૨. સનિદાનસુત્તવણ્ણના

૯૬. દુતિયે સનિદાનન્તિ ભાવનપુંસકમેતં, સનિદાનો સપચ્ચયો હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. કામધાતું, ભિક્ખવે, પટિચ્ચાતિ એત્થ કામવિતક્કોપિ કામધાતુ કામાવચરધમ્માપિ, વિસેસતો સબ્બાકુસલમ્પિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો અપ્પના બ્યપ્પના ચેતસો અભિનિરોપના મિચ્છાસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

એત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકા અસમ્ભિન્નાતિ દ્વે કથા હોન્તિ. કથં? કામધાતુગ્ગહણેન હિ બ્યાપાદધાતુવિહિંસાધાતુયો ગહિતા હોન્તીતિ અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા. તાસં પન દ્વિન્નં ધાતૂનં વિસું આગતત્તા સેસધમ્મા કામધાતૂતિ અયં અસમ્ભિન્નકથા. અયમિધ ગહેતબ્બા ઇમં કામધાતું આરમ્મણવસેન વા સમ્પયોગવસેન વા પટિચ્ચ કામસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. કામસઞ્ઞં પટિચ્ચાતિ કામસઞ્ઞં પન સમ્પયોગવસેન વા ઉપનિસ્સયવસેન વા પટિચ્ચ કામસઙ્કપ્પો નામ ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. તીહિ ઠાનેહીતિ તીહિ કારણેહિ. મિચ્છા પટિપજ્જતીતિ અયાથાવપટિપદં અનિય્યાનિકપટિપદં પટિપજ્જતિ.

બ્યાપાદધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ બ્યાપાદવિતક્કોપિ બ્યાપાદધાતુ બ્યાપાદોપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા બ્યાપાદધાતુ? બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતુ. દસસુ આઘાતવત્થૂસુ ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિવિરોધો કોપો પકોપો…પે… અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ, અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં બ્યાપાદધાતું સહજાતપચ્ચયાદિવસેન પટિચ્ચ બ્યાપાદસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિહિંસાધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ વિહિંસાવિતક્કોપિ વિહિંસાધાતુ વિહિંસાપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા વિહિંસાધાતુ? વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતુ. ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સત્તે વિહેઠેતિ. યા એવરૂપા હેઠના વિહેઠના હિંસના વિહિંસના રોસના પરૂપઘાતો, અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં વિહિંસાધાતું સહજાતપચ્ચયાદિવસેન પટિચ્ચ વિહિંસાસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તિણદાયેતિ તિણગહને અરઞ્ઞે. અનયબ્યસનન્તિ અવુડ્ઢિં વિનાસં. એવમેવ ખોતિ એત્થ સુક્ખતિણદાયો વિય આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, તિણુક્કા વિય અકુસલસઞ્ઞા, તિણકટ્ઠનિસ્સિતા પાણા વિય ઇમે સત્તા. યથા સુક્ખતિણદાયે ઠપિતં તિણુક્કં ખિપ્પં વાયમિત્વા અનિબ્બાપેન્તસ્સ તે પાણા અનયબ્યસનં પાપુણન્તિ. એવમેવ યે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઉપ્પન્નં અકુસલસઞ્ઞં વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદપ્પહાનેહિ નપ્પજહન્તિ, તે દુક્ખં વિહરન્તિ.

વિસમગતન્તિ રાગવિસમાદીનિ અનુગતં અકુસલસઞ્ઞં. ન ખિપ્પમેવ પજહતીતિ વિક્ખમ્ભનાદિવસેન સીઘં નપ્પજહતિ. ન વિનોદેતીતિ ન નીહરતિ. ન બ્યન્તીકરોતીતિ ભઙ્ગમત્તમ્પિ અનવસેસેન્તો ન વિગતન્તં કરોતિ. ન અનભાવં ગમેતીતિ ન અનુઅભાવં ગમેતિ. એવં સબ્બપદેસુ ન – કારો આહરિતબ્બો. પાટિકઙ્ખાતિ પાટિકઙ્ખિતબ્બા ઇચ્છિતબ્બા.

નેક્ખમ્મધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ નેક્ખમ્મવિતક્કોપિ નેક્ખમ્મધાતુ સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા નેક્ખમ્મધાતુ? નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇધાપિ દુવિધા કથા. નેક્ખમ્મધાતુગ્ગહણેન હિ ઇતરાપિ દ્વે ધાતુયો ગહણં ગચ્છન્તિ કુસલધમ્મપરિયાપન્નત્તા, અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા. તા પન ધાતુયો વિસું દીપેતબ્બાતિ તા ઠપેત્વા સેસા સબ્બકુસલા નેક્ખમ્મધાતૂતિ અયં અસમ્ભિન્ના. ઇમં નેક્ખમ્મધાતું સહજાતાદિપચ્ચયવસેન પટિચ્ચ નેક્ખમ્મસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સઞ્ઞાદીનિ પટિચ્ચ વિતક્કાદયો યથાનુરૂપં.

અબ્યાપાદધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ અબ્યાપાદવિતક્કોપિ અબ્યાપાદધાતુ અબ્યાપાદોપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા અબ્યાપાદધાતુ? અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં અબ્યાપાદધાતું પટિચ્ચ વુત્તનયેનેવ અબ્યાપાદસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ.

અવિહિંસાધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થાપિ અવિહિંસાવિતક્કોપિ અવિહિંસાધાતુ કરુણાપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા અવિહિંસાધાતુ? અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતુ. યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં અવિહિંસાધાતું પટિચ્ચ વુત્તનયેનેવ અવિહિંસાસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. દુતિયં.