૩. પત્તવગ્ગો

૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૮. તેન સમયેનાતિ પત્તસિક્ખાપદં. તત્થ પત્તવાણિજ્જન્તિ ગામનિગમાદીસુ વિચરન્તા પત્તવાણિજ્જં વા કરિસ્સન્તિ. આમત્તિકાપણં વાતિ અમત્તાનિ વુચ્ચન્તિ ભાજનાનિ, તાનિ યેસં ભણ્ડં તે આમત્તિકા, તેસં આમત્તિકાનં આપણં આમત્તિકાપણં, કુલાલભણ્ડવાણિજકાપણન્તિ અત્થો.

૬૦૨. તયો પત્તસ્સ વણ્ણાતિ તીણિ પત્તસ્સ પમાણાનિ. અડ્ઢાળ્હકોદનં ગણ્હાતીતિ મગધનાળિયા દ્વિન્નં તણ્ડુલનાળીનં ઓદનં ગણ્હાતિ. મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. સીહળદીપે પકતિનાળિ મહન્તા, દમિળનાળિ ખુદ્દકા, મગધનાળિ પમાણયુત્તા, તાય મગધનાળિયા દિયડ્ઢનાળિ એકા સીહળનાળિ હોતીતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. ચતુભાગં ખાદનન્તિ ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં ખાદનં, તં હત્થહારિયસ્સ મુગ્ગસૂપસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. તદુપિયં બ્યઞ્જનન્તિ તસ્સ ઓદનસ્સ અનુરૂપં મચ્છમંસસાકફલકળીરાદિબ્યઞ્જનં.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – અનુપહતપુરાણસાલિતણ્ડુલાનં સુકોટ્ટિતપરિસુદ્ધાનં દ્વે મગધનાળિયો ગહેત્વા તેહિ તણ્ડુલેહિ અનુત્તણ્ડુલં અકિલિન્નં અપિણ્ડિતં સુવિસદં કુન્દમકુળરાસિસદિસં અવસ્સાવિતોદનં પચિત્વા નિરવસેસં પત્તે પક્ખિપિત્વા તસ્સ ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણો નાતિઘનો નાતિતનુકો હત્થહારિયો સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતો મુગ્ગસૂપો પક્ખિપિતબ્બો. તતો આલોપસ્સ આલોપસ્સ અનુરૂપં યાવચરિમાલોપપ્પહોનકં મચ્છમંસાદિબ્યઞ્જનં પક્ખિપિતબ્બં, સપ્પિતેલતક્કરસકઞ્જિકાદીનિ પન ગણનૂપગાનિ ન હોન્તિ, તાનિ હિ ઓદનગતિકાનેવ, નેવ હાપેતું ન વડ્ઢેતું સક્કોન્તિ. એવમેતં સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં સચે પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, સુત્તેન વા હીરેન વા છિન્દન્તસ્સ સુત્તસ્સ વા હીરસ્સ વા હેટ્ઠિમન્તં ફુસતિ, અયં ઉક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઉક્કટ્ઠોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગતમેવ હોતિ, અયં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો નામ પત્તો.

નાળિકોદનન્તિ મગધનાળિયા એકાય તણ્ડુલનાળિયા ઓદનં. પત્થોદનન્તિ મગધનાળિયા ઉપડ્ઢનાળિકોદનં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન નામમત્તે વિસેસો – સચે નાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં વુત્તનયેનેવ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ અન્તોગતમેવ હોતિ, અયં મજ્ઝિમુક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે પત્થોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન પાપુણાતિ અન્તોગતમેવ હોતિ, અયં ઓમકુક્કટ્ઠો નામ પત્તોતિ એવમેતે નવ પત્તા. તેસુ દ્વે અપત્તા ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો ચ ઓમકોમકો ચ. ‘‘તતો ઉક્કટ્ઠો અપત્તો ઓમકો અપત્તો’’તિ ઇદઞ્હિ એતે સન્ધાય વુત્તં. ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો હિ એત્થ ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠત્તા ‘‘તતો ઉક્કટ્ઠો અપત્તો’’તિ વુત્તો. ઓમકોમકો ચ ઓમકતો ઓમકત્તા તતો ઓમકો અપત્તોતિ વુત્તો. તસ્મા એતે ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, ન અધિટ્ઠાનુપગા, ન વિકપ્પનુપગા. ઇતરે પન સત્ત અધિટ્ઠહિત્વા વા વિકપ્પેત્વા વા પરિભુઞ્જિતબ્બા, એવં અકત્વા તં દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ તં સત્તવિધમ્પિ પત્તં દસાહપરમં કાલં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં.

૬૦૭. નિસ્સગ્ગિયં પત્તં અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જતીતિ યાગું પિવિત્વા ધોતે દુક્કટં, ખઞ્જકં ખાદિત્વા ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ધોતે દુક્કટન્તિ એવં પયોગે પયોગે દુક્કટં.

૬૦૮. અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતીતિ એત્થ પન પમાણયુત્તસ્સપિ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનુપગત્તં એવં વેદિતબ્બં – અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ પક્કો અધિટ્ઠાનુપગો, ઉભોપિ યં મૂલં દાતબ્બં, તસ્મિં દિન્નેયેવ. સચે એકોપિ પાકો ઊનો હોતિ, કાકણિકમત્તમ્પિ વા મૂલં અદિન્નં, ન અધિટ્ઠાનુપગો. સચેપિ પત્તસામિકો વદતિ ‘‘યદા તુમ્હાકં મૂલં ભવિસ્સતિ, તદા દસ્સથ, અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ નેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ, પાકસ્સ હિ ઊનત્તા પત્તસઙ્ખં ન ગચ્છતિ, મૂલસ્સ સકલસ્સ વા એકદેસસ્સ વા અદિન્નત્તા સકભાવં ન ઉપેતિ, અઞ્ઞસ્સેવ સન્તકો હોતિ, તસ્મા પાકે ચ મૂલે ચ નિટ્ઠિતેયેવ અધિટ્ઠાનુપગો હોતિ. યો અધિટ્ઠાનુપગો, સ્વેવ વિકપ્પનુપગો, સો હત્થં આગતોપિ અનાગતોપિ અધિટ્ઠાતબ્બો વિકપ્પેતબ્બો વા. યદિ હિ પત્તકારકો મૂલં લભિત્વા સયં વા દાતુકામો હુત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકં પત્તં કત્વા અસુકદિવસે નામ પચિત્વા ઠપેસ્સામી’’તિ વદતિ, ભિક્ખુ ચ તેન પરિચ્છિન્નદિવસતો દસાહં અતિક્કામેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. સચે પન પત્તકારકો ‘‘અહં તુમ્હાકં પત્તં કત્વા પચિત્વા સાસનં પેસેસ્સામી’’તિ વત્વા તથેવ કરોતિ, તેન પેસિતભિક્ખુ પન તસ્સ ભિક્ખુનો ન આરોચેતિ, અઞ્ઞો દિસ્વા વા સુત્વા વા ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, પત્તો નિટ્ઠિતો’’તિ આરોચેતિ, એતસ્સ આરોચનં નપમાણં. યદા પન તેન પેસિતોયેવ આરોચેતિ, તસ્સ વચનં સુતદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. સચે પત્તકારકો ‘‘અહં તુમ્હાકં પત્તં કત્વા પચિત્વા કસ્સચિ હત્થે પહિણિસ્સામી’’તિ વત્વા તથેવ કરોતિ, પત્તં ગહેત્વા આગતભિક્ખુ પન અત્તનો પરિવેણે ઠપેત્વા તસ્સ ન આરોચેતિ, અઞ્ઞો કોચિ ભણતિ ‘‘અપિ, ભન્તે, અધુના આભતો પત્તો સુન્દરો’’તિ! ‘‘કુહિં, આવુસો, પત્તો’’તિ? ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ હત્થે પેસિતો’’તિ. એતસ્સપિ વચનં ન પમાણં. યદા પન સો ભિક્ખુ પત્તં દેતિ, લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. તસ્મા દસાહં અનતિક્કામેત્વાવ અધિટ્ઠાતબ્બો વિકપ્પેતબ્બો વા.

તત્થ દ્વે પત્તસ્સ અધિટ્ઠાના – કાયેન વા અધિટ્ઠાતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠાતિ. તેસં વસેન અધિટ્ઠહન્તેન ચ ‘‘ઇમં પત્તં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વા ‘‘એતં પત્તં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વા એવં સમ્મુખે વા પરમ્મુખે વા ઠિતં પુરાણપત્તં પચ્ચુદ્ધરિત્વા અઞ્ઞસ્સ વા દત્વા નવં પત્તં યત્થ કત્થચિ ઠિતં હત્થેન પરામસિત્વા ‘‘ઇમં પત્તં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન કાયેન વા અધિટ્ઠાતબ્બો, વચીભેદં કત્વા વાચાય વા અધિટ્ઠાતબ્બો. તત્ર દુવિધં અધિટ્ઠાનં – સચે હત્થપાસે હોતિ ‘‘ઇમં પત્તં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. અથ અન્તોગબ્ભે વા ઉપરિપાસાદે વા સામન્તવિહારે વા હોતિ, ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં પત્તં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા.

અધિટ્ઠહન્તેન પન એકકેન અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતિ. અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે અયમાનિસંસો – સચસ્સ ‘‘અધિટ્ઠિતો નુ ખો મે, નો’’તિ વિમતિ ઉપ્પજ્જતિ, ઇતરો સારેત્વા વિમતિં છિન્દિસ્સતીતિ. સચે કોચિ દસ પત્તે લભિત્વા સબ્બેવ અત્તનાવ પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ, ન સબ્બે અધિટ્ઠાતબ્બા. એકં પત્તં અધિટ્ઠાય પુનદિવસે તં પચ્ચુદ્ધરિત્વા અઞ્ઞો અધિટ્ઠાતબ્બો. એતેનુપાયેન વસ્સસતમ્પિ પરિહરિતું સક્કા.

એવં અપ્પમત્તસ્સ ભિક્ખુનો સિયા અધિટ્ઠાનવિજહનન્તિ? સિયા. સચે હિ અયં પત્તં અઞ્ઞસ્સ વા દેતિ, વિબ્ભમતિ વા સિક્ખં વા પચ્ચક્ખાતિ, કાલં વા કરોતિ, લિઙ્ગં વાસ્સ પરિવત્તતિ, પચ્ચુદ્ધરતિ વા, પત્તે વા છિદ્દં હોતિ, અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દિન્નવિબ્ભન્તપચ્ચક્ખા, કાલંકિરિયકતેન ચ;

લિઙ્ગપચ્ચુદ્ધરા ચેવ, છિદ્દેન ભવતિ સત્તમ’’ન્તિ.

ચોરહરણવિસ્સાસગ્ગાહેહિપિ વિજહતિયેવ. કિત્તકેન છિદ્દેન અધિટ્ઠાનં ભિજ્જતિ? યેન કઙ્ગુસિત્થં નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ. ઇદઞ્હિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં લામકધઞ્ઞસિત્થં, તસ્મિં અયચુણ્ણેન વા આણિયા વા પટિપાકતિકે કતે દસાહબ્ભન્તરે પુન અધિટ્ઠાતબ્બો. અયં તાવ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ એત્થ અધિટ્ઠાને વિનિચ્છયો.

વિકપ્પને પન દ્વે વિકપ્પના – સમ્મુખાવિકપ્પના ચ પરમ્મુખાવિકપ્પના ચ. કથં સમ્મુખાવિકપ્પના હોતિ? પત્તાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘ઇમં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે પત્તે’’તિ વા ‘‘એતં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘એતે પત્તે’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં. અયમેકા સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભુઞ્જિતું વા વિસ્સજ્જેતું વા અધિટ્ઠાતું વા ન વટ્ટતિ. ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ એવં પન વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ, તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

અપરો નયો – તથેવ પત્તાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા તસ્સેવ ભિક્ખુનો સન્તિકે ‘‘ઇમં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે પત્તે’’તિ વા ‘‘એતં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘એતે પત્તે’’તિ વા વત્વા પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ અત્તના અભિરુચિતસ્સ યસ્સ કસ્સચિ નામં ગહેત્વા ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો વિકપ્પેમી’’તિ વા ‘‘તિસ્સાય ભિક્ખુનિયા સિક્ખમાનાય સામણેરસ્સ તિસ્સાય સામણેરિયા વિકપ્પેમી’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં અપરાપિ સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો સન્તકં…પે… તિસ્સાય સામણેરિયા સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

કથં પરમ્મુખાવિકપ્પના હોતિ? પત્તાનં તથેવ એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘ઇમં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે પત્તે’’તિ વા ‘‘એતં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘એતે પત્તે’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્તબ્બં. તેન વત્તબ્બો – ‘‘કો તે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા’’તિ? તતો ઇતરેન પુરિમનયેનેવ ‘‘તિસ્સો ભિક્ખૂતિ વા…પે… તિસ્સા સામણેરી’’તિ વા વત્તબ્બં. પુન તેન ભિક્ખુના ‘‘અહં તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો દમ્મી’’તિ વા…પે… ‘‘તિસ્સાય સામણેરિયા દમ્મી’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં પરમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવત્તા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના દુતિયસમ્મુખાવિકપ્પનાયં વુત્તનયેનેવ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

ઇમાસં પન દ્વિન્નં વિકપ્પનાનં નાનાકરણં, અવસેસો ચ વચનક્કમો સબ્બો પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૦૯. તેન સમયેનાતિ ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદં. તત્થ ન યાપેતીતિ સો કિર યદિ અરિયસાવકો નાભવિસ્સા, અઞ્ઞથત્તમ્પિ અગમિસ્સા, એવં તેહિ ઉબ્બાળ્હો, સોતાપન્નત્તા પન કેવલં સરીરેનેવ ન યાપેતિ, તેન વુત્તં – ‘‘અત્તનાપિ ન યાપેતિ, પુત્તદારાપિસ્સ કિલમન્તી’’તિ.

૬૧૨-૩. ઊનપઞ્ચબન્ધનેનાતિ એત્થ ઊનાનિ પઞ્ચ બન્ધનાનિ અસ્સાતિ ઊનપઞ્ચબન્ધનો, નાસ્સ પઞ્ચ બન્ધનાનિ પૂરેન્તીતિ અત્થો, તેન ઊનપઞ્ચબન્ધનેન. ઇત્થમ્ભૂતસ્સ લક્ખણે કરણવચનં. તત્થ યસ્મા અબન્ધનસ્સાપિ પઞ્ચ બન્ધનાનિ ન પૂરેન્તિ, સબ્બસો નત્થિતાય, તસ્મા પદભાજને ‘‘અબન્ધનો વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઊનપઞ્ચબન્ધનેના’’તિ ચ વુત્તત્તા યસ્સ પઞ્ચબન્ધનો પત્તો હોતિ, તસ્સ સો અપત્તો, તસ્મા અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ. બન્ધનઞ્ચ નામેતં યસ્મા બન્ધનોકાસે સતિ હોતિ, અસતિ ન હોતિ, તસ્મા તસ્સ લક્ખણં દસ્સેતું ‘‘અબન્ધનોકાસો નામા’’તિઆદિ વુત્તં.

દ્વઙ્ગુલા રાજિ ન હોતીતિ મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલપ્પમાણા એકાપિ રાજિ ન હોતિ. યસ્સ દ્વઙ્ગુલા રાજિ હોતીતિ યસ્સ પન તાદિસા એકા રાજિ હોતિ, સો તસ્સા રાજિયા હેટ્ઠિમપરિયન્તે પત્તવેધકેન વિજ્ઝિત્વા પચિત્વા સુત્તરજ્જુક-મકચિરજ્જુકાદીહિ વા તિપુસુત્તકેન વા બન્ધિતબ્બો, તં બન્ધનં આમિસસ્સ અલગ્ગનત્થં તિપુપટ્ટકેન વા કેનચિ બદ્ધસિલેસેન વા પટિચ્છાદેતબ્બં. સો ચ પત્તો અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બો, સુખુમં વા છિદ્દં કત્વા બન્ધિતબ્બો. સુદ્ધેહિ પન મધુસિત્થકલાખાસજ્જુલસાદીહિ બન્ધિતું ન વટ્ટતિ. ફાણિતં ઝાપેત્વા પાસાણચુણ્ણેન બન્ધિતું વટ્ટતિ. મુખવટ્ટિસમીપે પન પત્તવેધકેન વિજ્ઝિયમાનો કપાલસ્સ બહલત્તા ભિજ્જતિ, તસ્મા હેટ્ઠા વિજ્ઝિતબ્બો. યસ્સ પન દ્વે રાજિયો એકાયેવ વા ચતુરઙ્ગુલા, તસ્સ દ્વે બન્ધનાનિ દાતબ્બાનિ. યસ્સ તિસ્સો એકાયેવ વા છળઙ્ગુલા, તસ્સ તીણિ. યસ્સ ચતસ્સો એકાયેવ વા અટ્ઠઙ્ગુલા, તસ્સ ચત્તારિ. યસ્સ પઞ્ચ એકાયેવ વા દસઙ્ગુલા, સો બદ્ધોપિ અબદ્ધોપિ અપત્તોયેવ, અઞ્ઞો વિઞ્ઞાપેતબ્બો. એસ તાવ મત્તિકાપત્તે વિનિચ્છયો.

અયોપત્તે પન સચેપિ પઞ્ચ વા અતિરેકાનિ વા છિદ્દાનિ હોન્તિ, તાનિ ચે અયચુણ્ણેન વા આણિયા વા લોહમણ્ડલકેન વા બદ્ધાનિ મટ્ઠાનિ હોન્તિ, સ્વેવ પત્તો પરિભુઞ્જિતબ્બો, ન અઞ્ઞો વિઞ્ઞાપેતબ્બો. અથ પન એકમ્પિ છિદ્દં મહન્તં હોતિ, લોહમણ્ડલકેન બદ્ધમ્પિ મટ્ઠં ન હોતિ, પત્તે આમિસં લગ્ગતિ, અકપ્પિયો હોતિ, અયં અપત્તો. અઞ્ઞો વિઞ્ઞાપેતબ્બો.

૬૧૫. થેરો વત્તબ્બોતિ પત્તે આનિસંસં દસ્સેત્વા ‘‘અયં, ભન્તે, પત્તો પમાણયુત્તો સુન્દરો થેરાનુરૂપો, તં ગણ્હથા’’તિ વત્તબ્બો. યો ન ગણ્હેય્યાતિ અનુકમ્પાય ન ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં. યો પન સન્તુટ્ઠિયા ‘‘કિં મે અઞ્ઞેન પત્તેના’’તિ ન ગણ્હાતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. પત્તપરિયન્તોતિ એવં પરિવત્તેત્વા પરિયન્તે ઠિતપત્તો.

ન અદેસેતિ મઞ્ચપીઠછત્તનાગદન્તકાદિકે અદેસે, ન નિક્ખિપિતબ્બો. યત્થ પુરિમં સુન્દરં પત્તં ઠપેતિ, તત્થેવ ઠપેતબ્બો. પત્તસ્સ હિ નિક્ખિપનદેસો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આધારક’’ન્તિઆદિના નયેન ખન્ધકે વુત્તોયેવ.

ન અભોગેનાતિ યાગુરન્ધનરજનપચનાદિના અપરિભોગેન ન પરિભુઞ્જિતબ્બો. અન્તરામગ્ગે પન બ્યાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને અઞ્ઞસ્મિં ભાજને અસતિ મત્તિકાય લિમ્પેત્વા યાગું વા પચિતું ઉદકં વા તાપેતું વટ્ટતિ.

ન વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ અઞ્ઞસ્સ ન દાતબ્બો. સચે પન સદ્ધિવિહારિકો વા અન્તેવાસિકો વા અઞ્ઞં વરપત્તં ઠપેત્વા ‘‘અયં મય્હં સારુપ્પો, અયં થેરસ્સા’’તિ ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ. અઞ્ઞો વા તં ગહેત્વા અત્તનો પત્તં દેતિ, વટ્ટતિ. ‘‘મય્હમેવ પત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બકિચ્ચં નત્થિ.

૬૧૭. પવારિતાનન્તિ એત્થ સઙ્ઘવસેન પવારિતટ્ઠાને પઞ્ચબન્ધનેનેવ વટ્ટતિ. પુગ્ગલવસેન પવારિતટ્ઠાને ઊનપઞ્ચબન્ધનેનાપિ વટ્ટતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૧૮. તેન સમયેનાતિ ભેસજ્જસિક્ખાપદં. તત્થ અત્થો, ભન્તેતિ રાજા ભિક્ખૂ ઉય્યુત્તપ્પયુત્તે થેરસ્સ લેણત્થાય પબ્ભારં સોધેન્તે દિસ્વા આરામિકં દાતુકામો પુચ્છિ.

૬૧૯-૨૧. પાટિયેક્કોતિ વિસું એકો. માલાકિતેતિ કતમાલે માલાધરે, કુસુમમાલાપટિમણ્ડિતેતિ અત્થો. તિણણ્ડુપકન્તિ તિણચુમ્બટકં. પટિમુઞ્ચીતિ ઠપેસિ. સા અહોસિ સુવણ્ણમાલાતિ દારિકાય સીસે ઠપિતમત્તાયેવ થેરસ્સ અધિટ્ઠાનવસેન સુવણ્ણપદુમમાલા અહોસિ. તઞ્હિ તિણણ્ડુપકં સીસે ઠપિતમત્તમેવ ‘‘સુવણ્ણમાલા હોતૂ’’તિ થેરો અધિટ્ઠાસિ. દુતિયમ્પિ ખો…પે…. તેનુપસઙ્કમીતિ દુતિયદિવસેયેવ ઉપસઙ્કમિ.

સુવણ્ણન્તિ અધિમુચ્ચીતિ ‘‘સોવણ્ણમયો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. પઞ્ચન્નં ભેસજ્જાનન્તિ સપ્પિઆદીનં. બાહુલિકાતિ પચ્ચયબાહુલિકતાય પટિપન્ના. કોલમ્બેપિ ઘટેપીતિએત્થ કોલમ્બા નામ મહામુખચાટિયો વુચ્ચન્તિ. ઓલીનવિલીનાનીતિ હેટ્ઠા ચ ઉભતોપસ્સેસુ ચ ગળિતાનિ. ઓકિણ્ણવિકિણ્ણાતિ સપ્પિઆદીનં ગન્ધેન ભૂમિં ખનન્તેહિ ઓકિણ્ણા, ભિત્તિયો ખનન્તેહિ ઉપરિ સઞ્ચરન્તેહિ ચ વિકિણ્ણા. અન્તોકોટ્ઠાગારિકાતિ અબ્ભન્તરે સંવિહિતકોટ્ઠાગારા.

૬૨૨. પટિસાયનીયાનીતિ પટિસાયિતબ્બાનિ, પરિભુઞ્જિતબ્બાનીતિ અત્થો. ભેસજ્જાનીતિ ભેસજ્જકિચ્ચં કરોન્તુ વા મા વા, એવં લદ્ધવોહારાનિ. ‘‘ગોસપ્પી’’તિઆદીહિ લોકે પાકટં દસ્સેત્વા ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ ઇમિના અઞ્ઞેસમ્પિ મિગરોહિતસસાદીનં સપ્પિં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેસિ. યેસઞ્હિ ખીરં અત્થિ, સપ્પિપિ તેસં અત્થિયેવ, તં પન સુલભં વા હોતુ દુલ્લભં વા, અસમ્મોહત્થં વુત્તં. એવં નવનીતમ્પિ.

સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાનીતિ સન્નિધિં કત્વા નિદહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ. કથં? પાળિયા આગતસપ્પિઆદીસુ સપ્પિ તાવ પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં તદહુપુરેભત્તં સામિસમ્પિ નિરામિસમ્પિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. સત્તાહાતિક્કમે સચે એકભાજને ઠપિતં, એકં નિસ્સગ્ગિયં. સચે બહૂસુ વત્થુગણનાય નિસ્સગ્ગિયાનિ, પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતં સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. પુરેભત્તં વા પચ્છાભત્તં વા ઉગ્ગહિતકં કત્વા નિક્ખિત્તં અજ્ઝોહરિતું ન વટ્ટતિ; અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ, અનજ્ઝોહરણીયતં આપન્નત્તા. ‘‘પટિસાયનીયાની’’તિ હિ વુત્તં. સચે અનુપસમ્પન્નો પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતનવનીતેન સપ્પિં કત્વા દેતિ, પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ. સચે સયં કરોતિ, સત્તાહમ્પિ નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતનવનીતેન પન યેન કેનચિ કતસપ્પિ સત્તાહમ્પિ નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. ઉગ્ગહિતકેન કતે પુબ્બે વુત્તસુદ્ધસપ્પિનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતખીરેન વા દધિના વા કતસપ્પિ અનુપસમ્પન્નેન કતં સામિસમ્પિ તદહુપુરેભત્તં વટ્ટતિ. સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. નવનીતં તાપેન્તસ્સ હિ સામંપાકો ન હોતિ, સામંપક્કેન પન તેન સદ્ધિં આમિસં ન વટ્ટતિ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય ચ ન વટ્ટતિયેવ. સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ, સવત્થુકસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા, ‘‘તાનિ પટિગ્ગહેત્વા’’તિ હિ વુત્તં. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતેહિ કતં પન અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. પુરેભત્તમ્પિ ચ ઉગ્ગહિતકેહિ કતં ઉભયેસમ્પિ સત્તાહાતિક્કમે અનાપત્તિ. એસેવ નયો અકપ્પિયમંસસપ્પિમ્હિ. અયં પન વિસેસો – યત્થ પાળિયં આગતસપ્પિના નિસ્સગ્ગિયં, તત્થ ઇમિના દુક્કટં. અન્ધકટ્ઠકથાયં કારણપતિરૂપકં વત્વા મનુસ્સસપ્પિ ચ નવનીતઞ્ચ પટિક્ખિત્તં, તં દુપ્પટિક્ખિત્તં, સબ્બઅટ્ઠકથાસુ અનુઞ્ઞાતત્તા. પરતો ચસ્સ વિનિચ્છયોપિ આગચ્છિસ્સતિ.

પાળિયં આગતં નવનીતમ્પિ પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં તદહુપુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય નિરામિસમેવ. સત્તાહાતિક્કમે નાનાભાજનેસુ ઠપિતે ભાજનગણનાય એકભાજનેપિ અમિસ્સેત્વા પિણ્ડપિણ્ડવસેન ઠપિતે પિણ્ડગણનાય નિસ્સગ્ગિયાનિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતં સપ્પિનયેનેવ વેદિતબ્બં. એત્થ પન દધિગુળિકાયોપિ તક્કબિન્દૂનિપિ હોન્તિ, તસ્મા તં ધોતં વટ્ટતીતિ ઉપડ્ઢત્થેરા આહંસુ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘ભગવતા અનુઞ્ઞાતકાલતો પટ્ઠાય તક્કતો ઉદ્ધટમત્તમેવ ખાદિંસૂ’’તિ આહ. તસ્મા નવનીતં પરિભુઞ્જન્તેન ધોવિત્વા દધિતક્કમક્ખિકાકિપિલ્લિકાદીનિ અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. પચિત્વા સપ્પિં કત્વા પરિભુઞ્જિતુકામેન અધોતમ્પિ પચિતું વટ્ટતિ. યં તત્થ દધિગતં વા તક્કગતં વા તં ખયં ગમિસ્સતિ, એત્તાવતા હિ સવત્થુકપટિગ્ગહિતં નામ ન હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. આમિસેન સદ્ધિં પક્કત્તા પન તસ્મિમ્પિ કુક્કુચ્ચાયન્તિ કુક્કુચ્ચકા. ઇદાનિ ઉગ્ગહેત્વા ઠપિતનવનીતે ચ પુરેભત્તં ખીરદધીનિ પટિગ્ગહેત્વા કતનવનીતે ચ પચ્છાભત્તં તાનિ પટિગ્ગહેત્વા કતનવનીતે ચ ઉગ્ગહિતેહિ કતનવવીતે ચ અકપ્પિયમંસનવનીતે ચ સબ્બો આપત્તાનાપત્તિપરિભોગાપરિભોગનયો સપ્પિમ્હિ વુત્તક્કમેનેવ ગહેતબ્બો.

તેલભિક્ખાય પવિટ્ઠાનં પન ભિક્ખૂનં તત્થેવ સપ્પિમ્પિ નવનીતમ્પિ પક્કતેલમ્પિ અપક્કતેલમ્પિ આકિરન્તિ, તત્થ તક્કદધિબિન્દૂનિપિ ભત્તસિત્થાનિપિ તણ્ડુલકણાપિ મક્ખિકાદયોપિ હોન્તિ. આદિચ્ચપાકં કત્વા પરિસ્સાવેત્વા ગહિતં સત્તાહકાલિકં હોતિ, પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતભેસજ્જેહિ સદ્ધિં પચિત્વા નત્થુપાનમ્પિ કાતું વટ્ટતિ. સચે વદ્દલિસમયે લજ્જિ સામણેરો યથા તત્થ પતિતતણ્ડુલકણાદયો ન પચ્ચન્તિ, એવં સામિસપાકં મોચેન્તો અગ્ગિમ્હિ વિલીયાપેત્વા પરિસ્સાવેત્વા પુન પચિત્વા દેતિ, પુરિમનયેનેવ સત્તાહં વટ્ટતિ.

તેલેસુ તિલતેલં તાવ પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય નિરામિસમેવ. સત્તાહાતિક્કમે પનસ્સ ભાજનગણનાય નિસ્સગ્ગિયભાવો વેદિતબ્બો. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતં સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. ઉગ્ગહિતકં કત્વા નિક્ખિત્તં અજ્ઝોહરિતું ન વટ્ટતિ, સીસમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. પુરેભત્તં તિલે પટિગ્ગહેત્વા કતતેલં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય અનજ્ઝોહરણીયં હોતિ, સીસમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. પચ્છાભત્તં તિલે પટિગ્ગહેત્વા કતતેલં અનજ્ઝોહરણીયમેવ, સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ, સીસમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. પુરેભત્તં વા પચ્છાભત્તં વા ઉગ્ગહિતકતિલેહિ કતતેલેપિ એસેવ નયો.

પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતકતિલે ભજ્જિત્વા વા તિલપિટ્ઠં વા સેદેત્વા ઉણ્હોદકેન વા તેમેત્વા કતતેલં સચે અનુપસમ્પન્નેન કતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ. અત્તના કતતેલં પન નિબ્બટ્ટિતત્તા પુરેભત્તં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. સામંપક્કત્તા સામિસં ન વટ્ટતિ, સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા પન પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય ઉભયમ્પિ અનજ્ઝોહરણીયં, સીસમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. યદિ પન અપ્પં ઉણ્હોદકં હોતિ અબ્ભુક્કિરણમત્તં, અબ્બોહારિકં હોતિ, સામપાકગણનં ન ગચ્છતિ. સાસપતેલાદીસુપિ અવત્થુકપટિગ્ગહિતેસુ અવત્થુકતિલતેલે વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો.

સચે પન પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતાનં સાસપાદીનં ચુણ્ણેહિ આદિચ્ચપાકેન સક્કા તેલં કાતું, તં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય નિરામિસમેવ, સત્તાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં. યસ્મા પન સાસપમધુકચુણ્ણાદીનિ સેદેત્વા એરણ્ડકટ્ઠીનિ ચ ભજ્જિત્વા એવ તેલં કરોન્તિ, તસ્મા તેસં તેલં અનુપસમ્પન્નેહિ કતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ. વત્થૂનં યાવજીવિકત્તા પન સવત્થુકપટિગ્ગહણે દોસો નત્થીતિ. અત્તના કતં સત્તાહં નિરામિસપરિભોગેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. ઉગ્ગહિતકેહિ કતં અનજ્ઝોહરણીયં બાહિરપરિભોગે વટ્ટતિ, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ.

તેલકરણત્થાય સાસપમધુકએરણ્ડકટ્ઠીનિ વા પટિગ્ગહેત્વા કતં તેલં સત્તાહકાલિકં. દુતિયદિવસે કતં છાહં વટ્ટતિ. તતિયદિવસે કતં પઞ્ચાહં વટ્ટતિ. ચતુત્થ-પઞ્ચમ-છટ્ઠસત્તામદિવસે કતં તદહેવ વટ્ટતિ. સચે યાવ અરુણસ્સ ઉગ્ગમના તિટ્ઠતિ, નિસ્સગ્ગિયં. અટ્ઠમે દિવસે કતં અનજ્ઝોહરણીયં. અનિસ્સગ્ગિયત્તા પન બાહિરપરિભોગે વટ્ટતિ. સચેપિ ન કરોતિ, તેલત્થાય ગહિતસાસપાદીનં સત્તાહાતિક્કમને દુક્કટમેવ. પાળિયં પન અનાગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ નાળિકેરનિમ્બકોસમ્બકકરમન્દઅતસીઆદીનં તેલાનિ અત્થિ, તાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામયતો દુક્કટં હોતિ. અયમેતેસુ વિસેસો. સેસં યાવકાલિકવત્થું યાવજીવિકવત્થુઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા સામંપાકસવત્થુકપુરેભત્તપચ્છાભત્તપટિગ્ગહિતઉગ્ગહિતકવત્થુવિધાનં સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૬૨૩. વસાતેલન્તિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ, અચ્છવસં, મચ્છવસં, સુસુકાવસં, સૂકરવસં, ગદ્રભવસ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં અનુઞ્ઞાતવસાનં તેલં. એત્થ ચ ‘‘અચ્છવસ’’ન્તિ વચનેન ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં અકપ્પિયમંસાન વસા અનુઞ્ઞાતા. મચ્છગ્ગહણેન ચ સુસુકાપિ ગહિતા હોન્તિ, વાળમચ્છત્તા પન વિસું વુત્તં. મચ્છાદિગ્ગહણેન ચેત્થ સબ્બેસમ્પિ કપ્પિયમંસાનં વસા અનુઞ્ઞાતા. મંસેસુ હિ દસમનઉસ્સ-હત્થિ-અસ્સ-સુનખ-અહિ-સીહ-બ્યગ્ઘ-દીપિ-અચ્છ-તરચ્છાનં મંસાનિ અકપ્પિયાનિ. વસાસુ એકા મનુસ્સવસાવ. ખીરાદીસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ.

અનુપસમ્પન્નેહિ કતનિબ્બટ્ટિતવસાતેલં પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. યં પન તત્થ સુખુમરજસદિસં મંસં વા ન્હારુ વા અટ્ઠિ વા લોહિતં વા હોતિ, તં અબ્બોહારિકં. સચે પન વસં પટિગ્ગહેત્વા સયં કરોતિ, પુરેભત્તં પટિગ્ગહેત્વા પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા સત્તાહં નિરામિસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બં. નિરામિસપરિભોગઞ્હિ સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨). તત્રાપિ અબ્બોહારિકં અબ્બોહારિકમેવ. પચ્છાભત્તં પન પટિગ્ગહિતું વા કાતું વા ન વટ્ટતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વિકાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ તિણ્ણં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, અનાપત્તી’’તિ.

ઉપતિસ્સત્થેરં પન અન્તેવાસિકા પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, સપ્પિનવનીતવસાનિ એકતો પચિત્વા નિબ્બટ્ટિતાનિ વટ્ટન્તિ, ન વટ્ટન્તી’’તિ? ‘‘ન વટ્ટન્તિ, આવુસો’’તિ. થેરો કિરેત્થ પક્કતેલકસટે વિય કુક્કુચ્ચાયતિ. તતો નં ઉત્તરિ પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, નવનીતે દધિગુળિકા વા તક્કબિન્દુ વા હોતિ, એતં વટ્ટતી’’તિ? ‘‘એતમ્પિ, આવુસો, ન વટ્ટતી’’તિ. તતો નં આહંસુ – ‘‘ભન્તે, એકતો પચિત્વા સંસટ્ઠાનિ તેજવન્તાનિ હોન્તિ, રોગં નિગ્ગણ્હન્તી’’તિ? ‘‘સાધાવુસો’’તિ થેરો સમ્પટિચ્છિ.

મહાસુમત્થેરો પનાહ – ‘‘કપ્પિયમંસવસા સામિસપરિભોગે વટ્ટતિ, ઇતરા નિરામિસપરિભોગે વટ્ટતી’’તિ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘ઇદં કિ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નનુ વાતાબાધિકા ભિક્ખૂ પઞ્ચમૂલકસાવયાગુયં અચ્છસૂકરતેલાદીનિ પક્ખિપિત્વા યાગું પિવન્તિ, સા તેજુસ્સદત્તા રોગં નિગ્ગણ્હાતી’’તિ વત્વા ‘‘વટ્ટતી’’તિ આહ.

મધુ નામ મક્ખિકામધૂતિ મધુકરીહિ નામ મધુમક્ખિકાહિ ખુદ્દકમક્ખિકાહિ ભમરમક્ખિકાહિ ચ કતં મધુ. તં પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસપરિભોગમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસપરિભોગમેવ વટ્ટતિ. સત્તાહાતિક્કમે સચે સિલેસસદિસં મહામધું ખણ્ડં ખણ્ડં કત્વા ઠપિતં, ઇતરં વા નાનાભાજનેસુ, વત્થુગણનાય નિસ્સગ્ગિયાનિ. સચે એકમેવ ખણ્ડં, એકભાજને વા ઇતરં એકમેવ નિસ્સગ્ગિયં. ઉગ્ગહિતકં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, અરુમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. મધુપટલં વા મધુસિત્થકં વા સચે મધુના અમક્ખિતં પરિસુદ્ધં, યાવજીવિકં. મધુમક્ખિતં પન મધુગતિકમેવ. ચીરિકા નામ સપક્ખા દીઘમક્ખિકા, તુમ્બલનામિકા ચ અટ્ઠિપક્ખા કાળમહાભમરા હોન્તિ, તેસં આસયેસુ નિય્યાસસદિસં મધુ હોતિ, તં યાવજીવિકં.

ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તન્તિ ઉચ્છુરસં ઉપાદાય અપક્કા વા અવત્થુકપક્કા વા સબ્બાપિ અવત્થુકા ઉચ્છુવિકતિ ફાણિતન્તિ વેદિતબ્બા. તં ફાણિતં પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. સત્તાહાતિક્કમે વત્થુગણનાય નિસ્સગ્ગિયં. બહૂ પિણ્ડા ચુણ્ણેત્વા એકભાજને પક્ખિત્તા હોન્તિ ઘનસન્નિવેસા, એકમેવ નિસ્સગ્ગિયં. ઉગ્ગહિતકં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, ઘરધૂપનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેન અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેન કતફાણિતં સચે અનુપસમ્પન્નેન કતં, સામિસમ્પિ વટ્ટતિ. સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય પન સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા અનજ્ઝોહરણીયં, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. પચ્છાભત્તં અપરિસ્સાવિતપટિગ્ગહિતેન કતમ્પિ અનજ્ઝોહરણીયમેવ, સત્તાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. એસ નયો ઉચ્છું પટિગ્ગહેત્વા કતફાણિતેપિ. પુરેભત્તં પન પરિસ્સાવિતપટિગ્ગહિતકેન કતં સચે અનુપસમ્પન્નેન કતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ. સયંકતં પુરેભત્તમ્પિ નિરામિસમેવ. પચ્છાભત્તં પરિસ્સાવિતપટિગ્ગહિતેન કતં પન નિરામિસમેવ સત્તાહં વટ્ટતિ. ઉગ્ગહિતકકતં વુત્તનયમેવ. ‘‘ઝામઉચ્છુફાણિતં વા કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતં વા પુરેભત્તમેવ વટ્ટતી’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં.

મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એતં સવત્થુકપક્કં વટ્ટતિ, નો વટ્ટતી’’તિ પુચ્છં કત્વા ‘‘ઉચ્છુફાણિતં પચ્છાભત્તં નોવટ્ટનકં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તં. સીતુદકેન કતં મધુકપુપ્ફફાણિતં પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ. સત્તાહાતિક્કમે વત્થુગણનાય દુક્કટં. ખીરં પક્ખિપિત્વા કતં મધુકફાણિતં યાવકાલિકં. ખણ્ડસક્ખરં પન ખીરજલ્લિકં અપનેત્વા સોધેન્તિ, તસ્મા વટ્ટતિ. મધુકપુપ્ફં પન પુરેભત્તં અલ્લં વટ્ટતિ, ભજ્જિતમ્પિ વટ્ટતિ. ભજ્જિત્વા તિલાદીહિ મિસ્સં વા અમિસ્સં વા કત્વા કોટ્ટિતમ્પિ વટ્ટતિ. યદિ પન તં ગહેત્વા મેરયત્થાય યોજેન્તિ, યોજિતં બીજતો પટ્ઠાય ન વટ્ટતિ. કદલી-ખજ્જૂરી-અમ્બ-લબુજ-પનસ-ચિઞ્ચાદીનં સબ્બેસં યાવકાલિકફલાનં ફાણિતં યાવકાલિકમેવ. મરિચપક્કેહિ ફાણિતં કરોન્તિ, તં યાવજીવિકં.

તાનિ પટિગ્ગહેત્વાતિ સચેપિ સબ્બાનિપિ પટિગ્ગહેત્વા એક ઘટે અવિનિબ્ભોગાનિ કત્વા નિક્ખિપતિ, સત્તાહાતિક્કમે એકમેવ નિસ્સગ્ગિયં. વિનિભુત્તેસુ પઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયાનિ. સત્તાહં પન અનતિક્કામેત્વા ગિલાનેનપિ અગિલાનેનપિ વુત્તનયેનેવ યથાસુખં પરિભુઞ્જિતબ્બં. સત્તવિધઞ્હિ ઓદિસ્સં નામ – બ્યાધિઓદિસ્સં, પુગ્ગલોદિસ્સં, કાલોદિસ્સં, સમયોદિસ્સં, દેસોદિસ્સં, વસોદિસ્સં, ભેસજ્જોદિસ્સન્તિ.

તત્થ બ્યાધિઓદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસં આમકલોહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૪) એવં બ્યાધિં ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતં, તં તેનેવ આબાધેન આબાધિકસ્સ વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. તઞ્ચ ખો કાલેપિ વિકાલેપિ કપ્પિયમ્પિ અકપ્પિયમ્પિ વટ્ટતિયેવ.

પુગ્ગલોદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રોમન્થકસ્સ રોમન્થનં. ન ચ, ભિક્ખવે, બહિમુખદ્વારં નીહરિત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૩) એવં પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતં, તં તસ્સેવ વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞસ્સ.

કાલોદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચત્તારિ મહાવિકટાનિ દાતું – ગૂથં, મુત્તં, છારિકં, મત્તિક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૮) એવં અહિના દટ્ઠકાલં ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતં, તં તસ્મિંયેવ કાલે અપ્પટિગ્ગહિતકમ્પિ વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞસ્મિં.

સમયોદિસ્સં નામ – ‘‘ગણભોજને અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિઆદિના (પાચિ. ૨૧૭) નયેન તં તં સમયં ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતા અનાપત્તિયો, તા તસ્મિં તસ્મિંયેવ સમયે અનાપત્તિયો હોન્તિ, ન અઞ્ઞદા.

દેસોદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એવરૂપેસુ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૫૯) એવં પચ્ચન્તદેસે ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતાનિ ઉપસમ્પદાદીનિ, તાનિ તત્થેવ વટ્ટન્તિ, ન મજ્ઝિમદેસે.

વસોદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં વસાનામેન અનુઞ્ઞાતં, તં ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં કપ્પિયાકપ્પિયવસાનં તેલં તંતદત્થિકાનં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

ભેસજ્જોદિસ્સં નામ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૦-૨૬૧) એવં ભેસજ્જનામેન અનુઞ્ઞાતાનિ આહારત્થં ફરિતું સમત્થાનિ સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતન્તિ. તાનિ પટિગ્ગહેત્વા તદહુપુરેભત્તં યથાસુખં પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સતિ પચ્ચયે વુત્તનયેનેવ સત્તાહં પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ.

૬૨૪. સત્તાહાતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ સચેપિ સાસપમત્તં હોતિ સકિં વા અઙ્ગુલિયા ગહેત્વા જિવ્હાય સાયનમત્તં નિસ્સજ્જિતબ્બમેવ, પાચિત્તિયઞ્ચ દેસેતબ્બં.

ન કાયિકેન પરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ કાયો વા કાયે અરુ વા ન મક્ખેતબ્બં. તેહિ મક્ખિતાનિ કાસાવકત્તરયટ્ઠિઉપાહનપાદકથલિકમઞ્ચપીઠાદીનિપિ અપરિભોગાનિ. ‘‘દ્વારવાતપાનકવાટેસુપિ હત્થેન ગહણટ્ઠાનં ન મક્ખેતબ્બ’’ન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ‘‘કસાવે પન પક્ખિપિત્વા દ્વારવાતપાનકવાટાનિ મક્ખેતબ્બાની’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં.

અનાપત્તિ અન્તોસત્તાહં અધિટ્ઠેતીતિ સત્તાહબ્ભન્તરે સપ્પિઞ્ચ તેલઞ્ચ વસઞ્ચ મુદ્ધનિતેલં વા અબ્ભઞ્જનં વા મધું અરુમક્ખનં ફાણિતં ઘરધૂપનં અધિટ્ઠેતિ, અનાપત્તિ. સચે અધિટ્ઠિતતેલં અનધિટ્ઠિતતેલભાજને આકિરિતુકામો હોતિ, ભાજને ચે સુખુમં છિદ્દં પવિટ્ઠં પવિટ્ઠં તેલં પુરાણતેલેન અજ્ઝોત્થરીયતિ, પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. અથ મહામુખં હોતિ, સહસાવ બહુતેલં પવિસિત્વા પુરાણતેલં અજ્ઝોત્થરતિ, પુન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. અધિટ્ઠિતગતિકમેવ હિ તં હોતિ, એતેન નયેન અધિટ્ઠિતતેલભાજને અનધિટ્ઠિતતેલાકિરણમ્પિ વેદિતબ્બં.

૬૨૫. વિસ્સજ્જેતીતિ એત્થ સચે દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં અવિભત્તં હોતિ, સત્તાહાતિક્કમે દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ, પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતિ. સચે યેન પટિગ્ગહિતં, સો ઇતરં ભણતિ – ‘‘આવુસો, ઇમં તેલં સત્તાહમત્તં પરિભુઞ્જ ત્વ’’ન્તિ. સો ચ પરિભોગં ન કરોતિ, કસ્સ આપત્તિ? ન કસ્સચિપિ આપત્તિ. કસ્મા? યેન પટિગ્ગહિતં તેન વિસ્સજ્જિતત્તા, ઇતરસ્સ અપ્પટિગ્ગહિતત્તા.

વિનસ્સતીતિ અપરિભોગં હોતિ. ચત્તેનાતિઆદીસુ યેન ચિત્તેન ભેસજ્જં ચત્તઞ્ચ વન્તઞ્ચ મુત્તઞ્ચ હોતિ, તં ચિત્તં ચત્તં વન્તં મુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તેન ચિત્તેન પુગ્ગલો અનપેક્ખોતિ વુચ્ચત્તિ, એવં અનપેક્ખો સામણેરસ્સ દત્વાતિ અત્થો. ઇદં કસ્મા વુત્તં? ‘‘એવં અન્તોસત્તાહે દત્વા પચ્છા લભિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પનાહ – ‘‘નયિદં યાચિતબ્બં, અન્તોસત્તાહે દિન્નસ્સ હિ પુન પરિભોગે આપત્તિયેવ નત્થિ. સત્તાહાતિક્કન્તસ્સ પન પરિભોગે અનાપત્તિદસ્સનત્થમિદં વુત્ત’’ન્તિ. તસ્મા એવં દિન્નં ભેસજ્જં સચે સામણેરો અભિસઙ્ખરિત્વા વા અનભિસઙ્ખરિત્વા વા તસ્સ ભિક્ખુનો નત્થુકમ્મત્થં દદેય્ય, ગહેત્વા નત્થુકમ્મં કાતબ્બં. સચે બાલો હોતિ, દાતું ન જાનાતિ, અઞ્ઞેન ભિક્ખુના વત્તબ્બો – ‘‘અત્થિ તે, સામણેર, તેલ’’ન્તિ ‘‘આમ, ભન્તે, અત્થી’’તિ. ‘‘આહર, થેરસ્સ ભેસજ્જં કરિસ્સામા’’તિ. એવમ્પિ વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં, અકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં,

તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૬. તેન સમયેનાતિ વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદં. તત્થ વસ્સિકસાટિકા અનુઞ્ઞાતાતિ ચીવરક્ખન્ધકે વિસાખાવત્થુસ્મિં (મહાવ. ૩૪૯ આદયો) અનુઞ્ઞાતા. પટિકચ્ચેવાતિ પુરેયેવ.

૬૨૭. માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ ચતુન્નં ગિમ્હમાસાનં એકો પચ્છિમમાસો સેસો. કત્વાતિ સિબ્બનરજનકપ્પપરિયોસાનેન નિટ્ઠપેત્વા. કરોન્તેન ચ એકમેવ કત્વા સમયે અધિટ્ઠાતબ્બં, દ્વે અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટન્તિ.

અતિરેકમાસે સેસે ગિમ્હાનેતિ ગિમ્હાનનામકે અતિરેકમાસે સેસે.

અતિરેકદ્ધમાસે સેસે ગિમ્હાને કત્વા નિવાસેતીતિ એત્થ પન ઠત્વા વસ્સિકસાટિકાય પરિયેસનક્ખેત્તં કરણક્ખેત્તં નિવાસનક્ખેત્તં અધિટ્ઠાનક્ખેત્તન્તિ ચતુબ્બિધં ખેત્તં, કુચ્છિસમયો પિટ્ઠિસમયોતિ દુવિધો સમયો, પિટ્ઠિસમયચતુક્કં કુચ્છિસમયચતુક્કન્તિ દ્વે ચતુક્કાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કાળપક્ખુપોસથા, અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનક્ખેત્તઞ્ચેવ કરણક્ખેત્તઞ્ચ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું લદ્ધં કાતુઞ્ચ વટ્ટતિ, નિવાસેતું અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતિ. કાળપક્ખુપોસથસ્સ પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ આસાળ્હીપુણ્ણમા, અયમેકો અદ્ધમાસો પરિયેસનકરણનિવાસનાનં તિણ્ણમ્પિ ખેત્તં. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે પરિયેસિતું કાતું નિવાસેતુઞ્ચ વટ્ટતિ, અધિટ્ઠાતુંયેવ ન વટ્ટતિ. આસાળ્હીપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમા, ઇમે ચત્તારો માસા પરિયેસનકરણનિવાસનાધિટ્ઠાનાનં ચતુન્નં ખેત્તં. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે અલદ્ધં પરિયેસિતું લદ્ધં કાતું નિવાસેતું અધિટ્ઠાતુઞ્ચ વટ્ટતિ. ઇદં તાવ ચતુબ્બિધં ખેત્તં વેદિતબ્બં.

કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પન પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમા, ઇમે સત્ત માસા પિટ્ઠિસમયો નામ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે ‘‘કાલો વસ્સિકસાટિકાયા’’તિઆદિના નયેન સતુપ્પાદં કત્વા અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો વસ્સિકસાટિકચીવરં નિપ્ફાદેન્તસ્સ ઇમિના સિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. ‘‘દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’’ન્તિઆદિના નયેન વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. વુત્તનયેનેવ સતુપ્પાદં કત્વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો નિપ્ફાદેન્તસ્સ ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે –

‘‘માતરં ચીવરં યાચે, નો ચ સઙ્ઘે પરિણતં;

કેનસ્સ હોતિ આપત્તિ, અનાપત્તિ ચ ઞાતકે;

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);

અયઞ્હિ પઞ્હો ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તોતિ. એવં પિટ્ઠિસમયચતુક્કં વેદિતબ્બં.

જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા પન પચ્છિમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકપુણ્ણમા, ઇમે પઞ્ચ માસા કુચ્છિસમયો નામ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વુત્તનયેન સતુપ્પાદં કત્વા અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો વસ્સિકસાટિકચીવરં નિપ્ફાદેન્તસ્સ વત્તભેદે દુક્કટં. યે મનુસ્સા પુબ્બેપિ વસ્સિકસાટિકચીવરં દેન્તિ, ઇમે પન સચેપિ અત્તનો અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતા હોન્તિ, વત્તભેદો નત્થિ, તેસુ સતુપ્પાદકરણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. વિઞ્ઞતિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. ઇદં પન પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકેસુપિ હોતિયેવ. વુત્તનયેનેવ સતુપ્પાદં કત્વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો નિપ્ફાદેન્તસ્સ ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિ. વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ. ‘‘ન વત્તબ્બા દેથ મે’’તિ ઇદઞ્હિ પરિયેસનકાલે અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેયેવ સન્ધાય વુત્તં. એવં કુચ્છિસમયચતુક્કં વેદિતબ્બં.

નગ્ગો કાયં ઓવસ્સાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ ઉદકફુસિતગણનાય અકત્વા ન્હાનપરિયોસાનવસેન પયોગે પયોગે દુક્કટેન કારેતબ્બો. સો ચ ખો વિવટઙ્ગણે આકાસતો પતિતઉદકેનેવ ન્હાયન્તો. ન્હાનકોટ્ઠકવાપિઆદીસુ ઘટેહિ આસિત્તઉદકેન વા ન્હાયન્તસ્સ અનાપત્તિ.

વસ્સં ઉક્કડ્ઢિયતીતિ એત્થ સચે કતપરિયેસિતાય વસ્સિકસાટિકાય ગિમ્હાનં પચ્છિમ માસં ખેપેત્વા પુન વસ્સાનસ્સ પઠમમાસં ઉક્કડ્ઢિત્વા ગિમ્હાનં પચ્છિમમાસમેવ કરોન્તિ, વસ્સિકસાટિકા ધોવિત્વા નિક્ખિપિતબ્બા. અનધિટ્ઠિતા અવિકપ્પિતા દ્વે માસે પરિહારં લભતિ, વસ્સૂપનાયિકદિવસે અધિટ્ઠાતબ્બા. સચે સતિસમ્મોસેન વા અપ્પહોનકભાવેન વા અકતા હોતિ, તે ચ દ્વે માસે વસ્સાનસ્સ ચ ચાતુમાસન્તિ છ માસે પરિહારં લભતિ. સચે પન કત્તિકમાસે કથિનં અત્થરીયતિ, અપરેપિ ચત્તારો માસે લભતિ, એવં દસ માસા હોન્તિ. તતો પરમ્પિ સતિયા પચ્ચાસાય મૂલચીવરં કત્વા ઠપેન્તસ્સ એકમાસન્તિ એવં એકાદસ માસે પરિહારં લભતિ. સચે પન એકાહદ્વીહાદિવસેન યાવ દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય અન્તોવસ્સે વા લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ, કદા અધિટ્ઠાતબ્બાતિ એતં અટ્ઠકથાસુ ન વિચારિતં. લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે નિટ્ઠિતા પન તસ્મિંયેવ અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બા. દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા. દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બાતિ અયં નો અત્તનોમતિ. કસ્મા? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) હિ વુત્તં. તસ્મા વસ્સૂપનાયિકતો પુબ્બે દસાહાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૪૬૨) ચ વુત્તં. તસ્મા એકાહદ્વીહાદિવસેન યાવ દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય અન્તોવસ્સે વા લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ વુત્તનયેનેવ અન્તોદસાહે વા તદહુ વા અધિટ્ઠાતબ્બા, દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બા.

તત્થ સિયા ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ વચનતો ‘‘ચાતુમાસબ્ભન્તરે યદા વા તદા વા અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ. યદિ એવં, ‘‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં યાવ આબાધા અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ વુત્તં સાપિ, ચ દસાહં અતિક્કામેતબ્બા સિયા. એવઞ્ચ સતિ ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા યથાવુત્તમેવ ગહેતબ્બં, અઞ્ઞં વા અચલં કારણં લભિત્વા છડ્ડેતબ્બં. અપિચ કુરુન્દિયમ્પિ નિસ્સગ્ગિયાવસાને વુત્તં – ‘‘કદા અધિટ્ઠાતબ્બા? લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે નિટ્ઠિતા પન તસ્મિંયેવ અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બા. યદિ નપ્પહોતિ યાવ કત્તિકપુણ્ણમા પરિહારં લભતી’’તિ.

૬૩૦. અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ એતં વસ્સિકસાટિકમેવ સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ નગ્ગાનં કાયોવસ્સાપને અનાપત્તિ. એત્થ ચ મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં નિવાસેત્વા ન્હાયન્તસ્સ ચોરુપદ્દવો આપદા નામ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૧. તેન સમયેનાતિ ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદં. તત્થ યમ્પિ ત્યાહન્તિ યમ્પિ તે અહં. સો કિર ‘‘મમ પત્તચીવરઉપાહનપચ્ચત્થરણાનિ વહન્તો મયા સદ્ધિં ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ અદાસિ. તેનેવમાહ. અચ્છિન્દીતિ બલક્કારેન અગ્ગહેસિ, સકસઞ્ઞાય ગહિતત્તા પનસ્સ પારાજિકં નત્થિ, કિલમેત્વા ગહિતત્તા આપત્તિ પઞ્ઞત્તા.

૬૩૩. સયં અચ્છિન્દતિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ એકં ચીવરં એકાબદ્ધાનિ ચ બહૂનિ અચ્છિન્દતો એકા આપત્તિ. એકતો અબદ્ધાનિ વિસું વિસું ઠિતાનિ ચ બહૂનિ અચ્છિન્દતો ‘‘સઙ્ઘાટિં આહર, ઉત્તરાસઙ્ગં આહરા’’તિ એવં આહરાપયતો ચ વત્થુગણનાય આપત્તિયો. ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ આહરા’’તિ વદતોપિ એકવચનેનેવ સમ્બહુલા આપત્તિયો.

અઞ્ઞં આણાપેતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ ‘‘ચીવરં ગણ્હા’’તિ આણાપેતિ, એકં દુક્કટં. આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિયં ‘‘સઙ્ઘાટિં ગણ્હ, ઉત્તરાસઙ્ગં ગણ્હા’’તિ વદતો વાચાય વાચાય દુક્કટં. ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ ગણ્હા’’તિ વદતો એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયો.

૬૩૪. અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરં ઠપેત્વા યં કિઞ્ચિ અન્તમસો સૂચિમ્પિ. વેઠેત્વા ઠપિતસૂચીસુપિ વત્થુગણનાય દુક્કટાનિ. સિથિલવેઠિતાસુ એવં. ગાળ્હં કત્વા બદ્ધાસુ પન એકમેવ દુક્કટન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સૂચિઘરે પક્ખિત્તાસુપિ એસેવ નયો. થવિકાય પક્ખિપિત્વા સિથિલબદ્ધ ગાળ્હબદ્ધેસુ તિકટુકાદીસુ ભેસજ્જેસુપિ એસેવ નયો.

૬૩૫. સો વા દેતીતિ ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકંયેવ ઇદં સારુપ્પ’’ન્તિ એવં વા દેતિ, અથ વા પન ‘‘આવુસો, મયં તુય્હં ‘વત્તપટિપત્તિં કરિસ્સતિ, અમ્હાકં સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતિ, ધમ્મં પરિયાપુણિસ્સતી’તિ ચીવરં અદમ્હ, સો દાનિ ત્વં ન વત્તં કરોસિ, ન ઉપજ્ઝં ગણ્હાસિ, ન ધમ્મં પરિયાપુણાસી’’તિ એવમાદીનિ વુત્તો ‘‘ભન્તે, ચીવરત્થાય મઞ્ઞે ભણથ, ઇદં વો ચીવર’’ન્તિ દેતિ, એવમ્પિ સો વા દેતિ. દિસાપક્કન્તં વા પન દહરં ‘‘નિવત્તેથ ન’’ન્તિ ભણતિ, સો ન નિવત્તતિ. ચીવરં ગહેત્વા રુન્ધથાતિ, એવં ચે નિવત્તતિ, સાધુ. સચે ‘‘પત્તચીવરત્થાય મઞ્ઞે તુમ્હે ભણથ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ દેતિ. એવમ્પિ સો વા દેતિ, વિબ્ભન્તં વા દિસ્વા ‘‘મયં તુય્હં ‘વત્તં કરિસ્સતી’તિ પત્તચીવરં અદમ્હ, સો દાનિ ત્વં વિબ્ભમિત્વા ચરસી’’તિ વદતિ. ઇતરો ‘‘ગણ્હથ તુમ્હાકં પત્તચીવર’’ન્તિ દેતિ, એવમ્પિ સો વા દેતિ. ‘‘મમ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હન્તસ્સેવ દેમિ, અઞ્ઞત્થ ગણ્હન્તસ્સ ન દેમિ. વત્તં કરોન્તસ્સેવ દેમિ, અકરોન્તસ્સ ન દેમિ, ધમ્મં પરિયાપુણન્તસ્સેવ દેમિ, અપરિયાપુણન્તસ્સ ન દેમિ, અવિબ્ભમન્તસ્સેવ દેમિ, વિબ્ભમન્તસ્સ ન દેમી’’તિ એવં પન દાતું ન વટ્ટતિ, દદતો દુક્કટં. આહરાપેતું પન વટ્ટતિ. ચજિત્વા દિન્નં અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૬. તેન સમયેનાતિ સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં. તત્થ ખોમન્તિ ખોમવાકેહિ કતસુત્તં. કપ્પાસિકન્તિ કપ્પાસતો નિબ્બત્તં. કોસેય્યન્તિ કોસિયંસૂહિ કન્તિત્વા કતસુત્તં. કમ્બલન્તિ એળકલોમસુત્તં. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તં. ભઙ્ગન્તિ પાટેક્કં વાકસુત્તમેવાતિ એકે. એતેહિ પઞ્ચહિ મિસ્સેત્વા કતસુત્તં પન ‘‘ભઙ્ગ’’ન્તિ વેદિતબ્બં.

વાયાપેતિ પયોગે પયોગે દુક્કટન્તિ સચે તન્તવાયસ્સ તુરિવેમાદીનિ નત્થિ, તાનિ ‘‘અરઞ્ઞતો આહરિસ્સામી’’તિ વાસિં વા ફરસું વા નિસેતિ, તતો પટ્ઠાય યં યં ઉપકરણત્થાય વા ચીવરવાયનત્થાય વા કરોતિ, સબ્બત્થ તન્તવાયસ્સ પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. દીઘતો વિદત્થિમત્તે તિરિયઞ્ચ હત્થમત્તે વીતે નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘યાવ પરિયોસાનં વાયાપેન્તસ્સ ફલકે ફલકે નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ ઇદમેવ પમાણં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. વિકપ્પનુપગપચ્છિમઞ્હિ ચીવરસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ.

અપિચેત્થ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – સુત્તં તાવ સામં વિઞ્ઞાપિતં અકપ્પિયં, સેસં ઞાતકાદિવસેન ઉપ્પન્નં કપ્પિયં. તન્તવાયોપિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતો વિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધો અકપ્પિયો, સેસો કપ્પિયો. તત્થ અકપ્પિયસુત્તં અકપ્પિયતન્તવાયેન વાયાપેન્તસ્સ પુબ્બે વુત્તનયેન નિસ્સગ્ગિયં. તેનેવ પન કપ્પિયસુત્તં વાયાપેન્તસ્સ યથા પુબ્બે નિસ્સગ્ગિયં, એવં દુક્કટં. તેનેવ કપ્પિયં અકપ્પિયઞ્ચ સુત્તં વાયાપેન્તસ્સ યદિ પચ્છિમચીવરપ્પમાણેન એકો પરિચ્છેદો સુદ્ધકપ્પિયસુત્તમયો, એકો અકપ્પિયસુત્તમયોતિ એવં કેદારબદ્ધં વિય ચીવરં હોતિ, અકપ્પિયસુત્તમયે પરિચ્છેદે પાચિત્તિયં, ઇતરસ્મિં તથેવ દુક્કટં. યદિ તતો ઊનપરિચ્છેદા હોન્તિ, અન્તમસો અચ્છિમણ્ડલપ્પમાણાપિ, સબ્બપરિચ્છેદેસુ પરિચ્છેદગણનાય દુક્કટં. અથ એકન્તરિકેન વા સુત્તેન દીઘતો વા કપ્પિયં તિરિયં અકપ્પિયં કત્વા વીતં હોતિ, ફલકે ફલકે દુક્કટં. કપ્પિયતન્તવાયેનપિ અકપ્પિયસુત્તં વાયાપેન્તસ્સ યથા પુબ્બે નિસ્સગ્ગિયં, એવં દુક્કટં. તેનેવ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ સુત્તં વાયાપેન્તસ્સ સચે પચ્છિમચીવરપ્પમાણા ઊનકા વા અકપ્પિયસુત્તપરિચ્છેદા હોન્તિ, તેસુ પરિચ્છેદગણનાય દુક્કટં. કપ્પિયસુત્તપરિચ્છેદેસુ અનાપત્તિ. અથ એકન્તરિકેન વા સુત્તેન દીઘતો વા કપ્પિયં તિરિયં અકપ્પિયં કત્વા વીતં હોતિ, ફલકે ફલકે દુક્કટં.

યદિ પન દ્વે તન્તવાયા હોન્તિ, એકો કપ્પિયો એકો અકપ્પિયો, સુત્તઞ્ચ અકપ્પિયં, તે ચે વારેન વિનન્તિ, અકપ્પિયતન્તવાયેન વીતે ફલકે ફલકે પાચિત્તિયં, ઊનતરે દુક્કટં. ઇતરેન વીતે ઉભયત્થ દુક્કટં. સચે દ્વેપિ વેમં ગહેત્વા એકતો વિનન્તિ, ફલકે ફલકે પાચિત્તિયં. અથ સુત્તં કપ્પિયં, ચીવરઞ્ચ કેદારબદ્ધાદીહિ સપરિચ્છેદં, અકપ્પિયતન્તવાયેન વીતે પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં, ઇતરેન વીતે અનાપત્તિ. સચે દ્વેપિ વેમં ગહેત્વા એકતો વિનન્તિ, ફલકે ફલકે દુક્કટં. અથ સુત્તમ્પિ કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ, તે ચે વારેન વિનન્તિ, અકપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયસુત્તમયેસુ પચ્છિમચીવરપ્પમાણેસુ પરિચ્છેદેસુ વીતેસુ પરિચ્છેદગણનાય પાચિત્તિયં. ઊનકતરેસુ કપ્પિયસુત્તમયેસુ ચ દુક્કટં. કપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયસુત્તમયેસુ પમાણયુત્તેસુ વા ઊનકેસુ વા દુક્કટમેવ. કપ્પિયસુત્તમયેસુ અનાપત્તિ.

અથ એકન્તરિકેન વા સુત્તેન દીઘતો વા અકપ્પિયં તિરિયં કપ્પિયં કત્વા વિનન્તિ, ઉભોપિ વા તે વેમં ગહેત્વા એકતો વિનન્તિ, અપરિચ્છેદે ચીવરે ફલકે ફલકે દુક્કટં, સપરિચ્છેદે પરિચ્છેદવસેન દુક્કટાનીતિ. અયં પન અત્થો મહાઅટ્ઠકથાયં અપાકટો, મહાપચ્ચરિયાદીસુ પાકટો. ઇધ સબ્બાકારેનેવ પાકટો.

સચે સુત્તમ્પિ કપ્પિયં, તન્તવાયોપિ કપ્પિયો ઞાતકપ્પવારિતો વા મૂલેન વા પયોજિતો, વાયાપનપચ્ચયા અનાપત્તિ. દસાહાતિક્કમનપચ્ચયા પન આપત્તિં રક્ખન્તેન વિકપ્પનુપગપ્પમાણમત્તે વીતે તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. દસાહાતિક્કમેન નિટ્ઠાપિયમાનઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયં ભવેય્યાતિ. ઞાતકાદીહિ તન્તં આરોપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, ઇદં ચીવરં ગણ્હેય્યાથા’’તિ નિય્યાતિતેપિ એસેવ નયો.

સચે તન્તવાયો એવં પયોજિતો વા સયં દાતુકામો વા હુત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકં ચીવરં અસુકદિવસે નામ વાયિત્વા ઠપેસ્સામી’’તિ વદતિ, ભિક્ખુ ચ તેન પરિચ્છિન્નદિવસતો દસાહં અતિક્કામેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં.

સચે પન તન્તવાયો ‘‘અહં તુમ્હાકં ચીવરં વાયિત્વા સાસનં પેસેસ્સામી’’તિ વત્વા તથેવ કરોતિ, તેન પેસિતભિક્ખુ પન તસ્સ ભિક્ખુનો ન આરોચેતિ, અઞ્ઞો દિસ્વા વા સુત્વા વા ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, ચીવરં નિટ્ઠિત’’ન્તિ આરોચેતિ, એતસ્સ આરોચનં ન પમાણં. યદા પન તેન પેસિતોયેવ આરોચેતિ, તસ્સ વચનં સુતદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં.

સચે તન્તવાયો ‘‘અહં તુમ્હાકં ચીવરં વાયિત્વા કસ્સચિ હત્થે પહિણિસ્સામી’’તિ વત્વા તથેવ કરોતિ, ચીવરં ગહેત્વા ગતભિક્ખુ પન અત્તનો પરિવેણે ઠપેત્વા તસ્સ ન આરોચેતિ, અઞ્ઞો કોચિ ભણતિ ‘‘અપિ, ભન્તે, અધુના આભતં ચીવરં સુન્દર’’ન્તિ? ‘‘કુહિં, આવુસો, ચીવર’’ન્તિ? ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ હત્થે પેસિત’’ન્તિ. એતસ્સપિ વચનં ન પમાણં. યદા પન સો ભિક્ખુ ચીવરં દેતિ, લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. સચે પન વાયાપનમૂલં અદિન્નં હોતિ, યાવ કાકણિકમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં, તાવ રક્ખતિ.

૬૪૦. અનાપત્તિ ચીવરં સિબ્બેતુન્તિ ચીવરસિબ્બનત્થાય સુત્તં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. આયોગેતિઆદીસુપિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, આયોગાદિનિમિત્તં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૧. તેન સમયેનાતિ મહાપેસકારસિક્ખાપદં. તત્થ સુત્તં ધારયિત્વાતિ સુત્તં તુલેત્વા પલપરિચ્છેદં કત્વા. અપ્પિતન્તિ ઘનં. સુવીતન્તિ સુટ્ઠુ વીતં, સબ્બટ્ઠાનેસુ સમં કત્વા વીતં. સુપ્પવાયિતન્તિ સુટ્ઠુ પવાયિતં સબ્બટ્ઠાનેસુ સમં કત્વા તન્તે પસારિતં. સુવિલેખિતન્તિ લેખનિયા સુટ્ઠુ વિલિખિતં. સુવિતચ્છિતન્તિ કોચ્છેન સુટ્ઠુ વિતચ્છિતં, સુનિદ્ધોતન્તિ અત્થો. પટિબદ્ધન્તિ વેકલ્લં. તન્તેતિ તન્તે દીઘતો પસારણેયેવ ઉપનેત્વાતિ અત્થો.

૬૪૨. તત્ર ચે સો ભિક્ખૂતિ યત્ર ગામે વા નિગમે વા તે તન્તવાયા તત્ર. વિકપ્પં આપજ્જેય્યાતિ વિસિટ્ઠં કપ્પં અધિકવિધાનં આપજ્જેય્ય. પાળિયં પન યેનાકારેન વિકપ્પં આપન્નો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇદં ખો, આવુસો’’તિઆદિ વુત્તં.

ધમ્મમ્પિ ભણતીતિ ધમ્મકથમ્પિ કથેતિ, ‘‘તસ્સ વચનેન આયતં વા વિત્થતં વા અપ્પિતં વા’’તિ સુત્તવડ્ઢનઆકારમેવ દસ્સેતિ.

પુબ્બે અપ્પવારિતોતિ ચીવરસામિકેહિ પુબ્બે અપ્પવારિતો હુત્વા. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં,

તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૬-૯. તેન સમયેનાતિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદં. તત્થ દસાહાનાગતન્તિ દસ અહાનિ દસાહં, તેન દસાહેન અનાગતા દસાહાનાગતા, દસાહેન અસમ્પત્તાતિ અત્થો, તં દસાહાનાગતં, અચ્ચન્તસંયોગવસેન ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘દસાહાનાગતાયા’’તિ વુત્તં. પવારણાયાતિ ઇદં પન યા સા દસાહાનાગતાતિ વુત્તા, તં સરૂપતો દસ્સેતું અસમ્મોહત્થં અનુપયોગવચનં.

કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમન્તિ પઠમકત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમં. ઇધાપિ પઠમપદસ્સ અનુપયોગત્તા પુરિમનયેનેવ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘‘યતો પટ્ઠાય પઠમમહાપવારણા દસાહાનાગતા’તિ વુચ્ચતિ, સચેપિ તાનિ દિવસાનિ અચ્ચન્તમેવ ભિક્ખુનો અચ્ચેકચીવરં ઉપ્પજ્જેય્ય, ‘અચ્ચેકં ઇદ’ન્તિ જાનમાનેન ભિક્ખુના સબ્બમ્પિ પટિગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ. તેન પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પઠાય ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતિ. કામઞ્ચેસ ‘‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અત્થુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિતં.

અચ્ચેકચીવરન્તિ અચ્ચાયિકચીવરં વુચ્ચતિ, તસ્સ પન અચ્ચાયિકભાવં દસ્સેતું ‘‘સેનાય વા ગન્તુકામો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સદ્ધાતિ ઇમિના સદ્ધામત્તકમેવ દસ્સિતં. પસાદોતિ ઇમિના સુપ્પસન્ના બલવસદ્ધા. એતં અચ્ચેકચીવરં નામાતિ એતં ઇમેહિ કારણેહિ દાતુકામેન દૂતં વા પેસેત્વા સયં વા આગન્ત્વા ‘‘વસ્સાવાસિકં દસ્સામી’’તિ એવં આરોચિતં ચીવરં અચ્ચેકચીવરં નામ હોતી. છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવ.

સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ કિઞ્ચિ નિમિત્તં કત્વા ઠપેતબ્બં. કસ્મા એતં વુત્તં? યદિ હિ તં પુરે પવારણાય વિભજન્તિ. યેન ગહિતં, તેન છિન્નવસ્સેન ન ભવિતબ્બં. સચે પન હોતિ, તં ચીવરં સઙ્ઘિકમેવ હોતિ. તતો સલ્લક્ખેત્વા સુખં દાતું ભવિસ્સતીતિ.

૬૫૦. અચ્ચેકચીવરે અચ્ચેકચીવરસઞ્ઞીતિ એવમાદિ વિભજિત્વા ગહિતમેવ સન્ધાય વુત્તં. સચે પન અવિભત્તં હોતિ, સઙ્ઘસ્સ વા ભણ્ડાગારે, ચીવરસમયાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ. ઇતિ અતિરેકચીવરસ્સ દસાહં પરિહારો. અકતસ્સ વસ્સિકસાટિકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને પઞ્ચ માસા, વસ્સે ઉક્કડ્ઢિતે છ માસા, અત્થતે કથિને અપરે ચત્તારો માસા. હેમન્તસ્સ પચ્છિમે દિવસે મૂલચીવરાધિટ્ઠાનવસેન અપરોપિ એકો માસોતિ એકાદસ માસા પરિહારો. સતિયા પચ્ચાસાય મૂલચીવરસ્સ એકો માસો, અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા, તતો પરં એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થીતિ વેદિતબ્બં.

અનચ્ચેકચીવરેતિ અચ્ચેકચીવરસદિસે અઞ્ઞસ્મિં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – અકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૨. તેન સમયેનાતિ સાસઙ્કસિક્ખાપદં. તત્થ વુત્થવસ્સા આરઞ્ઞકેસૂતિ તે પુબ્બેપિ અરઞ્ઞેયેવ વિહરિંસુ. દુબ્બલચીવરત્તા પન પચ્ચયવસેન ગામન્તસેનાસને વસ્સં વસિત્વા નિટ્ઠિતચીવરા હુત્વા ‘‘ઇદાનિ નિપ્પલિબોધા સમણધમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તિ. કત્તિકચોરકાતિ કત્તિકમાસે ચોરા. પરિપાતેન્તીતિ ઉપદ્દવન્તિ, તત્થ તત્થ આધાવિત્વા ઉત્તાસેન્તિ પલાપેન્તિ. અન્તરઘરે નિક્ખિપિતુન્તિ અન્તોગામે નિક્ખિપિતું. ભગવા યસ્મા પચ્ચયા નામ ધમ્મેન સમેન દુલ્લભા, સલ્લેખવા હિ ભિક્ખુ માતરમ્પિ વિઞ્ઞાપેતું ન સક્કોતિ. તસ્મા ચીવરગુત્તત્થં અન્તરઘરે નિક્ખિપિતું અનુજાનાતિ. ભિક્ખૂનં પન અનુરૂપત્તા અરઞ્ઞવાસં ન પટિક્ખિપિ.

૬૫૩. ઉપવસ્સં ખો પનાતિ એત્થ ઉપવસ્સન્તિ ઉપવસ્સ; ઉપવસિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસમ્પજ્જન્તિઆદીસુ વિય હિ એત્થ અનુનાસિકો દટ્ઠબ્બો. વસ્સં ઉપગન્ત્વા વસિત્વા ચાતિ અત્થો. ઇમસ્સ ચ પદસ્સ ‘‘તથારૂપેસુ ભિક્ખુ સેનાસનેસુ વિહરન્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. કિં વુત્તં હોતિ? વસ્સં ઉપગન્ત્વા વસિત્વા ચ તતો પરં પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમપરિયોસાનકાલં યાનિ ખો પન તાનિ આરઞ્ઞકાનિ સેનાસનાનિ સાસઙ્કસમ્મતાનિ સપ્પટિભયાનિ; તથારૂપેસુ ભિક્ખુ સેનાસનેસુ વિહરન્તો આકઙ્ખમાનો તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં અન્તરઘરે નિક્ખિપેય્યાતિ. યસ્મા પન યો વસ્સં ઉપગન્ત્વા યાવ પઠમકત્તિકપુણ્ણમં વસતિ, સો વુટ્ઠવસ્સાનં અબ્ભન્તરો હોતિ, તસ્મા ઇદં અતિગહનં બ્યઞ્જનવિચારણં અકત્વા પદભાજને કેવલં ચીવરનિક્ખેપારહં પુગ્ગલં દસ્સેતું ‘‘વુટ્ઠવસ્સાન’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સાપિ ‘‘ભિક્ખુ સેનાસનેસુ વિહરન્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અયઞ્હિ એત્થ અત્થો ‘‘વુટ્ઠવસ્સાનં ભિક્ખુ સેનાસનેસુ વિહરન્તો’’તિ એવરૂપાનં ભિક્ખૂનં અબ્ભન્તરે યો કોચિ ભિક્ખૂતિ વુત્તં હોતિ.

અરઞ્ઞલક્ખણં અદિન્નાદાનવણ્ણનાયં વુત્તં. અયં પન વિસેસો – સચે વિહારો પરિક્ખિત્તો હોતિ, પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલતો અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ વિહારપરિક્ખેપા મિનિતબ્બં. સચે વિહારો અપરિક્ખિત્તો હોતિ, યં સબ્બપઠમં સેનાસનં વા ભત્તસાલા વા ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનં વા બોધિવા ચેતિયં વા દૂરે ચેપિ સેનાસનતો હોતિ, તં પરિચ્છેદં કત્વા મિનિતબ્બં. સચેપિ આસન્ને ગામો હોતિ, વિહારે ઠિતેહિ ઘરમાનુસકાનં સદ્દો સૂયતિ, પબ્બતનદીઆદીહિ પન અન્તરિતત્તા ન સક્કા ઉજું ગન્તું, યો ચસ્સ પકતિમગ્ગો હોતિ, સચેપિ નાવાય સઞ્ચરિતબ્બો, તેન મગ્ગેન ગામતો પઞ્ચધનુસતિકં ગહેતબ્બં. યો આસન્નગામસ્સ અઙ્ગસમ્પાદનત્થં તતો તતો મગ્ગં પિદહતિ, અયં ‘‘ધુતઙ્ગચોરો’’તિ વેદિતબ્બો.

સાસઙ્કસમ્મતાનીતિ ‘‘સાસઙ્કાની’’તિ સમ્મતાનિ; એવં સઞ્ઞાતાનીતિ અત્થો. પદભાજને પન યેન કારણેન તાનિ સાસઙ્કસમ્મતાનિ, તં દસ્સેતું ‘‘આરામે આરામૂપચારે’’તિઆદિ વુત્તં.

સહ પટિભયેન સપ્પટિભયાનિ, સન્નિહિતબલવભયાનીતિ અત્થો. પદભાજને પન યેન કારણેન તાનિ સપ્પટિભયાનિ; તં દસ્સેતું ‘‘આરામે આરામૂપચારે’’તિઆદિ વુત્તં.

સમન્તા ગોચરગામે નિક્ખિપેય્યાતિ આરઞ્ઞકસ્સ સેનાસનસ્સ સમન્તા સબ્બદિસાભાગેસુ અત્તના અભિરુચિતે ગોચરગામે સતિયા અઙ્ગસમ્પત્તિયા નિક્ખિપેય્ય.

તત્રાયં અઙ્ગસમ્પત્તિ – પુરિમિકાય ઉપગન્ત્વા મહાપવારણાય પવારિતો હોતિ, ઇદમેકં અઙ્ગં. સચે પચ્છિમિકાય વા ઉપગતો હોતિ છિન્નવસ્સો વા, નિક્ખિપિતું ન લભતિ. કત્તિકમાસોયેવ હોતિ, ઇદં દુતિયં અઙ્ગં. કત્તિકમાસતો પરં ન લભતિ, પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમમેવ પમાણયુત્તં સેનાસનં હોતિ, ઇદં તતિયં અઙ્ગં. ઊનપ્પમાણે વા ગાવુતતો અતિરેકપ્પમાણે વા ન લભતિ, યત્ર હિ પિણ્ડાય ચરિત્વા પુન વિહારં ભત્તવેલાયં સક્કા આગન્તું, તદેવ ઇધ અધિપ્પેતં. નિમન્તિતો પન અદ્ધયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગન્ત્વા વસિતું પચ્ચેતિ, ઇદમપ્પમાણં. સાસઙ્કસપ્પટિભયમેવ હોતિ, ઇદં ચતુત્થં અઙ્ગં. અનાસઙ્કઅપ્પટિભયે હિ અઙ્ગયુત્તેપિ સેનાસને વસન્તો નિક્ખિપિતું ન લભતીતિ.

અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ યા ઉદોસિતસિક્ખાપદે કોસમ્બકસમ્મુતિ (પારા. ૪૭૫) અનુઞ્ઞાતા તસ્સા સમ્મુતિયા અઞ્ઞત્ર; સચે સા લદ્ધા હોતિ, છારત્તાતિરેકમ્પિ વિપ્પવસિતું વટ્ટતિ.

પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વાતિ સચે ગોચરગામતો પુરત્થિમાય દિસાય સેનાસનં; અયઞ્ચ પચ્છિમદિસં ગતો હોતિ, સેનાસનં આગન્ત્વા સત્તમં અરુણં ઉટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તેન ગામસીમમ્પિ ઓક્કમિત્વા સભાયં વા યત્થ કત્થચિ વા વસિત્વા ચીવરપ્પવત્તિં ઞત્વા પક્કમિતું વટ્ટતીતિ અત્થો. એવં અસક્કોન્તેન તત્થેવ ઠિતેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં, અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠસ્સતીતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયા, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૭. તેન સમયેનાતિ પરિણતસિક્ખાપદં. તત્થ પૂગસ્સાતિ સમૂહસ્સ; ધમ્મગણસ્સાતિ અત્થો. પટિયત્તન્તિ પટિયાદિતં. બહૂ સઙ્ઘસ્સ ભત્તાતિ સઙ્ઘસ્સ બહૂનિ ભત્તાનિ અનેકાનિ લાભમુખાનિ; ન સઙ્ઘસ્સ કેનચિ પરિહાનીતિ દીપેન્તિ. ઓણોજેથાતિ દેથ. કિં પનેવં વત્તું વટ્ટતીતિ કસ્મા ન વટ્ટતિ? અયઞ્હિ અભિહટભિક્ખા અભિહરિત્વા એકસ્મિં ઓકાસે સઙ્ઘસ્સત્થાય પટિયત્તા અભિહટપટિયત્તે ચ ઉદ્દિસ્સ ઠપિતભાગે ચ પયુત્તવાચા નામ નત્થિ.

૬૫૮. સઙ્ઘિકન્તિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં. સો હિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતત્તા હત્થં અનારૂળ્હોપિ એકેન પરિયાયેન સઙ્ઘસ્સ સન્તકો હોતિ, પદભાજને પન ‘‘સઙ્ઘિકં નામ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં હોતિ પરિચ્ચત્ત’’ન્તિ એવં અત્થુદ્ધારવસેન નિપ્પરિયાયતોવ સઙ્ઘિકં દસ્સિતં. લાભન્તિ પટિલભિતબ્બવત્થું આહ. તેનેવસ્સ નિદ્દેસે ‘‘ચીવરમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિણતન્તિ સઙ્ઘસ્સ નિન્નં સઙ્ઘસ્સ પોણં સઙ્ઘસ્સ પબ્ભારં હુત્વા ઠિતં. યેન પન કારણેન સો પરિણતો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘દસ્સામ કરિસ્સામાતિ વાચા ભિન્ના હોતી’’તિ પદભાજનં વુત્તં.

૬૫૯. પયોગે દુક્કટન્તિ પરિણતલાભસ્સ અત્તનો પરિણામનપયોગે દુક્કટં, પટિલાભેન તસ્મિં હત્થં આરૂળ્હે નિસ્સગ્ગિયં. સચે પન સઙ્ઘસ્સ દિન્નં હોતિ, તં ગહેતું ન વટ્ટતિ, સઙ્ઘસ્સેવ દાતબ્બં. યોપિ આરામિકેહિ સદ્ધિં એકતો ખાદતિ, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બો. પરિણતં પન સહધમ્મિકાનં વા ગિહીનં વા અન્તમસો માતુસન્તકમ્પિ ‘‘ઇદં મય્હં દેહી’’તિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતભાવં ઞત્વા અત્તનો પરિણામેત્વા ગણ્હન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ એવં અઞ્ઞસ્સ પરિણામેન્તસ્સ સુદ્ધિકપાચિત્તિયં. એકં પત્તં વા ચીવરં વા અત્તનો, એકં અઞ્ઞસ્સ પરિણામેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયઞ્ચેવ સુદ્ધિકપાચિત્તિયઞ્ચ. એસેવ નયો બહૂસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘નિસ્સગ્ગિયેન આપત્તિં, સુદ્ધિકેન પાચિત્તિયં;

આપજ્જેય્ય એકતો;

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૦);

અયઞ્હિ પરિણામનં સન્ધાય વુત્તો. યોપિ વસ્સિકસાટિકસમયે માતુઘરેપિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતં વસ્સિકસાટિકં ઞત્વા અત્તનો પરિણામેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. પરસ્સ પરિણામેતિ, સુદ્ધિકપાચિત્તિયં. મનુસ્સા ‘‘સઙ્ઘભત્તં કરિસ્સામા’’તિ સપ્પિતેલાદીનિ આહરન્તિ, ગિલાનો ચેપિ ભિક્ખુ સઙ્ઘસ્સ પરિણતભાવં ઞત્વા કિઞ્ચિ યાચતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયમેવ. સચે પન સો ‘‘તુમ્હાકં સપ્પિઆદીનિ આભટાનિ અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, અત્થી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હમ્પિ દેથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. અથાપિ નં કુક્કુચ્ચાયન્તં ઉપાસકા વદન્તિ – ‘‘સઙ્ઘોપિ અમ્હેહિ દિન્નમેવ લભતિ; ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ એવમ્પિ વટ્ટતિ.

૬૬૦. સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સાતિ એકસ્મિં વિહારે સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞં વિહારં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘અસુકસ્મિં નામ મહાવિહારે સઙ્ઘસ્સ દેથા’’તિ પરિણામેતિ.

ચેતિયસ્સ વાતિ ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ દિન્નેન, ચેતિયસ્સપૂજં કરોથા’’તિ એવં ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતિ.

ચેતિયસ્સ પરિણતન્તિ એત્થ નિયમેત્વા અઞ્ઞચેતિયસ્સત્થાય રોપિતમાલાવચ્છતો અઞ્ઞચેતિયમ્હિ પુપ્ફમ્પિ આરોપેતું ન વટ્ટતિ. એકસ્સ ચેતિયસ્સ પન છત્તં વા પટાકં વા આરોપેત્વા ઠિતં દિસ્વા સેસં અઞ્ઞસ્સ ચેતિયસ્સ દાપેતું વટ્ટતિ.

પુગ્ગલસ્સ પરિણતન્તિ અન્તમસો સુનખસ્સાપિ પરિણતં ‘‘ઇમસ્સ સુનખસ્સ મા દેહિ, એતસ્સ દેહી’’તિ એવં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ પરિણામેતિ, દુક્કટં. સચે પન દાયકા ‘‘મયં સઙ્ઘસ્સ ભત્તં દાતુકામા, ચેતિયસ્સ પૂજં કાતુકામા, એકસ્સ ભિક્ખુનો પરિક્ખારં દાતુકામા, તુમ્હાકં રુચિયા દસ્સામ; ભણથ, કત્થ દેમા’’તિ વદન્તિ. એવં વુત્તે તેન ભિક્ખુના ‘‘યત્થ ઇચ્છથ, તત્થ દેથા’’તિ વત્તબ્બા. સચે પન કેવલં ‘‘કત્થ દેમા’’તિ પુચ્છન્તિ, પાળિયં આગતનયેનેવ વત્તબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય