વટ્ટતિ. કીતાય યેન ઉદકેન સદ્ધિં કીતા તં આગન્તુકમ્પિ ન વટ્ટતિ, તં વત્થું ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, તેપિ પચ્ચયા તસ્સ ન વટ્ટન્તિ. આરામો ગહિતો હોતિ, સોપિ પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. યદિ ભૂમિપિ બીજમ્પિ અકપ્પિયં નેવ ભૂમિં ન ફલં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સચે ભૂમિંયેવ કિણિત્વા અઞ્ઞાનિ બીજાનિ રોપિતાનિ ફલં વટ્ટતિ, અથ બીજાનિ કિણિત્વા કપ્પિયભૂમિયં રોપિતાનિ, ફલં ન વટ્ટતિ, ભૂમિયં નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા વટ્ટતિ.

સચે સો છડ્ડેતીતિ યત્થ કત્થચિ ખિપતિ, અથાપિ ન છડ્ડેતિ, સયં ગહેત્વા ગચ્છતિ, ન વારેતબ્બો. નો ચે છડ્ડેતીતિ અથ નેવ ગહેત્વા ગચ્છતિ, ન છડ્ડેતિ, કિં મય્હં ઇમિના બ્યાપારેનાતિ યેન કામં પક્કમતિ, તતો યથાવુત્તલક્ખણો રૂપિયછડ્ડકો સમ્મન્નિતબ્બો.

યો ન છન્દાગતિન્તિઆદીસુ લોભવસેન તં વત્થું અત્તનો વા કરોન્તો અત્તાનં વા ઉક્કંસેન્તો છન્દાગતિં નામ ગચ્છતિ. દોસવસેન ‘‘નેવાયં માતિકં જાનાતિ, ન વિનય’’ન્તિ પરં અપસાદેન્તો દોસાગતિં નામ ગચ્છતિ. મોહવસેન મુટ્ઠપમુટ્ઠસ્સતિભાવં આપજ્જન્તો મોહાગતિં નામ ગચ્છતિ. રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ ભયેન છડ્ડેતું અવિસહન્તો ભયાગતિં નામ ગચ્છતિ. એવં અકરોન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બો.

૫૮૫. અનિમિત્તં કત્વાતિ નિમિત્તં અકત્વા, અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા નદિયા વા પપાતે વા વનગહને વા ગૂથં વિય અનપેક્ખેન પતિતોકાસં અસમન્નાહરન્તેન પાતેતબ્બન્તિ અત્થો. એવં જિગુચ્છિતબ્બેપિ રૂપિયે ભગવા પરિયાયેન ભિક્ખૂનં પરિભોગં આચિક્ખિ. રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ પન કેનચિ પરિયાયેન તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગો ન વટ્ટતિ. યથા ચાયં એતસ્સ ન વટ્ટતિ, એવં અસન્તસમ્ભાવનાય વા કુલદૂસકકમ્મેન વા કુહનાદીહિ વા ઉપ્પન્નપચ્ચયા નેવ તસ્સ ન અઞ્ઞસ્સ વટ્ટન્તિ, ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્નાપિ અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટન્તિ.

ચત્તારો હિ પરિભોગા – થેય્યપરિભોગો, ઇણપરિભોગો, દાયજ્જપરિભોગો, સામિપરિભોગોતિ. તત્થ સઙ્ઘમજ્ઝેપિ નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો ‘‘થેય્યપરિભોગો’’ નામ. સીલવતો અપ્પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો ‘‘ઇણપરિભોગો’’ નામ. તસ્મા ચીવરં પરિભોગે પરિભોગે પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, પિણ્ડપાતો આલોપે આલોપે. તથા અસક્કોન્તેન પુરેભત્તપચ્છાભત્તપુરિમયામપચ્છિમયામેસુ. સચસ્સ અપ્પચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગે પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, ભેસજ્જસ્સ પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ સતિપચ્ચયતા વટ્ટતિ, એવં સન્તેપિ પટિગ્ગહણે સતિં કત્વા પરિભોગે અકરોન્તસ્સેવ આપત્તિ, પટિગ્ગહણે પન સતિં અકત્વા પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ.

ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધિ – દેસનાસુદ્ધિ, સંવરસુદ્ધિ, પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ, પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધીતિ. તત્થ દેસનાસુદ્ધિ નામ પાતિમોક્ખસંવરસીલં, તઞ્હિ દેસનાય સુજ્ઝનતો ‘‘દેસનાસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. સંવરસુદ્ધિ નામ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં, તઞ્હિ ન પુન એવં કરિસ્સામીતિ ચિત્તાધિટ્ઠાનસંવરેનેવ સુજ્ઝનતો ‘‘સંવરસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ નામ આજીવપારિસુદ્ધિસીલં, તઞ્હિ અનેસનં પહાય ધમ્મેન સમેન પચ્ચયે ઉપ્પાદેન્તસ્સ પરિયેસનાય સુદ્ધત્તા ‘‘પરિયેટ્ઠિસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ નામ પચ્ચયપરિભોગસન્નિસ્સિતસીલં, તઞ્હિ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન વુત્તેન પચ્ચવેક્ખણેન સુજ્ઝનતો ‘‘પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પટિગ્ગહણે પન સતિં અકત્વા પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ.

સત્તન્નં સેક્ખાનં પચ્ચયપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો નામ, તે હિ ભગવતો પુત્તા, તસ્મા પિતુસન્તકાનં પચ્ચયાનં દાયાદા હુત્વા તે પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ. કિં પન તે ભગવતો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, ગિહીનં પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તીતિ? ગિહીહિ દિન્નાપિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા ભગવતો સન્તકા હોન્તિ, તસ્મા તે ભગવતો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તીતિ (મ. નિ. ૧.૨૯) વેદિતબ્બં, ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ સાધકં.

ખીણાસવાનં પરિભોગો સામિપરિભોગો નામ, તે હિ તણ્હાય દાસબ્યં અતીતત્તા સામિનો હુત્વા પરિભુઞ્જન્તીતિ. ઇમેસુ પરિભોગેસુ સામિપરિભોગો ચ દાયજ્જપરિભોગો ચ સબ્બેસમ્પિ વટ્ટતિ. ઇણપરિભોગો ન વટ્ટતિ, થેય્યપરિભોગે કથાયેવ નત્થિ.

અપરેપિ ચત્તારો પરિભોગા – લજ્જિપરિભોગો, અલજ્જિપરિભોગો, ધમ્મિયપરિભોગો, અધમ્મિયપરિભોગોતિ.

તત્થ અલજ્જિનો લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગો વટ્ટતિ, આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. લજ્જિનો અલજ્જિના સદ્ધિં યાવ ન જાનાતિ, તાવ વટ્ટતિ. આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થિ, તસ્મા યદાસ્સ અલજ્જીભાવં જાનાતિ તદા વત્તબ્બો ‘‘તુમ્હે કાયદ્વારે ચ વચીદ્વારે ચ વીતિક્કમં કરોથ, તં અપ્પતિરૂપં મા એવમકત્થા’’તિ. સચે અનાદિયિત્વા કરોતિયેવ, યદિ તેન સદ્ધિં પરિભોગં કરોતિ, સોપિ અલજ્જીયેવ હોતિ. યોપિ અત્તનો ભારભૂતેન અલજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગં કરોતિ, સોપિ નિવારેતબ્બો. સચે ન ઓરમતિ, અયમ્પિ અલજ્જીયેવ હોતિ. એવં એકો અલજ્જી અલજ્જીસતમ્પિ કરોતિ. અલજ્જિનો પન અલજ્જિનાવ સદ્ધિં પરિભોગે આપત્તિ નામ નત્થિ. લજ્જિનો લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગો દ્વિન્નં ખત્તિયકુમારાનં સુવણ્ણપાતિયં ભોજનસદિસોતિ.

ધમ્મિયાધમ્મિયપરિભોગો પચ્ચયવસેન વેદિતબ્બો. તત્થ સચે પુગ્ગલોપિ અલજ્જી પિણ્ડપાતોપિ અધમ્મિયો, ઉભો જેગુચ્છા. પુગ્ગલો અલજ્જી પિણ્ડપાતો ધમ્મિયો, પુગ્ગલં જિગુચ્છિત્વા પિણ્ડપાતો ન ગહેતબ્બો. મહાપચ્ચરિયં પન દુસ્સીલો સઙ્ઘતો ઉદ્દેસભત્તાદીનિ લભિત્વા સઙ્ઘસ્સેવ દેતિ, એતાનિ યથાદાનમેવ ગતત્તા વટ્ટન્તીતિ વુત્તં. પુગ્ગલો લજ્જી પિણ્ડપાતો અધમ્મિયો, પિણ્ડપાતો જેગુચ્છો ન ગહેતબ્બો. પુગ્ગલો લજ્જી, પિણ્ડપાતોપિ ધમ્મિયો, વટ્ટતિ.

અપરે દ્વે પગ્ગહા; દ્વે ચ પરિભોગા – લજ્જિપગ્ગહો, અલજ્જિપગ્ગહો; ધમ્મપરિભોગો આમિસપરિભોગોતિ.

તત્થ અલજ્જિનો લજ્જિં પગ્ગહેતું વટ્ટતિ, ન સો આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે પન લજ્જી અલજ્જિં પગ્ગણ્હાતિ, અનુમોદનાય અજ્ઝેસતિ, ધમ્મકથાય અજ્ઝેસતિ, કુલેસુ ઉપત્થમ્ભેતિ. ઇતરોપિ ‘‘અમ્હાકં આચરિયો ઈદિસો ચ ઈદિસો ચા’’તિ તસ્સ પરિસતિ વણ્ણં ભાસતિ, અયં સાસનં ઓસક્કાપેતિ અન્તરધાપેતીતિ વેદિતબ્બો.

ધમ્મપરિભોગ-આમિસપરિભોગેસુ પન યત્થ આમિસપરિભોગો વટ્ટતિ, તત્થ ધમ્મપરિભોગોપિ વટ્ટતિ. યો પન કોટિયં ઠિતો ગન્થો તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અચ્ચયેન નસ્સિસ્સતિ, તં ધમ્માનુગ્ગહેન ઉગ્ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ વુત્તં.

તત્રિદં વત્થુ – મહાભયે કિર એકસ્સેવ ભિક્ખુનો મહાનિદ્દેસો પગુણો અહોસિ. અથ ચતુનિકાયિકતિસ્સત્થેરસ્સ ઉપજ્ઝાયો મહાતિપિટકત્થેરો નામ મહારક્ખિતત્થેરં આહ – ‘‘આવુસો મહારક્ખિત, એતસ્સ સન્તિકે મહાનિદ્દેસં ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘પાપો કિરાયં, ભન્તે, ન ગણ્હામી’’તિ. ‘‘ગણ્હાવુસો, અહં તે સન્તિકે નિસીદિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, તુમ્હેસુ નિસિન્નેસુ ગણ્હિસ્સામી’’તિ પટ્ઠપેત્વા રત્તિન્દિવં નિરન્તરં પરિયાપુણન્તો ઓસાનદિવસે હેટ્ઠામઞ્ચે ઇત્થિં દિસ્વા ‘‘ભન્તે, સુતંયેવ મે પુબ્બે, સચાહં એવં જાનેય્યં, ન ઈદિસસ્સ સન્તિકે ધમ્મં પરિયાપુણેય્ય’’ન્તિ આહ. તસ્સ પન સન્તિકે બહૂ મહાથેરા ઉગ્ગણ્હિત્વા મહાનિદ્દેસં પતિટ્ઠાપેસું.

૫૮૬. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ એત્થ સબ્બમ્પિ જાતરૂપરજતં રૂપિયસઙ્ગહમેવ ગતન્તિ વેદિતબ્બં.

રૂપિયે વેમતિકોતિ ‘‘સુવણ્ણં નુ ખો, ખરપત્તં નુ ખો’’તિઆદિના નયેન સંસયજાતો.

રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞીતિ સુવણ્ણાદીસુ ખરપત્તાદિસઞ્ઞી. અપિચ પુઞ્ઞકામા રાજોરોધાદયો ભત્તખજ્જકગન્ધપિણ્ડાદીસુ પક્ખિપિત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણં દેન્તિ, ચોળભિક્ખાય ચરન્તાનં દસ્સન્તે બદ્ધકહાપણાદીહિયેવ સદ્ધિં ચોળકાનિ દેન્તિ, ભિક્ખૂ ભત્તાદિસઞ્ઞાય વા ચોળકસઞ્ઞાય વા પટિગ્ગણ્હન્તિ, એવમ્પિ રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. પટિગ્ગણ્હન્તેન પન ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે ઇદં લદ્ધ’’ન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બં. યેન હિ અસ્સતિયા દિન્નં હોતિ, સો સતિં પટિલભિત્વા પુન આગચ્છતિ, અથસ્સ વત્તબ્બં – ‘‘તવ ચોળકં પસ્સાહી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીસુ છસમુટ્ઠાનં, સિયા કિરિયં ગહણેન આપજ્જનતો, સિયા અકિરિયં પટિક્ખેપસ્સ અકરણતો રૂપિયઅઞ્ઞવાદકઉપસ્સુતિસિક્ખાપદાનિ હિ તીણિ એકપરિચ્છેદાનિ, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. તેન સમયેનાતિ રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદં. તત્થ નાનપ્પકારકન્તિ કતાકતાદિવસેન અનેકવિધં. રૂપિયસંવોહારન્તિ જાતરૂપરજતપરિવત્તનં. સમાપજ્જન્તીતિ પટિગ્ગહણસ્સેવ પટિક્ખિતત્તા પટિગ્ગહિતપરિવત્તને દોસં અપસ્સન્તા કરોન્તિ.

૫૮૯. સીસૂપગન્તિઆદીસુ સીસં ઉપગચ્છતીતિ સીસૂપગં, પોત્થકેસુ પન ‘‘સીસૂપક’’ન્તિ લિખિતં, યસ્સ કસ્સચિ સીસાલઙ્કારસ્સેતં અધિવચનં. એસ નયો સબ્બત્થ. કતેન કતન્તિઆદીસુ સુદ્ધો રૂપિયસંવોહારોયેવ.

રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિઆદિમ્હિ પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તવત્થૂસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થુના નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, અપરાપરપરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયમેવ. નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સપિ એસેવ નયો. યો હિ અયં અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતીતિઆદિ દુતિયો તિકો વુત્તો, તસ્સાનુલોમત્તા અવુત્તોપિ અયમપરોપિ રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતીતિઆદિ તિકો વેદિતબ્બો. અત્તનો વા હિ અરૂપિયેન પરસ્સ રૂપિયં ચેતાપેય્ય અત્તનો વા રૂપિયેન પરસ્સ અરૂપિયં, ઉભયથાપિ રૂપિયસંવોહારો કતોયેવ હોતિ, તસ્મા પાળિયં એકન્તેન રૂપિયપક્ખે એકોયેવ તિકો વુત્તોતિ.

દુક્કટવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન દુક્કટં, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, ગરુકસ્સ ચેતાપિતત્તા. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુમેવ, કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન દુક્કટં, પચ્છા પરિવત્તનેપિ ઇમિના દુક્કટમેવ. કસ્મા? અકપ્પિયવત્થુના ચેતાપિતત્તા. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘સચે કયવિક્કયં સમાપજ્જેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ ભાસિતં, તં દુબ્ભાસિતં. કસ્મા? ન હિ દાનગ્ગહણતો અઞ્ઞો કયવિક્કયો નામ અત્થિ, કયવિક્કયસિક્ખાપદઞ્ચ કપ્પિયવત્થુના કપ્પિયવત્થુપરિવત્તનમેવ સન્ધાય વુત્તં, તઞ્ચ ખો અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહિ. ઇદં સિક્ખાપદં રૂપિયેન ચ રૂપિયારૂપિયચેતાપનં અરૂપિયેન ચ રૂપિયચેતાપનં. દુક્કટવત્થુના પન દુક્કટવત્થુનો ચેતાપનં નેવ ઇધ ન તત્થ પાળિયં વુત્તં, ન ચેત્થ અનાપત્તિ ભવિતું અરહતિ. તસ્મા યથેવ દુક્કટવત્થુનો પટિગ્ગહણે દુક્કટં, તથેવ તસ્સ વા તેન વા ચેતાપનેપિ દુક્કટં યુત્તન્તિ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ વુત્તં.

કપ્પિયવત્થુના પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અરૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ. તેનેવ કપ્પિયવત્થુના દુક્કટવત્થું ચેતાપેન્તસ્સ મૂલપટિગ્ગહણે તથેવ અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઇમિના દુક્કટં. કસ્મા? અકપ્પિયસ્સ ચેતાપિતત્તા. કપ્પિયવત્થુના પન કપ્પિયવત્થું અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહિ ચેતાપેન્તસ્સ મૂલગ્ગહણે પુરિમસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, પચ્છા પરિવત્તને ઉપરિ કયવિક્કયસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. કયવિક્કયં મોચેત્વા ગણ્હન્તસ્સ ઉપરિસિક્ખાપદેનપિ અનાપત્તિ, વડ્ઢિં પયોજેન્તસ્સ દુક્કટં.

ઇમસ્સ ચ રૂપિયસંવોહારસ્સ ગરુકભાવદીપકં ઇદં પત્તચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન અયબીજં સમુટ્ઠાપેતિ, તં કોટ્ટાપેત્વા તેન લોહેન પત્તં કારેતિ, અયં પત્તો મહાઅકપ્પિયો નામ, ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતું. સચે હિ તં વિનાસેત્વા થાલકં કારેતિ, તમ્પિ અકપ્પિયં. વાસિં કારેતિ, તાય છિન્નં દન્તકટ્ઠમ્પિ અકપ્પિયં. બળિસં કારોતિ, તેન મારિતા મચ્છાપિ અકપ્પિયા. વાસિફલં તાપેત્વા ઉદકં વા ખીરં વા ઉણ્હાપેતિ, તમ્પિ અકપ્પિયમેવ.

યો પન રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન પત્તં કિણાતિ, અયમ્પિ પત્તો અકપ્પિયો. ‘‘પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સક્કા પન કપ્પિયો કાતું, સો હિ મૂલે મૂલસામિકાનં પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતિ. કપ્પિયભણ્ડં દત્વા ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

યોપિ રૂપિયં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા કપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં રુચ્ચતી’’તિ વદતિ. કપ્પિયકારકો ચ તં રૂપિયં દત્વા કમ્મારં સઞ્ઞાપેતિ, અયમ્પિ પત્તો કપ્પિયવોહારેન ગહિતોપિ દુતિયપત્તસદિસોયેવ, મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા અકપ્પિયો. કસ્મા સેસાનં ન કપ્પતીતિ? મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા.

યો પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ, મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા.

મહાસુમત્થેરસ્સ કિર ઉપજ્ઝાયો અનુરુદ્ધત્થેરો નામ અહોસિ. સો અત્તનો એવરૂપં પત્તં સપ્પિસ્સ પૂરેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જિ. તિપિટકચૂળનાગત્થેરસ્સપિ સદ્ધિવિહારિકાનં એવરૂપો પત્તો અહોસિ. તં થેરોપિ સપ્પિસ્સ પૂરાપેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જાપેસીતિ. ઇદં અકપ્પિયપત્તચતુક્કં.

સચે પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં રુચ્ચતી’’તિ વા ‘‘ઇમાહં ગહેસ્સામી’’તિ વા વદતિ, કપ્પિયકારકો ચ તં રૂપિયં દત્વા કમ્મારં સઞ્ઞાપેતિ, અયં પત્તો સબ્બકપ્પિયો બુદ્ધાનમ્પિ પરિભોગારહોતિ.

૫૯૧. અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ ખરપત્તાદીસુ સુવણ્ણાદિસઞ્ઞી. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સચે તેન અરૂપિયં ચેતાપેતિ દુક્કટાપત્તિ હોતિ. એસ નયો વેમતિકે. અરૂપિયસઞ્ઞિસ્સ પન પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિ ‘‘ઇદં ગહેત્વા ઇદં દેથા’’તિ કયવિક્કયં કરોન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૩. તેન સમયેનાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદં. તત્થ કતિ હિપિ ત્યાયન્તિ કતિ તે અયં, હિકારો પનેત્થ પદપૂરણો, પિકારો ગરહાયં, અયં દુબ્બલસઙ્ઘાટિ તવ કતિ દિવસાનિ ભવિસ્સતીતિ અત્થો. અથ વા કતિહમ્પિ ત્યાયન્તિપિ પાઠો. તત્થ કતિહન્તિ કતિ અહાનિ, કતિ દિવસાનીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. કતિહિપિ મ્યાયન્તિ ઇદમ્પિ એતેનેવ નયેન વેદિતબ્બં. ગિહીપિ નં ગિહિસ્સાતિ એત્થ નન્તિ નામત્થે નિપાતો, ગિહી નામ ગિહિસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

૫૯૪. નાનપ્પકારકન્તિ ચીવરાદીનં કપ્પિયભણ્ડાનં વસેન અનેકવિધં. તેનેવસ્સ પદભાજને ચીવરં આદિં કત્વા દસિકસુત્તપરિયોસાનં કપ્પિયભણ્ડમેવ દસ્સિતં. અકપ્પિયભણ્ડપરિવત્તનઞ્હિ કયવિક્કયસઙ્ગહં ન ગચ્છતિ. કયવિક્કયન્તિ કયઞ્ચેવ વિક્કયઞ્ચ. ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિઆદિના હિ નયેન પરસ્સ કપ્પિયભણ્ડં ગણ્હન્તો કયં સમાપજ્જતિ, અત્તનો કપ્પિયભણ્ડં દેન્તો વિક્કયં.

૫૯૫. અજ્ઝાચરતીતિ અભિભવિત્વા ચરતિ, વીતિક્કમવાચં ભાસતીતિ અત્થો. યતો કયિતઞ્ચ હોતિ વિક્કયિતઞ્ચાતિ યદા કયિતઞ્ચ હોતિ પરભણ્ડં અત્તનો હત્થગતં કરોન્તેન, વિક્કીતઞ્ચ અત્તનો ભણ્ડં પરહત્થગતં કરોન્તેન. ‘‘ઇમિના ઇમ’’ન્તિઆદિવચનાનુરૂપતો પન પાઠે પઠમં અત્તનો ભણ્ડં દસ્સિતં.

નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ એવં પરસ્સ હત્થતો કયવસેન ગહિતકપ્પિયભણ્ડં નિસ્સજ્જિતબ્બં. અયઞ્હિ કયવિક્કયો ઠપેત્વા પઞ્ચ સહધમ્મિકે અવસેસેહિ ગિહિપબ્બજિતેહિ અન્તમસો માતાપિતૂહિપિ સદ્ધિં ન વટ્ટતિ.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – વત્થેન વા વત્થં હોતુ ભત્તેન વા ભત્તં, યં કિઞ્ચિ કપ્પિયં ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિ વદતિ, દુક્કટં. એવં વત્વા માતુયાપિ અત્તનો ભણ્ડં દેતિ, દુક્કટં. ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિ વુત્તો વા ‘‘ઇમં દેહિ, ઇમં તે દસ્સામી’’તિ વત્વા વા માતુયાપિ ભણ્ડં અત્તના ગણ્હાતિ, દુક્કટં. અત્તનો ભણ્ડે પરહત્થં પરભણ્ડે ચ અત્તનો હત્થં સમ્પત્તે નિસ્સગ્ગિયં. માતરં પન પિતરં વા ‘‘ઇમં દેહી’’તિ વદતો વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ. ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ વદતો સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં ન હોતિ. અઞ્ઞાતકં ‘‘ઇમં દેહી’’તિ વદતો વિઞ્ઞત્તિ હોતિ. ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ વદતો સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં હોતિ. ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિ કયવિક્કયં આપજ્જતો નિસ્સગ્ગિયં. તસ્મા કપ્પિયભણ્ડં પરિવત્તેન્તેન માતાપિતૂહિપિ સદ્ધિં કયવિક્કયં અઞ્ઞાતકેહિ સદ્ધિં તિસ્સો આપત્તિયો મોચેન્તેન પરિવત્તેતબ્બં.

તત્રાયં પરિવત્તનવિધિ – ભિક્ખુસ્સ પાથેય્યતણ્ડુલા હોન્તિ, સો અન્તરામગ્ગે ભત્તહત્થં પુરિસં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં તણ્ડુલા અત્થિ, ન ચ નો ઇમેહિ અત્થો, ભત્તેન પન અત્થો’’તિ વદતિ. પુરિસો તણ્ડુલે ગહેત્વા ભત્તં દેતિ, વટ્ટતિ. તિસ્સોપિ આપત્તિયો ન હોન્તિ. અન્તમસો નિમિત્તકમ્મમત્તમ્પિ ન હોતિ. કસ્મા? મૂલસ્સ અત્થિતાય. પરતો ચ વુત્તમેવ ‘‘ઇદં અમ્હાકં અત્થિ, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ અત્થોતિ ભણતી’’તિ. યો પન એવં અકત્વા ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિ પરિવત્તેતિ; યથાવત્થુકમેવ. વિઘાસાદં દિસ્વા ‘‘ઇમં ઓદનં ભુઞ્જિત્વા, રજનં વા દારૂનિ વા આહરા’’તિ વદતિ, રજનછલ્લિગણનાય દારુગણનાય ચ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ. ‘‘ઇમં ઓદનં ભુઞ્જિત્વા ઇદં નામ કરોથા’’તિ દન્તકારાદીહિ સિપ્પિકેહિ ધમકરણાદીસુ તં તં પરિક્ખારં કારેતિ, રજકેહિ વા વત્થં ધોવાપેતિ; યથાવત્થુકમેવ. ન્હાપિતેન કેસે છિન્દાપેતિ, કમ્મકારેહિ નવકમ્મં કારેતિ; યથાવત્થુકમેવ. સચે પન ‘‘ઇદં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ઇદં કરોથા’’તિ ન વદતિ ‘‘ઇદં ભત્તં ભુઞ્જ ભુત્તોસિ ભુઞ્જિસ્સસિ, ઇદં નામ કરોહી’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ વત્થધોવને વા કેસચ્છેદને વા ભૂમિસોધનાદિનવકમ્મે વા પરભણ્ડં અત્તનો હત્થગતં નિસ્સજ્જિતબ્બં નામ નત્થિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન દળ્હં કત્વા વુત્તત્તા ન સક્કા એતં પટિક્ખિપિતું, તસ્મા યથા નિસ્સગ્ગિયવત્થુમ્હિ પરિભુત્તે વા નટ્ઠે વા પાચિત્તિયં દેસેતિ, એવમિધાપિ દેસેતબ્બં.

૫૯૬. કયવિક્કયે કયવિક્કયસઞ્ઞીતિઆદિમ્હિ યો કયવિક્કયં સમાપજ્જતિ, સો તસ્મિં કયવિક્કયસઞ્ઞી વા ભવતુ વેમતિકો વા, ન કયવિક્કયસઞ્ઞી વા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયમેવ. ચૂળત્તિકે દ્વીસુ પદેસુ દુક્કટમેવાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૫૯૭. અગ્ઘં પુચ્છતીતિ ‘‘અયં તવ પત્તો કિં અગ્ઘતી’’તિ પુચ્છતિ. ‘‘ઇદં નામા’’તિ વુત્તે પન સચે તસ્સ કપ્પિયભણ્ડં મહગ્ઘં હોતિ, એવઞ્ચ નં પટિવદતિ ‘‘ઉપાસક, મમ ઇદં વત્થુ મહગ્ઘં, તવ પત્તં અઞ્ઞસ્સ દેહી’’તિ. તં સુત્વા ઇતરો ‘‘અઞ્ઞં થાલકમ્પિ દસ્સામી’’તિ વદતિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ, ‘‘ઇદં અમ્હાકં અત્થી’’તિ વુત્તલક્ખણે પતતિ. સચે સો પત્તો મહગ્ઘો, ભિક્ખુનો વત્થુ અપ્પગ્ઘં, પત્તસામિકો ચસ્સ અપ્પગ્ઘભાવં ન જાનાતિ, પત્તો ન ગહેતબ્બો, ‘‘મમ વત્થુ અપ્પગ્ઘ’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બં. મહગ્ઘભાવં ઞત્વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હન્તો હિ ગહિતભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બતં આપજ્જતિ. સચે પત્તસામિકો ‘‘હોતુ, ભન્તે, સેસં મમ પુઞ્ઞં ભવિસ્સતી’’તિ દેતિ, વટ્ટતિ.

કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતીતિ યસ્સ હત્થતો ભણ્ડં ગણ્હાતિ, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં અન્તમસો તસ્સ પુત્તભાતિકમ્પિ કપ્પિયકારકં કત્વા ‘‘ઇમિના ઇમં નામ ગહેત્વા દેહી’’તિ આચિક્ખતિ. સો ચે છેકો હોતિ, પુનપ્પુનં અપનેત્વા વિવદિત્વા ગણ્હાતિ, તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બં. નો ચે છેકો હોતિ, ન જાનાતિ ગહેતું, વાણિજકો તં વઞ્ચેતિ, ‘‘મા ગણ્હા’’તિ વત્તબ્બો.

ઇદં અમ્હાકન્તિઆદિમ્હિ ‘‘ઇદં પટિગ્ગહિતં તેલં વા સપ્પિ વા અમ્હાકં અત્થિ, અમ્હાકઞ્ચ અઞ્ઞેન અપ્પટિગ્ગહિતકેન અત્થો’’તિ ભણતિ. સચે સો તં ગહેત્વા અઞ્ઞં દેતિ, પઠમં અત્તનો તેલં ન મિનાપેતબ્બં. કસ્મા? નાળિયઞ્હિ અવસિટ્ઠતેલં હોતિ, તં પચ્છા મિનન્તસ્સ અપ્પટિગ્ગહિતકં દૂસેય્યાતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો કોસિયવગ્ગો દુતિયો.