નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયે

નિદાનવગ્ગ-અટ્ઠકથા

૧. નિદાનસંયુત્તં

૧. બુદ્ધવગ્ગો

૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૧. એવં મે સુતન્તિ – નિદાનવગ્ગે પઠમં પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તં. તત્રાયં અનુપુબ્બપદવણ્ણના – તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ, એત્થ તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ ‘‘યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે, યસ્મિઞ્ચ જેતવને વિહરતિ, તત્ર જેતવને’’તિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે ચ ધમ્મં ભાસતિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે, અવધારણે આદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનં. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝૂપગતોતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૫; વિભ. ૫૧૦) નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બો. આમન્તેસીતિ આલપિ, અભાસિ, સમ્બોધેસિ, અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ હોતિ. યથાહ – ‘‘આમન્તયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે’’તિ. પક્કોસનેપિ. યથાહ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહી’’તિ (અ. નિ. ૯.૧૧). ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારદીપનં. તઞ્ચ ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધત્તા વુત્તં. ભિક્ખનસીલતાગુણયુત્તોપિ હિ ભિક્ખુ, ભિક્ખનધમ્મતાગુણયુત્તોપિ ભિક્ખને સાધુકારિતાગુણયુત્તોપીતિ સદ્દવિદૂ મઞ્ઞન્તિ. તેન ચ તેસં ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતવુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો અભિમુખે કરોન્તો તેનેવ કથેતુકમ્યતાદીપકેન નેસં વચનેન સોતુકમ્યતં જનેતિ, તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન સાધુકં મનસિકારેપિ નિયોજેતિ. સાધુકં મનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અપરેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂયેવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના, પરિસાય જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમં ઉપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ, આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુસન્તિકત્તા, સદાસન્નિહિતા સત્થુસન્તિકાવચરત્તાતિ. અપિચ તે ધમ્મદેસનાય ભાજનં યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતો. વિસેસતો ચ એકચ્ચે ભિક્ખૂયેવ સન્ધાય અયં દેસનાપીતિ એવં આમન્તેસિ.

કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ન ધમ્મમેવ દેસેસીતિ? સતિજનનત્થં. ભિક્ખૂ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ વિક્ખિત્તચિત્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ. તે અનામન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘અયં દેસના કિંનિદાના કિંપચ્ચયા કતમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા દેસિતા’’તિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તા દુગ્ગહિતં વા ગણ્હેય્યું, ન વા ગણ્હેય્યું, તેન નેસં સતિજનનત્થં ભગવા પઠમં આમન્તેત્વા પચ્છા ધમ્મં દેસેતિ.

ભદન્તેતિ ગારવવચનમેતં, સત્થુનો પટિવચનદાનં વા. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદમાનો ભગવા ભિક્ખૂ આલપતિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ વદમાના તે ભગવન્તં પચ્ચાલપન્તિ. તથા હિ ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ભગવા આભાસતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ પચ્ચાભાસન્તિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ પટિવચનં દાપેતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ પટિવચનં દેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ, તે. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો આમન્તનં પતિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસુ પટિગ્ગહેસુન્તિ અત્થો. ભગવા એતદવોચાતિ, ભગવા એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં અવોચ. એત્તાવતા યં આયસ્મતા આનન્દેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણગમ્ભીરભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપ્પટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સ અત્થવણ્ણના સમત્તા.

ઇદાનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં વોતિઆદિના નયેન ભગવતા નિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ સંવણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. સા પનેસા સુત્તવણ્ણના યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારેસ્સામ. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા – અત્તજ્ઝાસયો, પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસિકો, અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ. તત્થ યાનિ સુત્તાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતિ, સેય્યથિદં – દસબલસુત્તન્તહારકો ચન્દોપમ-વીણોપમ-સમ્મપ્પધાન-ઇદ્ધિપાદ-ઇન્દ્રિયબલ-બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગ-સુત્તન્તહારકોતિ એવમાદીનિ, તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

યાનિ પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા. યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૧; મ. નિ. ૩.૪૧૬) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં નિજ્ઝાનક્ખમં મનં અભિનીહારં બુજ્ઝનભાવઞ્ચ અપેક્ખિત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ, સેય્યથિદં – ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં, મહારાહુલોવાદસુત્તં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, અનત્તલક્ખણસુત્તં, આસીવિસોપમસુત્તં, ધાતુવિભઙ્ગસુત્તન્તિ, એવમાદીનિ, તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

ભગવન્તં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ચતસ્સો પરિસા ચત્તારો વણ્ણા નાગા સુપણ્ણા ગન્ધબ્બા અસુરા યક્ખા મહારાજાનો તાવતિંસાદયો દેવા મહાબ્રહ્માતિ એવમાદયો ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગાતિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ – (સં. નિ. ૫.૨૦૨) નીવરણા નીવરણાતિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ – ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, કિંસૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૩) નયેન પઞ્હં પુચ્છન્તિ. એવં પુટ્ઠેન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ દેવતાસંયુત્ત, મારસંયુત્ત, બ્રહ્મસંયુત્ત, સક્કપઞ્હ, ચૂળવેદલ્લ, મહાવેદલ્લ, સામઞ્ઞફલઆળવક, સૂચિલોમ, ખરલોમસુત્તાદીનિ, તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો.

યાનિ પન તાનિ ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ કથિતાનિ, સેય્યથિદં – ધમ્મદાયાદં. ચૂળસીહનાદસુત્તં પુત્તમંસૂપમં દારુક્ખન્ધૂપમં અગ્ગિક્ખન્ધૂપમં ફેણપિણ્ડૂપમં પારિચ્છત્તકૂપમન્તિ એવમાદીનિ, તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો.

એવમેતેસુ ચતૂસુ નિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તસ્સ પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. પરપુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન હિદં ભગવતા નિક્ખિત્તં. કતમેસં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેનાતિ? ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં. ચત્તારો હિ પુગ્ગલા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ. તત્થ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સહ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસો મનસિકરોતો, કલ્યાણમિત્તે સેવતો, ભજતો, પયિરુપાસતો, અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો, બહુમ્પિ ધારયતો, બહુમ્પિ વાચયતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમો. ઇતિ ઇમેસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન ઇદં સુત્તં નિક્ખિત્તં.

તદા કિર પઞ્ચસતા જનપદવાસિકા ભિક્ખૂ સબ્બેવ એકચરા દ્વિચરા તિચરા ચતુચરા પઞ્ચચરા સભાગવુત્તિનો ધુતઙ્ગધરા આરદ્ધવીરિયા યુત્તયોગા વિપસ્સકા સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં પચ્ચયાકારદેસનં પત્થયમાના સાયન્હસમયે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા, રત્તકમ્બલસાણિયા પરિક્ખિપમાના વિય દેસનં પચ્ચાસીસમાના પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. તેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા ઇદં સુત્તં આરભિ. યથા હિ છેકો ચિત્તકારો અપરિકમ્મકતભિત્તિં લભિત્વા, ન આદિતોવ રૂપં સમુટ્ઠાપેસિ, મહામત્તિકલેપાદીહિ પન ભિત્તિપરિકમ્મં તાવ કત્વા, કતપરિકમ્માય ભિત્તિયા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, કતપરિકમ્મં પન ભિત્તિં લભિત્વા, ભિત્તિપરિકમ્મબ્યાપારં અકત્વા, રઙ્ગજાતાનિ યોજેત્વા, વટ્ટિકં વા તૂલિકં વા આદાય રૂપમેવ સમુટ્ઠાપેતિ, એવમેવ ભગવા અકતાભિનિવેસં આદિકમ્મિકકુલપુત્તં લભિત્વા નાસ્સ આદિતોવ અરહત્તપદટ્ઠાનં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં વિપસ્સનાલક્ખણં આચિક્ખતિ, સીલસમાધિકમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિસમ્પદાય પન યોજેન્તો પુબ્બભાગપટિપદં તાવ આચિક્ખતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા. યતો ખો તે, ભિક્ખુ, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં ભવિસ્સતિ દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા. તતો ત્વં, ભિક્ખુ, સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય ચત્તારો સતિપટ્ઠાને તિવિધેન ભાવેય્યાસિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ ત્વં, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં વા કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. બહિદ્ધા વા કાયે…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા કાયે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. યતો ખો ત્વં, ભિક્ખુ, સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને એવં તિવિધેન ભાવેસ્સસિ, તતો તુય્હં, ભિક્ખુ, યા રત્તિ વા દિવસો વા આગમિસ્સતિ, વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો પરિહાની’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯).

એવં આદિકમ્મિકકુલપુત્તસ્સ સીલકથાય પરિકમ્મં કથેત્વા, અરહત્તપદટ્ઠાનં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં વિપસ્સનાલક્ખણં આચિક્ખતિ.

પરિસુદ્ધસીલં પન આરદ્ધવીરિયં યુત્તયોગં વિપસ્સકં લભિત્વા, નાસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં આચિક્ખતિ, ઉજુકમેવ પન અરહત્તપદટ્ઠાનં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં વિપસ્સનાલક્ખણં આચિક્ખતિ. ઇમે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પુબ્બભાગપટિપદં પરિસોધેત્વા ઠિતા સુધન્તસુવણ્ણસદિસા સુપરિમજ્જિતમણિક્ખન્ધસન્નિભા, એકો લોકુત્તરમગ્ગોવ નેસં અનાગતો. ઇતિ તસ્સાગમનત્થાય સત્થા તેસં અજ્ઝાસયં અપેક્ખમાનો ઇદં સુત્તં આરભિ.

તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયાકારં. પચ્ચયાકારો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિચ્ચ સહિતે ધમ્મે ઉપ્પાદેતિ. તસ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વુચ્ચતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો ગહેતબ્બો.

વોતિ અયં વો-સદ્દો પચ્ચત્ત-ઉપયોગકરણ-સમ્પદાન-સામિવચન-પદપૂરણેસુ દિસ્સતિ. ‘‘કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધા સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૬; મહાવ. ૪૬૬) હિ પચ્ચત્તે દિસ્સતિ. ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, પણામેમિ વો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) ઉપયોગે. ‘‘ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) કરણે. ‘‘વનપત્થપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯૦) સમ્પદાને. ‘‘સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૫) સામિવચને. ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫) પદપૂરણમત્તે. ઇધ પનાયં સમ્પદાને દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવેતિ પતિસ્સવેન અભિમુખીભૂતાનં પુન આલપનં. દેસેસ્સામીતિ દેસનાપટિજાનનં. તં સુણાથાતિ તં પટિચ્ચસમુપ્પાદં તં દેસનં મયા વુચ્ચમાનં સુણાથ.

સાધુકં મનસિ કરોથાતિ એત્થ પન સાધુકં સાધૂતિ એકત્થમેતં. અયઞ્ચ સાધુસદ્દો આયાચન-સમ્પટિચ્છન-સમ્પહંસન-સુન્દર-દળ્હીકમ્માદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૫૭; સં. નિ. ૪.૬૫; ૫.૩૮૧) હિ આયાચને દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) સમ્પટિચ્છને. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૯) સમ્પહંસને.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચી રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદ્દુબ્ભો, પાપસ્સ અકરણં સુખ’’ન્તિ. –

આદીસુ (જા. ૨.૧૮.૧૦૧) સુન્દરે. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સાધુકં સુણાહી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૯૨) સાધુકસદ્દોયેવ દળ્હીકમ્મે આણત્તિયન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇધ પનાયં એત્થેવ દળ્હીકમ્મે આણત્તિયા ચ અત્થો વેદિતબ્બો, સુન્દરત્થેપિ વટ્ટતિ. દળ્હીકરણત્થેન હિ ‘‘દળ્હં ઇમં ધમ્મં સુણાથ, સુગ્ગહિતં ગણ્હન્તા’’, આણત્તિઅત્થેન ‘‘મમ આણત્તિયા સુણાથ’’ સુન્દરત્થેન ‘‘સુન્દરમિમં ભદ્દકં ધમ્મં સુણાથા’’તિ એતં દીપિતં હોતિ. મનસિ કરોથાતિ આવજ્જેથ. સમન્નાહરથાતિ અત્થો. અવિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા નિસામેથ, ચિત્તે કરોથાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનેત્થ તં સુણાથાતિ સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણમેતં. સાધુકં મનસિ કરોથાતિ મનસિકારે દળ્હીકમ્મનિયોજનેન મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં. પુરિમઞ્ચેત્થ બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગાહનિવારણં, પચ્છિમં અત્થવિપલ્લાસગાહનિવારણં. પુરિમેન ચ ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ, પચ્છિમેન સુતાનં ધમ્માનં ધારણૂપપરિક્ખાસુ. પુરિમેન ચ ‘‘સબ્યઞ્જનો અયં ધમ્મો, તસ્મા સવનીયો’’તિ દીપેતિ, પચ્છિમેન ‘‘સાત્થો, તસ્મા મનસિ કાતબ્બો’’તિ. સાધુકપદં વા ઉભયપદેહિ યોજેત્વા, ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો ધમ્મગમ્ભીરો ચ દેસનાગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સુણાથ સાધુકં. યસ્મા અત્થગમ્ભીરો ચ પટિવેધગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ભાસિસ્સામીતિ દેસેસ્સામિ. ‘‘તં સુણાથા’’તિ એત્થ પટિઞ્ઞાતં દેસનં સંખિત્તતોવ ન દેસેસ્સામિ, અપિચ ખો વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ખેપવિત્થારવાચકાનિ હિ એતાનિ પદાનિ. યથાહ વઙ્ગીસત્થેરો –

‘‘સંખિત્તેનપિ દેસેતિ, વિત્થારેનપિ ભાસતિ;

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસો, પટિભાનં ઉદીરયી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૧૪; થેરગા. ૧૨૪૧);

એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતા હુત્વા એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિંસુ, પટિગ્ગહેસુન્તિ વુત્તં હોતિ.

અથ નેસં ભગવા એતદવોચ – એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિઆદિં સકલં સુત્તં અવોચ. તત્થ કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ, તાસં ઇદં નાનત્તં –

કતમા અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨)? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં. સો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ, સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા.

કતમા અનુમતિપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં અનુમતિયા પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ, અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ, દુક્ખં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘‘એતં મમ એસોહમસ્મિ એસો મે અત્તા’’તિ, નો હેતં ભન્તેતિ (સં. નિ. ૩.૭૯). અયં અનુમતિપુચ્છા.

કતમા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં કથેતુકમ્યતાય પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો’’તિ? અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ.

તત્થ બુદ્ધાનં પુરિમા તિસ્સો પુચ્છા નત્થિ. કસ્મા? બુદ્ધાનઞ્હિ તીસુ અદ્ધાસુ કિઞ્ચિ સઙ્ખતં અદ્ધાવિમુત્તં વા અસઙ્ખતં અદિટ્ઠં અજોતિતં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં નામ નત્થિ. તેન નેસં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા નત્થિ. યં પન ભગવતા અત્તનો ઞાણેન પટિવિદ્ધં, તસ્સ અઞ્ઞેન સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા સદ્ધિં સંસન્દનકિચ્ચં નત્થિ. તેનસ્સ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા નત્થિ. યસ્મા પનેસ અકથંકથી તિણ્ણવિચિકિચ્છો સબ્બધમ્મેસુ વિહતસંસયો. તેનસ્સ વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા નત્થિ. ઇતરા પન દ્વે પુચ્છા ભગવતો અત્થિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતા પુચ્છાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ તાવ પુચ્છાય પુટ્ઠં પચ્ચયાકારં વિભજન્તો અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારાતિઆદિમાહ. એત્થ ચ યથા નામ ‘‘પિતરં કથેસ્સામી’’તિ આરદ્ધો ‘‘તિસ્સસ્સ પિતા સોણસ્સ પિતા’’તિ પઠમતરં પુત્તમ્પિ કથેતિ, એવમેવ ભગવા પચ્ચયં કથેતું આરદ્ધો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયે અવિજ્જાદિધમ્મે કથેન્તો પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ કથેસિ. આહારવગ્ગસ્સ પન પરિયોસાને ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મે’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) ઉભયં આરભિત્વા ઉભયમ્પિ કથેસિ. ઇદાનિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ પન અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારેન પન સબ્બાકારસમ્પન્ના અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા, તસ્મા સા તત્થ કથિતવસેનેવ ગહેતબ્બા.

પટિલોમકથાયં પન અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય તુ એવ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવંનિરોધાનં પન સઙ્ખારાનં નિરોધા વિઞ્ઞાણાદીનઞ્ચ નિરોધા નામરૂપાદીનિ નિરુદ્ધાનિયેવ હોન્તીતિ દસ્સેતું સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિઆદીનિ વત્વા, એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતીતિ આહ. તત્થ કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ, સુદ્ધસ્સ વા, સત્તવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતિ. ઇતિ ભગવા અનુલોમતો દ્વાદસહિ પદેહિ વટ્ટકથં કથેત્વા તમેવ વટ્ટં વિનિવટ્ટેત્વા પટિલોમતો દ્વાદસહિ પદેહિ વિવટ્ટં કથેન્તો અરહત્તેન દેસનાય કૂટં ગણ્હિ. દેસનાપરિયોસાને તે પઞ્ચસતા આરદ્ધવિપસ્સકા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલા સૂરિયરસ્મિસમ્ફુટ્ઠાનિ પરિપાકગતાનિ પદુમાનિ વિય સચ્ચાનિ બુજ્ઝિત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

ઇદમવોચ ભગવાતિ ઇદં વટ્ટવિવટ્ટવસેન સકલસુત્તં ભગવા અવોચ. અત્તમના તે ભિક્ખૂતિ તુટ્ઠચિત્તા તે પઞ્ચસતા ખીણાસવા ભિક્ખૂ. ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ કરવીકરુતમઞ્જુના કણ્ણસુખેન પણ્ડિતજનહદયાનં અમતાભિસેકસદિસેન બ્રહ્મસ્સરેન ભાસતો ભગવતો વચનં અભિનન્દિંસુ, અનુમોદિંસુ ચેવ સમ્પટિચ્છિંસુ ચાતિ અત્થો. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘સુભાસિતં સુલપિતં, સાધુ સાધૂતિ તાદિનો;

અનુમોદમાના સિરસા, સમ્પટિચ્છિંસુ ભિક્ખવો’’તિ.

પઠમપટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયેપિ વુત્તનયેનેવ સુત્તનિક્ખેપો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – પઠમં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલાનં વસેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતં, ઇદં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં વસેન વિત્થારતોતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે ચતસ્સો વલ્લિહારકપુરિસૂપમા વત્તબ્બા, તા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા એવ. યથા હિ વલ્લિહારકો પુરિસો વલ્લિયા અગ્ગં દિસ્વા તદનુસારેન મૂલં પરિયેસન્તો તં દિસ્વા વલ્લિં મૂલે છેત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેય્ય, એવં ભગવા વિત્થારદેસનં દેસેન્તો પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અગ્ગભૂતા જરામરણા પટ્ઠાય યાવ મૂલભૂતં અવિજ્જાપદં, તાવ દેસનં આહરિત્વા પુન વટ્ટવિવટ્ટં દેસેન્તો નિટ્ઠપેસિ.

તત્રાયં જરામરણાદીનં વિત્થારદેસનાય અત્થનિચ્છયો – જરામરણનિદ્દેસે તાવ તેસં તેસન્તિ અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસોતિ વિઞ્ઞાતબ્બો. યા દેવદત્તસ્સ જરા, યા સોમદત્તસ્સાતિ એવઞ્હિ દિવસમ્પિ કથેન્તસ્સ નેવ સત્તા પરિયાદાનં ગચ્છન્તિ. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ ન કોચિ સત્તો અપરિયાદિન્નો હોતિ. તસ્મા વુત્તં, ‘‘અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસો’’તિ. તમ્હિ તમ્હીતિ અયં ગતિજાતિવસેન અનેકેસં સત્તનિકાયાનં સાધારણનિદ્દેસો. સત્તનિકાયેતિ સાધારણનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠસ્સ સરૂપનિદસ્સનં. જરા જીરણતાતિઆદીસુ પન જરાતિ સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા, પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા. અયઞ્હિ જરાતિ ઇમિના પદેન સભાવતો દીપિતા, તેનસ્સાયં સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ ઇમિના આકારતો, તેનસ્સાયં આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિ ઇમિના કાલાતિક્કમે દન્તનખાનં ખણ્ડિતભાવકરણકિચ્ચતો. પાલિચ્ચન્તિ ઇમિના કેસલોમાનં પલિતભાવકરણકિચ્ચતો. વલિત્તચતાતિ ઇમિના મંસં મિલાપેત્વા તચવલિભાવકરણકિચ્ચતો દીપિતા. તેનસ્સા ઇમે ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા. તેહિ ઇમેસં વિકારાનં દસ્સનવસેન પાકટીભૂતા પાકટજરા દસ્સિતા. યથેવ હિ ઉદકસ્સ વા વાતસ્સ વા અગ્ગિનો વા તિણરુક્ખાદીનં સંભગ્ગપલિભગ્ગતાય વા ઝામતાય વા ગતમગ્ગો પાકટો હોતિ, ન ચ સો ગતમગ્ગો તાનેવ ઉદકાદીનિ, એવમેવ જરાય દન્તાદીસુ ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગતમગ્ગો પાકટો, ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વાપિ ગય્હતિ ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરા. ન હિ જરા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોતિ.

આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકોતિ ઇમેહિ પન પદેહિ કાલાતિક્કમેયેવ અભિબ્યત્તાય આયુક્ખય-ચક્ખાદિઇન્દ્રિય-પરિપાકસઞ્ઞિતાય પકતિયા દીપિતા. તેનસ્સિમે પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, તસ્મા જરા ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તા. યસ્મા ચ દહરકાલે સુપ્પસન્નાનિ સુખુમમ્પિ અત્તનો વિસયં સુખેનેવ ગણ્હનસમત્થાનિ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ જરં પત્તસ્સ પરિપક્કાનિ આલુળિતાનિ અવિસદાનિ, ઓળારિકમ્પિ અત્તનો વિસયં ગહેતું અસમત્થાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો’’તિ ફલૂપચારેનેવ વુત્તા.

સા પનાયં એવં નિદ્દિટ્ઠા સબ્બાપિ જરા પાકટા પટિચ્છન્નાતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ દન્તાદીસુ ખણ્ડાદિભાવદસ્સનતો રૂપધમ્મેસુ જરા પાકટજરા નામ, અરૂપધમ્મેસુ પન જરા તાદિસસ્સ વિકારસ્સ અદસ્સનતો પટિચ્છન્નજરા નામ. તત્થ ય્વાયં ખણ્ડાદિભાવો દિસ્સતિ, સો તાદિસાનં દન્તાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વણ્ણોયેવ, તં ચક્ખુના દિસ્વા મનોદ્વારેન ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમે દન્તા જરાય પહટા’’તિ જરં જાનાતિ ઉદકટ્ઠાને બદ્ધાનિ ગોસીસાદીનિ ઓલોકેત્વા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અત્થિભાવં જાનનં વિય. પુન અવીચિ સવીચીતિ એવમ્પિ દુવિધા હોતિ. તત્થ મણિ-કનક-રજત-પવાળચન્દસૂરિયાદીનં વિય મન્દદસકાદીસુ પાણીનં વિય ચ પુપ્ફફલપલ્લવાદીસુ ચ અપાણીનં વિય અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં દુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા અવીચિજરા નામ, નિરન્તરજરાતિ અત્થો. તતો અઞ્ઞેસુ પન યથાવુત્તેસુ અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા સવીચિજરા નામાતિ વેદિતબ્બા.

ઇતો પરં તેસં તેસન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચુતિ ચવનતાતિઆદીસુ પન ચુતીતિ ચવનકવસેન વુચ્ચતિ, એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધસામઞ્ઞવચનમેતં. ચવનતાતિ ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સનં. ભેદોતિ ચુતિક્ખન્ધાનં ભઙ્ગુપ્પત્તિપરિદીપનં. અન્તરધાનન્તિ ઘટસ્સેવ ભિન્નસ્સ ભિન્નાનં ચુતિક્ખન્ધાનં યેન કેનચિ પરિયાયેન ઠાનાભાવપરિદીપનં. મચ્ચુ મરણન્તિ મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણં, તેન સમુચ્છેદમરણાદીનિ નિસેધેતિ. કાલો નામ અન્તકો, તસ્સ કિરિયા કાલકિરિયા. એવં તેન લોકસમ્મુતિયા મરણં દીપેતિ.

ઇદાનિ પરમત્થેન દીપેતું ખન્ધાનં ભેદોતિઆદિમાહ. પરમત્થેન હિ ખન્ધાયેવ ભિજ્જન્તિ, ન સત્તો નામ કોચિ મરતિ. ખન્ધેસુ પન ભિજ્જમાનેસુ સત્તો મરતિ, ભિન્નેસુ મતોતિ વોહારો હોતિ. એત્થ ચ ચતુપઞ્ચવોકારવસેન ખન્ધાનં ભેદો, એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. ચતુવોકારવસેન ચ ખન્ધાનં ભેદો, સેસદ્વયવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો વેદિતબ્બો. કસ્મા? ભવદ્વયેપિ રૂપકાયસઙ્ખાતસ્સ કળેવરસ્સ સબ્ભાવતો. અથ વા યસ્મા ચાતુમહારાજિકાદીસુ ખન્ધા ભિજ્જન્તેવ, ન કિઞ્ચિ નિક્ખિપતિ, તસ્મા તેસં વસેન ખન્ધાનં ભેદો, મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એત્થ ચ કળેવરસ્સ નિક્ખેપકારણતો મરણં ‘‘કળેવરસ્સ નિક્ખેપો’’તિ વુત્તન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ અયઞ્ચ જરા ઇદઞ્ચ મરણં, ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવેતિ ઇદં ઉભયમ્પિ એકતો કત્વા જરામરણન્તિ કથીયતિ.

જાતિનિદ્દેસે જાતિ સઞ્જાતીતિઆદીસુ જાયનટ્ઠેન જાતિ, સા અપરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. સઞ્જાયનટ્ઠેન સઞ્જાતિ, સા પરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. ઓક્કમનટ્ઠેન ઓક્કન્તિ, સા અણ્ડજજલાબુજવસેન યુત્તા. તે હિ અણ્ડકોસઞ્ચ વત્થિકોસઞ્ચ ઓક્કમન્તા પવિસન્તા વિય પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. અભિનિબ્બત્તનટ્ઠેન અભિનિબ્બત્તિ, સા સંસેદજઓપપાતિકવસેન યુત્તા. તે હિ પાકટાયેવ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. અયં તાવ વોહારદેસના.

ઇદાનિ પરમત્થદેસના હોતિ. ખન્ધાયેવ હિ પરમત્થતો પાતુભવન્તિ, ન સત્તો. તત્થ ચ ખન્ધાનન્તિ એકવોકારભવે એકસ્સ, ચતુવોકારભવે ચતુન્નં, પઞ્ચવોકારભવે પઞ્ચન્નમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં. પાતુભાવોતિ ઉપ્પત્તિ. આયતનાનન્તિ એત્થ તત્ર તત્ર ઉપ્પજ્જમાનાયતનવસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પટિલાભોતિ સન્તતિયં પાતુભાવોયેવ. પાતુભવન્તાનેવ હિ તાનિ પટિલદ્ધાનિ નામ હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જાતીતિ ઇમિના પદેન વોહારતો પરમત્થતો ચ દેસિતાય જાતિયા નિગમનં કરોતીતિ.

ભવનિદ્દેસે કામભવોતિ કમ્મભવો ચ ઉપપત્તિભવો ચ. તત્થ કમ્મભવો નામ કામભવૂપગકમ્મમેવ. તઞ્હિ તત્થ ઉપપત્તિભવસ્સ કારણત્તા ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો (ધ. પ. ૧૯૪) દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૧૧૭) વિય ફલવોહારેન ભવોતિ વુત્તં. ઉપપત્તિભવો નામ તેન કમ્મેન નિબ્બત્તં ઉપાદિણ્ણક્ખન્ધપઞ્ચકં. તઞ્હિ તત્થ ભવતીતિ કત્વા ભવોતિ વુત્તં. સબ્બથાપિ ઇદં કમ્મઞ્ચ ઉપપત્તિઞ્ચ ઉભયમ્પેતમિધ ‘‘કામભવો’’તિ વુત્તં. એસ નયો રૂપારૂપભવેસૂતિ.

ઉપાદાનનિદ્દેસે કામુપાદાનન્તિઆદીસુ વત્થુકામં ઉપાદિયન્તિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં, કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિ કામુપાદાનં. ઉપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણં વુચ્ચતિ. દળ્હત્થો હિ એત્થ ઉપસદ્દો ઉપાયાસઉપકટ્ઠાદીસુ વિય. પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં કામુપાદાનં? યો કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૦; વિભ. ૯૩૮) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તથા દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં. અથ વા દિટ્ઠિં ઉપાદિયતિ, ઉપાદિયન્તિ વા એતેન દિટ્ઠિન્તિ દિટ્ઠુપાદાનં. ઉપાદિયતિ હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ, ઉપાદિયન્તિ ચ તાય દિટ્ઠિં. યથાહ – ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૭). સીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનવજ્જસ્સ સબ્બદિટ્ઠિગતસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં દિટ્ઠુપાદાનં? નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૨૨૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તથા સીલબ્બતમુપાદિયન્તિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતિ, સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિ વા સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ ‘‘એવં સુદ્ધી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૨; વિભ. ૯૩૮) અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં સીલબ્બતુપાદાનં? ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધી’’તિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ઉપાદાનં, કિં વદન્તિ ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં. અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તાતિ ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં. વીસતિવત્થુકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં અત્તવાદુપાદાનં? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તણ્હાનિદ્દેસે રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ એતં ચક્ખુદ્વારાદીસુ જવનવીથિયા પવત્તાય તણ્હાય ‘‘સેટ્ઠિપુત્તો બ્રાહ્મણપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ પિતિતો નામં વિય પિતિસદિસારમ્મણતો નામં. એત્થ ચ રૂપારમ્મણા તણ્હા, રૂપે તણ્હાતિ રૂપતણ્હા. સા કામરાગભાવેન રૂપં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના કામતણ્હા, સસ્સતદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન ‘‘રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સત’’ન્તિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના ભવતણ્હા, ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન ‘‘રૂપં ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ પેચ્ચ ન ભવતી’’તિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના વિભવતણ્હાતિ રૂપતણ્હા એવં તિવિધા હોતિ. યથા ચ રૂપતણ્હા, તથા સદ્દતણ્હાદયોપીતિ એવં તાનિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. તાનિ અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારૂપાદીસુ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એવં અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, ઇત્થસ્મીતિ હોતી’’તિ (વિભ. ૯૭૩) વા એવમાદીનિ અજ્ઝત્તિકરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસ, ‘‘બાહિરસ્સ ઉપાદાય ઇમિના અસ્મીતિ હોતિ, ઇમિના ઇત્થસ્મીતિ હોતી’’તિ (વિભ. ૯૭૫) વા એવમાદીનિ બાહિરરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ, ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એવમ્પિ અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. પુન સઙ્ગહે કરિયમાને રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ છળેવ તણ્હાકાયા તિસ્સોયેવ કામતણ્હાદયો હોન્તીતિ. એવં –

‘‘નિદ્દેસત્થેન નિદ્દેસ, વિત્થારા વિત્થારસ્સ ચ;

પુન સઙ્ગહતો તણ્હા, વિઞ્ઞાતબ્બા વિભાવિના’’તિ.

વેદનાનિદ્દેસે વેદનાકાયાતિ વેદનાસમૂહા. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજાવેદનાતિ એતં ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજાવેદના અત્થિ કુસલા, અત્થિ અકુસલા, અત્થિ અબ્યાકતા’’તિ એવં વિભઙ્ગે (વિભ. ૩૪) આગતત્તા ચક્ખુદ્વારાદીસુ પવત્તાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતવેદનાનં ‘‘સારિપુત્તો મન્તાણિપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ માતિતો નામં વિય માતિસદિસતો વત્થુતો નામં. વચનત્થો પનેત્થ – ચક્ખુસમ્ફસ્સહેતુ જાતા વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અયં તાવેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકા કથા. વિપાકવસેન પન ચક્ખુદ્વારે દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ, દ્વે મનોધાતુયો, તિસ્સો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયોતિ એતાહિ સમ્પયુત્તવસેન વેદના વેદિતબ્બા. એસેવ નયો સોતદ્વારાદીસુ. મનોદ્વારે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાવ.

ફસ્સનિદ્દેસે ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો. એસ નયો સબ્બત્થ. ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… કાયસમ્ફસ્સોતિ એત્તાવતા ચ કુસલાકુસલવિપાકા પઞ્ચવત્થુકા દસ ફસ્સા વુત્તા હોન્તિ. મનોસમ્ફસ્સોતિ ઇમિના સેસબાવીસતિલોકિયવિપાકમનસમ્પયુત્તા ફસ્સા.

સળાયતનનિદ્દેસે ચક્ખાયતનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે ચેવ આયતનનિદ્દેસે ચ વુત્તમેવ.

નામરૂપનિદ્દેસે નમનલક્ખણં નામં. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં. વિભજને પનસ્સ વેદનાતિ વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચેતના ફસ્સો મનસિકારોતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચ અઞ્ઞેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા ધમ્મા સન્તિ, ઇમે પન તયો સબ્બદુબ્બલેસુપિ ચિત્તેસુ સન્તિ, તસ્મા એતેસંયેવ વસેનેત્થ સઙ્ખારક્ખન્ધો દસ્સિતો. ચત્તારો ચ મહાભૂતાતિ એત્થ ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. મહાભૂતાતિ પથવીઆપતેજવાયાનમેતં અધિવચનં. યેન પન કારણેન તાનિ મહાભૂતાનીતિ વુચ્ચન્તિ, યો ચેત્થ અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયો, સો સબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગે રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તો. ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયાતિ એત્થ પન ચતુન્નન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, ચત્તારિ મહાભૂતાનીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપાદાયાતિ ઉપાદિયિત્વા, ગહેત્વાતિ અત્થો. નિસ્સાયાતિપિ એકે. ‘‘વત્તમાન’’ન્તિ અયઞ્ચેત્થ પાઠસેસો. સમૂહત્થે વા એતં સામિવચનં, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમૂહં ઉપાદાય વત્તમાનં રૂપન્તિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં સબ્બથાપિ યાનિ ચ ચત્તારિ પથવીઆદીનિ મહાભૂતાનિ, યઞ્ચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વત્તમાનં ચક્ખાયતનાદિભેદેન અભિધમ્મપાળિયમેવ વુત્તં તેવીસતિવિધં રૂપં, તં સબ્બમ્પિ રૂપન્તિ વેદિતબ્બં.

વિઞ્ઞાણનિદ્દેસે ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુમ્હિ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુતો વા જાતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. એવં સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. ઇતરં પન મનોયેવ વિઞ્ઞાણન્તિ મનોવિઞ્ઞાણં. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતતેભૂમકવિપાકચિત્તસ્સેતં અધિવચનં.

સઙ્ખારનિદ્દેસે અભિસઙ્ખરણલક્ખણો સઙ્ખારો. વિભજને પનસ્સ કાયસઙ્ખારોતિ કાયતો પવત્તસઙ્ખારો. કાયદ્વારે ચોપનવસેન પવત્તાનં કામાવચરકુસલતો અટ્ઠન્નં, અકુસલતો દ્વાદસન્નન્તિ વીસતિયા કાયસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. વચીસઙ્ખારોતિ વચનતો પવત્તસઙ્ખારો, વચીદ્વારે વચનભેદવસેન પવત્તાનં વીસતિયા એવ વચીસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. ચિત્તસઙ્ખારોતિ ચિત્તતો પવત્તસઙ્ખારો, કાયવચીદ્વારે ચોપનં અકત્વા રહો નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સ પવત્તાનં લોકિયકુસલાકુસલવસેન એકૂનતિંસમનોસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં.

અવિજ્જાનિદ્દેસે દુક્ખે અઞ્ઞાણન્તિ દુક્ખસચ્ચે અઞ્ઞાણં, મોહસ્સેતં અધિવચનં. એસ નયો દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ. તત્થ ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં વેદિતબ્બં અન્તોગધતો વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. તથા હિ તં દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નત્તા દુક્ખે અન્તોગધં, દુક્ખસચ્ચઞ્ચસ્સ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન વત્થુ, આરમ્મણપચ્ચયભાવેન આરમ્મણં, દુક્ખસચ્ચં એતં પટિચ્છાદેતિ તસ્સ યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેન ઞાણપ્પવત્તિયા ચેત્થ અપ્પદાનેન.

દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં તીહિ કારણેહિ વેદિતબ્બં વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. નિરોધે પટિપદાય ચ અઞ્ઞાણં એકેનેવ કારણેન વેદિતબ્બં પટિચ્છાદનતો. નિરોધપટિપદાનઞ્હિ પટિચ્છાદકમેવ અઞ્ઞાણં તેસં યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેન તેસુ ચ ઞાણપ્પવત્તિયા અપ્પદાનેન. ન પન તં તત્થ અન્તોગધં તસ્મિં સચ્ચદ્વયે અપરિયાપન્નત્તા, ન તસ્સ તં સચ્ચદ્વયં વત્થુ અસહજાતત્તા, નારમ્મણં, તદારબ્ભ અપ્પવત્તનતો. પચ્છિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયં ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસં, ન તત્થ અન્ધભૂતં અઞ્ઞાણં પવત્તતિ. પુરિમં પન વચનીયત્તેન સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં, તત્થ વિપલ્લાસગાહવસેન પવત્તતિ.

અપિચ ‘‘દુક્ખે’’તિ એત્તાવતા સઙ્ગહતો વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ અવિજ્જા દીપિતા. ‘‘દુક્ખસમુદયે’’તિ એત્તાવતા વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ. ‘‘દુક્ખનિરોધે દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયા’’તિ એત્તાવતા કિચ્ચતો. અવિસેસતો પન ‘‘અઞ્ઞાણ’’ન્તિ એતેન સભાવતો નિદ્દિટ્ઠાતિ ઞાતબ્બા.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતિ. અપિચેત્થ સબ્બેહેવ તેહિ નિરોધપદેહિ નિબ્બાનં દેસિતં. નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ તે તે ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા તં તેસં તેસં નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે દ્વાદસહિ પદેહિ વટ્ટવિવટ્ટં દેસેન્તો અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ. દેસનાપરિયોસાને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

વિભઙ્ગસુત્તં દુતિયં.

૩. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે મિચ્છાપટિપદન્તિ અયં તાવ અનિય્યાનિકપટિપદા. નનુ ચ અવિજ્જાપચ્ચયા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોપિ અત્થિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારોપિ, સો કથં મિચ્છાપટિપદા હોતીતિ. વટ્ટસીસત્તા. યઞ્હિ કિઞ્ચિ ભવત્તયસઙ્ખાતં વટ્ટં પત્થેત્વા પવત્તિતં, અન્તમસો પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ વા પન સમાપત્તિયો, સબ્બં તં વટ્ટપક્ખિયં વટ્ટસીસન્તિ વટ્ટસીસત્તા મિચ્છાપટિપદાવ હોતિ. યં પન કિઞ્ચિ વિવટ્ટં નિબ્બાનં પત્થેત્વા પવત્તિતં, અન્તમસો ઉળુઙ્કયાગુમત્તદાનમ્પિ પણ્ણમુટ્ઠિદાનમત્તમ્પિ, સબ્બં તં વિવટ્ટપક્ખિયં વિવટ્ટનિસ્સિતં, વિવટ્ટપક્ખિકત્તા સમ્માપટિપદાવ હોતિ. અપ્પમત્તકમ્પિ હિ પણ્ણમુટ્ઠિમત્તદાનકુસલં વા હોતુ મહન્તં વેલામદાનાદિકુસલં વા, સચે વટ્ટસમ્પત્તિં પત્થેત્વા વટ્ટનિસ્સિતવસેન મિચ્છા ઠપિતં હોતિ, વટ્ટમેવ આહરિતું સક્કોતિ, નો વિવટ્ટં. ‘‘ઇદં મે દાનં આસવક્ખયાવહં હોતૂ’’તિ એવં પન વિવટ્ટં પત્થેન્તેન વિવટ્ટવસેન સમ્મા ઠપિતં અરહત્તમ્પિ પચ્ચેકબોધિઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ દાતું સક્કોતિયેવ, ન અરહત્તં અપ્પત્વા પરિયોસાનં ગચ્છતિ. ઇતિ અનુલોમવસેન મિચ્છાપટિપદા, પટિલોમવસેન સમ્માપટિપદા દેસિતાતિ વેદિતબ્બા. નનુ ચેત્થ પટિપદા પુચ્છિતા, નિબ્બાનં ભાજિતં, નિય્યાતનેપિ પટિપદાવ નિય્યાતિતા. ન ચ નિબ્બાનસ્સ પટિપદાતિ નામં, સવિપસ્સનાનં પન ચતુન્નં મગ્ગાનમેતં નામં, તસ્મા પુચ્છાનિય્યાતનેહિ પદભાજનં ન સમેતીતિ. નો ન સમેતિ, કસ્મા? ફલેન પટિપદાય દસ્સિતત્તા. ફલેન હેત્થ પટિપદા દસ્સિતા. ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ એતં નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં યસ્સા પટિપદાય ફલં, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માપટિપદાતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે અસેસવિરાગનિરોધાતિ એત્થ વિરાગો નિરોધસ્સેવ વેવચનં, અસેસવિરાગા અસેસનિરોધાતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. યેન વા વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધો હોતિ, તં દસ્સેતું એતં પદભાજનં વુત્તં. એવઞ્હિ સતિ સાનુભાવા પટિપદા વિભત્તા હોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતન્તિ. તતિયં.

૪. વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે વિપસ્સિસ્સાતિ તસ્સ કિર બોધિસત્તસ્સ યથા લોકિયમનુસ્સાનં કિઞ્ચિદેવ પસ્સન્તાનં પરિત્તકમ્માભિનિબ્બત્તસ્સ કમ્મજપસાદસ્સ દુબ્બલત્તા અક્ખીનિ વિપ્ફન્દન્તિ, ન એવં વિપ્ફન્દિંસુ. બલવકમ્મનિબ્બત્તસ્સ પન કમ્મજપસાદસ્સ બલવત્તા અવિપ્ફન્દન્તેહિ અનિમિસેહિ એવ અક્ખીહિ પસ્સિ સેય્યથાપિ દેવા તાવતિંસા. તેન વુત્તં – ‘‘અનિમિસન્તો કુમારો પેક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦). અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અન્તરન્તરા નિમિસજનિતન્ધકારવિરહેન વિસુદ્ધં પસ્સતિ, વિવટેહિ વા અક્ખીહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સી. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પચ્છિમભવિકાનં સબ્બબોધિસત્તાનં બલવકમ્મનિબ્બત્તસ્સ કમ્મજપસાદસ્સ બલવત્તા અક્ખીનિ ન વિપ્ફન્દન્તિ, સો પન બોધિસત્તો એતેનેવ નામં લભિ.

અપિચ વિચેય્ય વિચેય્ય પસ્સતીતિ વિપસ્સી, વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા પસ્સતીતિ અત્થો. એકદિવસં કિર વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસીદિત્વા અત્થે અનુસાસન્તસ્સ રઞ્ઞો અલઙ્કતપટિયત્તં મહાપુરિસં આહરિત્વા અઙ્કે ઠપયિંસુ. તસ્સ તં અઙ્કે કત્વા પલાળયમાનસ્સેવ અમચ્ચા સામિકં અસ્સામિકં અકંસુ. બોધિસત્તો અનત્તમનસદ્દં નિચ્છારેસિ. રાજા ‘‘કિમેતં ઉપધારેથા’’તિ આહ. ઉપધારયમાના અઞ્ઞં અદિસ્વા ‘‘અટ્ટસ્સ દુબ્બિનિચ્છિતત્તા એવં કતં ભવિસ્સતી’’તિ પુન સામિકમેવ સામિકં કત્વા ‘‘ઞત્વા નુ ખો કુમારો એવં કરોતી’’તિ? વીમંસન્તા પુન સામિકં અસ્સામિકમકંસુ. પુન બોધિસત્તો તથેવ સદ્દં નિચ્છારેસિ. અથ રાજા ‘‘જાનાતિ મહાપુરિસો’’તિ તતો પટ્ઠાય અપ્પમત્તો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘વિચેય્ય વિચેય્ય કુમારો અત્થે પનાયતિ ઞાયેનાતિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૧).

ભગવતોતિ ભાગ્યસમ્પન્નસ્સ. અરહતોતિ રાગાદિઅરીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ વા અરાનં હતત્તા, પચ્ચયાનં વા અરહત્તા અરહાતિ એવં ગુણતો ઉપ્પન્નનામધેય્યસ્સ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સાતિ સમ્મા નયેન હેતુના સામં પચ્ચત્તપુરિસકારેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધસ્સ. પુબ્બેવ સમ્બોધાતિ સમ્બોધો વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તતો પુબ્બેવ. બોધિસત્તસ્સેવ સતોતિ એત્થ બોધીતિ ઞાણં, બોધિમા સત્તો બોધિસત્તો, ઞાણવા પઞ્ઞવા પણ્ડિતોતિ અત્થો. પુરિમબુદ્ધાનઞ્હિ પાદમૂલે અભિનીહારતો પટ્ઠાય પણ્ડિતોવ સો સત્તો, ન અન્ધબાલોતિ બોધિસત્તો. યથા વા ઉદકતો ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતં પરિપાકગતં પદુમં સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન અવસ્સં બુજ્ઝિસ્સતીતિ બુજ્ઝનકપદુમન્તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધાનં સન્તિકે બ્યાકરણસ્સ લદ્ધત્તા અવસ્સં અનન્તરાયેન પારમિયો પૂરેત્વા બુજ્ઝિસ્સતીતિ બુજ્ઝનકસત્તોતિપિ બોધિસત્તો. યા ચ એસા ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતા બોધિ, તં પત્થયમાનો પવત્તતીતિ બોધિયં સત્તો આસત્તોતિપિ બોધિસત્તો. એવં ગુણતો ઉપ્પન્નનામવસેન બોધિસત્તસ્સેવ સતો. કિચ્છન્તિ દુક્ખં. આપન્નોતિ અનુપ્પત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અહો અયં સત્તલોકો દુક્ખં અનુપ્પત્તોતિ. ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇદં અપરાપરં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વુત્તં. નિસ્સરણન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ જરામરણદુક્ખતો નિસ્સટત્તા તસ્સ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચતિ. કુદાસ્સુ નામાતિ કતરસ્મિં નુ ખો કાલે.

યોનિસો મનસિકારાતિ ઉપાયમનસિકારેન પથમનસિકારેન. અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયોતિ પઞ્ઞાય સદ્ધિં જરામરણકારણસ્સ અભિસમયો સમવાયો સમાયોગો અહોસિ, ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇદં તેન દિટ્ઠન્તિ અત્થો. અથ વા યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાયાતિ યોનિસો મનસિકારેન ચ પઞ્ઞાય ચ અભિસમયો અહુ. ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણ’’ન્તિ, એવં જરામરણકારણસ્સ પટિવેધો અહોસીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ.

ઇતિ હિદન્તિ એવમિદં. સમુદયો સમુદયોતિ એકાદસસુ ઠાનેસુ સઙ્ખારાદીનં સમુદયં સમ્પિણ્ડેત્વા નિદ્દિસતિ. પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સમુદયો હોતી’’તિ. એવં ઇતો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ, ચતૂસુ વા અરિયસચ્ચધમ્મેસુ. ચક્ખુન્તિઆદીનિ ઞાણવેવચનાનેવ. ઞાણમેવ હેત્થ દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ, ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, પટિવેધનટ્ઠેન વિજ્જા, ઓભાસનટ્ઠેન આલોકોતિ વુત્તં. તં પનેતં ચતૂસુ સચ્ચેસુ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. નિરોધવારેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ચતુત્થં.

૫-૧૦. સિખીસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૧૦. પઞ્ચમાદીસુ સિખિસ્સ, ભિક્ખવેતિઆદીનં પદાનં ‘‘સિખિસ્સપિ, ભિક્ખવે’’તિ ન એવં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. કસ્મા? એકાસને અદેસિતત્તા. નાનાઠાનેસુ હિ એતાનિ દેસિતાનિ, અત્થો પન સબ્બત્થ સદિસોયેવ. સબ્બબોધિસત્તાનઞ્હિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નાનં ન અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા આચિક્ખતિ – ‘‘અતીતે બોધિસત્તા પચ્ચયાકારં સમ્મસિત્વા બુદ્ધા જાતા’’તિ. યથા પન પઠમકપ્પિકકાલે દેવે વુટ્ઠે ઉદકસ્સ ગતમગ્ગેનેવ અપરાપરં વુટ્ઠિઉદકં ગચ્છતિ, એવં તેહિ તેહિ પુરિમબુદ્ધેહિ ગતમગ્ગેનેવ પચ્છિમા પચ્છિમા ગચ્છન્તિ. સબ્બબોધિસત્તા હિ આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા તં અનુલોમપટિલોમં સમ્મસિત્વા બુદ્ધા હોન્તીતિ પટિપાટિયા સત્તસુ સુત્તેસુ બુદ્ધવિપસ્સના નામ કથિતાતિ.

બુદ્ધવગ્ગો પઠમો.

૨. આહારવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહારવગ્ગસ્સ પઠમે આહારાતિ પચ્ચયા. પચ્ચયા હિ આહરન્તિ અત્તનો ફલં, તસ્મા આહારાતિ વુચ્ચન્તિ. ભૂતાનં વા સત્તાનન્તિઆદીસુ ભૂતાતિ જાતા નિબ્બત્તા. સમ્ભવેસિનોતિ યે સમ્ભવં જાતિં નિબ્બત્તિં એસન્તિ ગવેસન્તિ. તત્થ ચતૂસુ યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ભિન્દિત્વા બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજા ઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસિનો નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પભુતિ ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, તતો પરં ભૂતા નામ. અથ વા ભૂતાતિ જાતા અભિનિબ્બત્તા, યે ભૂતા અભિનિબ્બત્તાયેવ, ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, તેસં ખીણાસવાનં એતં અધિવચનં. સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા આયતિમ્પિ સમ્ભવં એસન્તાનં સેક્ખપુથુજ્જનાનમેતં અધિવચનં. એવં સબ્બથાપિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ. વાસદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો, તસ્મા ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અનુગ્ગહાયાતિ અનુગ્ગહત્થં. વચનભેદોયેવ ચેસ, અત્થો પન દ્વિન્નમ્પિ પદાનં એકોયેવ. અથ વા ઠિતિયાતિ તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનં અનુપ્પબન્ધવસેન અવિચ્છેદાય. અનુગ્ગહાયાતિ અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય. ઉભોપિ ચેતાનિ ‘‘ભૂતાનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચ, સમ્ભવેસીનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચા’’તિ એવં ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનીતિ.

કબળીકારો આહારોતિ કબળં કત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો, ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુકાય ઓજાયેતં અધિવચનં. ઓળારિકો વા સુખુમો વાતિ વત્થુઓળારિકતાય ઓળારિકો, સુખુમતાય સુખુમો. સભાવેન પન સુખુમરૂપપરિયાપન્નત્તા કબળીકારો આહારો સુખુમોવ હોતિ. સાપિ ચસ્સ વત્થુતો ઓળારિકતા સુખુમતા ચ ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બા. કુમ્ભીલાનઞ્હિ આહારં ઉપાદાય મોરાનં આહારો સુખુમો. કુમ્ભીલા કિર પાસાણે ગિલન્તિ, તે ચ નેસં કુચ્છિપ્પત્તા વિલીયન્તિ. મોરા સપ્પવિચ્છિકાદિપાણે ખાદન્તિ. મોરાનં પન આહારં ઉપાદાય તરચ્છાનં આહારો સુખુમો. તે કિર તિવસ્સછડ્ડિતાનિ વિસાણાનિ ચેવ અટ્ઠીનિ ચ ખાદન્તિ, તાનિ ચ નેસં ખેળેન તેમિતમત્તાનેવ કન્દમૂલં વિય મુદુકાનિ હોન્તિ. તરચ્છાનં આહારં ઉપાદાય હત્થીનં આહારો સુખુમો. તે હિ નાનારુક્ખસાખાદયો ખાદન્તિ. હત્થીનં આહારતો ગવયગોકણ્ણમિગાદીનં આહારો સુખુમો. તે કિર નિસ્સારાનિ નાનારુક્ખપણ્ણાદીનિ ખાદન્તિ. તેસમ્પિ આહારતો ગુન્નં આહારો સુખુમો. તે અલ્લસુક્ખતિણાનિ ખાદન્તિ. તેસં આહારતો સસાનં આહારો સુખુમો. સસાનં આહારતો સકુણાનં આહારો સુખુમો. સકુણાનં આહારતો પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારતો ગામભોજકાનં આહારો સુખુમો. ગામભોજકાનં આહારતો રાજરાજમહામત્તાનં આહારો સુખુમો. તેસમ્પિ આહારતો ચક્કવત્તિનો આહારો સુખુમો. ચક્કવત્તિનો આહારતો ભુમ્માનં દેવાનં આહારો સુખુમો. ભુમ્માનં દેવાનં આહારતો ચાતુમહારાજિકાનં. એવં યાવ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં આહારા વિત્થારેતબ્બા. તેસં પનાહારો સુખુમોત્વેવ નિટ્ઠં પત્તો.

એત્થ ચ ઓળારિકે વત્થુસ્મિં ઓજા પરિત્તા હોતિ દુબ્બલા, સુખુમે બલવતી. તથા હિ એકપત્તપૂરમ્પિ યાગું પીતો મુહુત્તેનેવ જિઘચ્છિતો હોતિ યંકિઞ્ચિદેવ ખાદિતુકામો, સપ્પિં પન પસતમત્તં પિવિત્વા દિવસં અભોત્તુકામો હોતિ. તત્થ વત્થુ કમ્મજતેજસઙ્ખાતં પરિસ્સયં વિનોદેતિ, ન પન સક્કોતિ પાલેતું. ઓજા પન પાલેતિ, ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું. દ્વે પન એકતો હુત્વા પરિસ્સયઞ્ચેવ વિનોદેન્તિ પાલેન્તિ ચાતિ.

ફસ્સો દુતિયોતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિ છબ્બિધોપિ ફસ્સો એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ દુતિયો આહારોતિ વેદિતબ્બો. દેસનાનયો એવ ચેસ, તસ્મા ઇમિના નામ કારણેન દુતિયો તતિયો ચાતિ ઇદમેત્થ ન ગવેસિતબ્બં. મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણન્તિ ચિત્તં. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં ઠાને ઉપાદિણ્ણકઅનુપાદિણ્ણકવસેન એકરાસિં કત્વા ચત્તારો આહારે દસ્સેસિ. કબળીકારાહારો હિ ઉપાદિણ્ણકોપિ અત્થિ અનુપાદિણ્ણકોપિ, તથા ફસ્સાદયો. તત્થ સપ્પાદીહિ ગિલિતાનં મણ્ડૂકાદીનં વસેન ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો દટ્ઠબ્બો. મણ્ડૂકાદયો હિ સપ્પાદીહિ ગિલિતા અન્તોકુચ્છિગતાપિ કિઞ્ચિ કાલં જીવન્તિયેવ. તે યાવ ઉપાદિણ્ણકપક્ખે તિટ્ઠન્તિ, તાવ આહારત્થં ન સાધેન્તિ. ભિજ્જિત્વા પન અનુપાદિણ્ણકપક્ખે ઠિતા સાધેન્તિ. તદાપિ ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતીતિ અટ્ઠકથાયમેવ પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – ઇમેસં સત્તાનં ખાદન્તાનમ્પિ અખાદન્તાનમ્પિ ભુઞ્જન્તાનમ્પિ અભુઞ્જન્તાનમ્પિ પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતા કમ્મજા ઓજા નામ અત્થિ, સા યાવપિ સત્તમા દિવસા પાલેતિ, અયમેવ ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારોતિ વેદિતબ્બો. તેભૂમકવિપાકવસેન પન ઉપાદિણ્ણકફસ્સાદયો વેદિતબ્બા, તેભૂમકકુસલાકુસલકિરિયવસેન અનુપાદિણ્ણકા. લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતાતિ.

એત્થાહ – ‘‘યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો, અથ કસ્મા અઞ્ઞેસુપિ સત્તાનં પચ્ચયેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમેયેવ ચત્તારો વુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો, નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ (સં. નિ. ૫.૧૮૩), તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧; વિભ. ૨૨૫).

કો પનેત્થ આહારો કિં આહરતીતિ? કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના, મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે, વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપન્તિ.

કથં? કબળીકારાહારો તાવ મુખે ઠપિતમત્તેયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ, દન્તવિચુણ્ણિતં પન અજ્ઝોહરિયમાનં એકેકં સિત્થં અટ્ઠટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિયેવ. એવં કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ. ફસ્સાહારો પન સુખવેદનીયો ફસ્સો ઉપ્પજ્જમાનોયેવ સુખં વેદનં આહરતિ, દુક્ખવેદનીયો દુક્ખં, અદુક્ખમસુખવેદનીયો અદુક્ખમસુખન્તિ એવં સબ્બથાપિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના આહરતિ.

મનોસઞ્ચેતનાહારો કામભવૂપગં કમ્મં કામભવં આહરતિ, રૂપારૂપભવૂપગાનિ તં તં ભવં. એવં સબ્બથાપિ મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે આહરતિ. વિઞ્ઞાણાહારો પન યે ચ પટિસન્ધિક્ખણે તંસમ્પયુત્તકા તયો ખન્ધા, યાનિ ચ તિસન્તતિવસેન તિંસ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહજાતાદિપચ્ચયનયેન તાનિ આહરતીતિ વુચ્ચતિ. એવં વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ. એત્થ ચ ‘‘મનોસઞ્ચેતના તયો ભવે આહરતી’’તિ સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા. ‘‘વિઞ્ઞાણં પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતી’’તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તં. અવિસેસેન પન તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનં આહરણતોપેતે ‘‘આહારા’’તિ વેદિતબ્બા.

એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ કબળીકારાહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ, ફસ્સો ફુસન્તોયેવ મનોસઞ્ચેતના આયૂહમાનાવ, વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ. કથં? કબળીકારાહારો હિ ઉપત્થમ્ભેન્તોયેવ કાયટ્ઠપનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. કમ્મજનિતોપિ હિ અયં કાયો કબળીકારાહારેન ઉપત્થદ્ધો દસપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ યાવ આયુપરિમાણા તિટ્ઠતિ. યથા કિં? યથા માતુયા જનિતોપિ દારકો ધાતિયા થઞ્ઞાદીનિ પાયેત્વા પોસિયમાનો ચિરં તિટ્ઠતિ, યથા ચ ઉપત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભિતં ગેહં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યથા, મહારાજ, ગેહે પપતન્તે અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવ તં ગેહં ન પતતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ.

એવં કબળીકારો આહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ.

એવં સાધેન્તોપિ ચ કબળીકારો આહારો દ્વિન્નં રૂપસન્તતીનં પચ્ચયો હોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ચ ઉપાદિણ્ણકસ્સ ચ. કમ્મજાનં અનુપાલકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, આહારસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વાતિ. ફસ્સો પન સુખાદિવત્થુભૂતં આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ સુખાદિવેદનાપવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. મનોસઞ્ચેતના કુસલાકુસલકમ્મવસેન આયૂહમાનાયેવ ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ નામરૂપપ્પવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતીતિ.

એવં ઉપત્થમ્ભનાદિવસેન આહારકિચ્ચં સાધયમાનેસુ પનેતેસુ ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. સેય્યથિદં – કબળીકારાહારે નિકન્તિયેવ ભયં, ફસ્સે ઉપગમનમેવ, મનોસઞ્ચેતનાય આયૂહનમેવ, વિઞ્ઞાણે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ. કિં કારણા? કબળીકારાહારે હિ નિકન્તિં કત્વા સીતાદીનં પુરક્ખતા સત્તા આહારત્થાય મુદ્દાગણનાદિકમ્માનિ કરોન્તા અનપ્પકં દુક્ખં નિગચ્છન્તિ. એકચ્ચે ચ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્માદિકાય અનેસનાય આહારં પરિયેસન્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગારય્હા હોન્તિ, સમ્પરાયેપિ, ‘‘તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા’’તિઆદિના લક્ખણસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૨૧૮) વુત્તનયેન સમણપેતા હોન્તિ. ઇમિના તાવ કારણેન કબળીકારે આહારે નિકન્તિ એવ ભયન્તિ વેદિતબ્બા.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાપિ ફસ્સસ્સાદિનો પરેસં રક્ખિતગોપિતેસુ દારાદીસુ ભણ્ડેસુ અપરજ્ઝન્તિ, તે સહ ભણ્ડેન ભણ્ડસામિકા ગહેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં વા છિન્દિત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડેન્તિ, રઞ્ઞો વા નિય્યાદેન્તિ. તતો તે રાજા વિવિધા કમ્મકારણા કારાપેતિ. કાયસ્સ ચ ભેદા દુગ્ગતિ તેસં પાટિકઙ્ખા હોતિ. ઇતિ ફસ્સસ્સાદમૂલકં દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં સબ્બમાગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન ફસ્સાહારે ઉપગમનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

કુસલાકુસલકમ્માયૂહને પન તમ્મૂલકં તીસુ ભવેસુ ભયં સબ્બં આગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન મનોસઞ્ચેતનાહારે આયૂહનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને અભિનિપતતિ, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિનામરૂપં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તતિ. તસ્મિઞ્ચ નિબ્બત્તે સબ્બભયાનિ નિબ્બત્તાનિયેવ હોન્તિ તમ્મૂલકત્તાતિ ઇમિના કારણેન વિઞ્ઞાણાહારે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બોતિ.

કિંનિદાનાતિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ, ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં તતો સમુદેતિ જાયતિ પભવતિ, તસ્મા સમુદયો જાતિ પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ પદત્થો – કિંનિદાનં એતેસન્તિ કિંનિદાના. કો સમુદયો એતેસન્તિ કિંસમુદયા. કા જાતિ એતેસન્તિ કિંજાતિકા. કો પભવો એતેસન્તિ કિંપભવા. યસ્મા પન તેસં તણ્હા યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાનાતિ પટિસન્ધિં આદિં કત્વા અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાનં પુરિમતણ્હાનં વસેન નિદાનં વેદિતબ્બં. કથં? પટિસન્ધિક્ખણે તાવ પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેન, સેસાનં તતો ઊનઊનસન્તતિવસેન ઉપ્પન્નરૂપબ્ભન્તરં જાતા ઓજા અત્થિ, અયં તણ્હાનિદાનો ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો. પટિસન્ધિચિત્તસમ્પયુત્તા પન ફસ્સચેતના સયઞ્ચ ચિત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે તણ્હાનિદાના ઉપાદિણ્ણક-ફસ્સમનોસઞ્ચેતના-વિઞ્ઞાણાહારાતિ એવં તાવ પુરિમતણ્હાનિદાના પટિસન્ધિકા આહારા. યથા ચ પટિસન્ધિકા, એવં તતો પરં પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદિનિબ્બત્તાપિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન ભગવા ન કેવલં આહારાનમેવ નિદાનં જાનાતિ, આહારનિદાનભૂતાય તણ્હાયપિ, તણ્હાય નિદાનાનં વેદનાદીનમ્પિ નિદાનં જાનાતિયેવ, તસ્મા તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનાતિઆદિના નયેન વટ્ટં દસ્સેત્વા વિવટ્ટં દસ્સેસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને ભગવા અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતિ. કથં? આહારવસેન હિ અયં અત્તભાવો ગહિતો.

તણ્હાતિ ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં, વેદનાફસ્સસળાયતનનામરૂપવિઞ્ઞાણાનિ યસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા કમ્મં આયૂહિતં, તં દસ્સેતું વુત્તાનિ, અવિજ્જાસઙ્ખારા તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં. ઇતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ અત્તભાવો, દ્વીસુ તસ્સ જનકં કમ્મન્તિ સઙ્ખેપેન કમ્મઞ્ચેવ કમ્મવિપાકઞ્ચાતિ, દ્વેપિ ધમ્મે દસ્સેન્તેન અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં.

તત્રાયં દેસના અનાગતસ્સ અદસ્સિતત્તા અપરિપુણ્ણાતિ ન દટ્ઠબ્બા. નયતો પન પરિપુણ્ણાત્વેવ દટ્ઠબ્બા. યથા હિ ચક્ખુમા પુરિસો ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નં સુંસુમારં દિસ્વા તસ્સ પરભાગં ઓલોકેન્તો ગીવં પસ્સેય્ય, ઓરતો પિટ્ઠિં, પરિયોસાને નઙ્ગુટ્ઠમૂલં, હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તો પન ઉદકગતં અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે ન પસ્સેય્ય, સો ન એત્તાવતા ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ ગણ્હાતિ, નયતો પન પરિપુણ્ણોત્વેવ ગણ્હાતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નસુંસુમારો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં. તીરે ઠિતો ચક્ખુમા પુરિસો વિય યોગાવચરો. તેન પુરિસેન ઉદકપિટ્ઠે સુંસુમારસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય યોગિના આહારવસેન ઇમસ્સત્તભાવસ્સ દિટ્ઠકાલો. પરતો ગીવાય દિટ્ઠકાલો વિય ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનિકાય તણ્હાય દિટ્ઠકાલો. પિટ્ઠિયા દિટ્ઠકાલો વિય યસ્મિં અત્તભાવે તણ્હાસઙ્ખાતં કમ્મં કતં, વેદનાદિવસેન તસ્સ દિટ્ઠકાલો. નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય તસ્સત્તભાવસ્સ જનકાનં અવિજ્જાસઙ્ખારાનં દિટ્ઠકાલો. હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તસ્સ પન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે અદિસ્વાપિ ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણોત્વેવ ગહણં વિય યત્થ યત્થ પચ્ચયવટ્ટં પાળિયં ન આગતં, તત્થ તત્થ ‘‘દેસના અપરિપુણ્ણા’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણાત્વેવ ગહણં વેદિતબ્બં. તત્થ ચ આહારતણ્હાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, તણ્હાવેદનાનં અન્તરે એકો, વિઞ્ઞાણસઙ્ખારાનં અન્તરે એકોતિ એવં તિસન્ધિચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ. પઠમં.

૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયાતિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને ભગવા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. કસ્મા? દિટ્ઠિગતિકસ્સ નિસિન્નત્તા. તસ્સઞ્હિ પરિસતિ મોળિયફગ્ગુનો નામ ભિક્ખુ દિટ્ઠિગતિકો નિસિન્નો. અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઉટ્ઠહિત્વા મં પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સાહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ પુચ્છાય ઓકાસદાનત્થં દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. મોળિયફગ્ગુનોતિ મોળીતિ ચૂળા વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિતં

વેહાયસં ઉક્ખિપિ સક્યપુઙ્ગવો;

રતનચઙ્કોટવરેન વાસવો,

સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહી’’તિ.

સા તસ્સ ગિહિકાલે મહન્તા અહોસિ. તેનસ્સ ‘‘મોળિયફગ્ગુનો’’તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ. પબ્બજિતમ્પિ નં તેનેવ નામેન સઞ્જાનન્તિ. એતદવોચાતિ દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તો એતં ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ વચનં અવોચ. તસ્સત્થો – ભન્તે, કો નામ સો, યો એતં વિઞ્ઞાણાહારં ખાદતિ વા ભુઞ્જતિ વાતિ?

કસ્મા પનાયં ઇતરે તયો આહારે અપુચ્છિત્વા ઇમમેવ પુચ્છતીતિ? જાનામીતિ લદ્ધિયા. સો હિ મહન્તે પિણ્ડે કત્વાવ કબળીકારાહારં ભુઞ્જન્તે પસ્સતિ, તેનસ્સ તં જાનામીતિ લદ્ધિ. તિત્તિરવટ્ટકમોરકુક્કુટાદયો પન માતુસમ્ફસ્સેન યાપેન્તે દિસ્વા ‘‘એતે ફસ્સાહારેન યાપેન્તી’’તિ તસ્સ લદ્ધિ. કચ્છપા પન અત્તનો ઉતુસમયે મહાસમુદ્દતો નિક્ખમિત્વા સમુદ્દતીરે વાલિકન્તરે અણ્ડાનિ ઠપેત્વા વાલિકાય પટિચ્છાદેત્વા મહાસમુદ્દમેવ ઓતરન્તિ. તાનિ માતુઅનુસ્સરણવસેન ન પૂતીનિ હોન્તિ. તાનિ મનોસઞ્ચેતનાહારેન યાપેન્તીતિ તસ્સ લદ્ધિ. કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ અયં લદ્ધિ, ન પન એતાય લદ્ધિયા ઇમં પઞ્હં પુચ્છતિ. દિટ્ઠિગતિકો હિ ઉમ્મત્તકસદિસો. યથા ઉમ્મત્તકો પચ્છિં ગહેત્વા અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણો ગોમયમ્પિ પાસાણમ્પિ ગૂથમ્પિ ખજ્જખણ્ડમ્પિ તં તં મનાપમ્પિ અમનાપમ્પિ ગહેત્વા પચ્છિયં પક્ખિપતિ. એવમેવ દિટ્ઠિગતિકો યુત્તમ્પિ અયુત્તમ્પિ પુચ્છતિ. સો ‘‘કસ્મા ઇમં પુચ્છસી’’તિ ન નિગ્ગહેતબ્બો, પુચ્છિતપુચ્છિતટ્ઠાને પન ગહણમેવ નિસેધેતબ્બં. તેનેવ નં ભગવા ‘‘કસ્મા એવં પુચ્છસી’’તિ અવત્વા ગહિતગાહમેવ તસ્સ મોચેતું નો કલ્લો પઞ્હોતિઆદિમાહ.

તત્થ નો કલ્લોતિ અયુત્તો. આહારેતીતિ અહં ન વદામીતિ અહં કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા આહારેતીતિ ન વદામિ. આહારેતીતિ ચાહં વદેય્યન્તિ યદિ અહં આહારેતીતિ વદેય્યં. તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હોતિ તસ્મિં મયા એવં વુત્તે અયં પઞ્હો યુત્તો ભવેય્ય. કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારોતિ, ભન્તે, અયં વિઞ્ઞાણાહારો કતમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ અત્થો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણન્તિ તસ્મિં એવં પુચ્છિતે પઞ્હે ઇમં વેય્યાકરણં યુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયો’’તિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞાણાહારોતિ પટિસન્ધિચિત્તં. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ તેનેવ વિઞ્ઞાણેન સહુપ્પન્નનામરૂપં. તસ્મિં ભૂતે સતિ સળાયતનન્તિ તસ્મિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિસઙ્ખાતે નામરૂપે જાતે સતિ સળાયતનં હોતીતિ અત્થો.

સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇધાપિ ભગવા ઉત્તરિ પઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દિટ્ઠિગતિકો હિ નવપુચ્છં ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, નિદ્દિટ્ઠં નિદ્દિટ્ઠંયેવ પન ગણ્હિત્વા પુચ્છતિ, તેનસ્સ ભગવા ઓકાસં અદાસિ. અત્થો પનસ્સ સબ્બપદેસુ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ભવતી’’તિ કસ્મા ન પુચ્છતિ? દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ સત્તો નામ ભૂતો નિબ્બત્તોયેવાતિ લદ્ધિ, તસ્મા અત્તનો લદ્ધિવિરુદ્ધં ઇદન્તિ ન પુચ્છતિ. અપિચ ઇદપ્પચ્ચયા ઇદં ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ બહૂસુ ઠાનેસુ કથિતત્તા સઞ્ઞત્તિં ઉપગતો, તેનાપિ ન પુચ્છતિ. સત્થાપિ ‘‘ઇમસ્સ બહું પુચ્છન્તસ્સાપિ તિત્તિ નત્થિ, તુચ્છપુચ્છમેવ પુચ્છતી’’તિ ઇતો પટ્ઠાય દેસનં એકાબદ્ધં કત્વા દેસેસિ. છન્નં ત્વેવાતિ યતો પટ્ઠાય દેસનારુળ્હં, તમેવ ગહેત્વા દેસનં વિવટ્ટેન્તો એવમાહ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનં અન્તરે એકો, ભવજાતીનં અન્તરે એકોતિ. દુતિયં.

૩. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા બાહિરકસમણબ્રાહ્મણા. જરામરણં નપ્પજાનન્તીતિઆદીસુ જરામરણં ન જાનન્તિ દુક્ખસચ્ચવસેન, જરામરણસમુદયં ન જાનન્તિ સહ તણ્હાય જાતિ જરામરણસ્સ સમુદયોતિ સમુદયસચ્ચવસેન, જરામરણનિરોધં ન જાનન્તિ નિરોધસચ્ચવસેન, પટિપદં ન જાનન્તિ મગ્ગસચ્ચવસેન. જાતિં ન જાનન્તિ દુક્ખસચ્ચવસેન, જાતિસમુદયં ન જાનન્તિ સહ તણ્હાય ભવો જાતિસમુદયોતિ સમુદયસચ્ચવસેન. એવં સહ તણ્હાય સમુદયં યોજેત્વા સબ્બપદેસુ ચતુસચ્ચવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વાતિ એત્થ અરિયમગ્ગો સામઞ્ઞઞ્ચેવ બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચ. ઉભયત્થાપિ પન અત્થો નામ અરિયફલં વેદિતબ્બં. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે એકાદસસુ ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથેસીતિ. તતિયં.

૪. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ઇમે ધમ્મે કતમે ધમ્મેતિ એત્તકં પપઞ્ચં કત્વા કથિતં, દેસનં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન ઇમે ધમ્મે નપ્પજાનન્તીતિઆદિ વુત્તં. સેસં પુરિમસદિસમેવ. ચતુત્થં.

૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ યં પણ્ડિતા દેવમનુસ્સા તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સમ્માદસ્સનં વદન્તિ, સબ્બમ્પિ તં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ખિપિત્વા પુચ્છતિ. દ્વયનિસ્સિતોતિ દ્વે કોટ્ઠાસે નિસ્સિતો. યેભુય્યેનાતિ ઇમિના ઠપેત્વા અરિયપુગ્ગલે સેસમહાજનં દસ્સેતિ. અત્થિતન્તિ સસ્સતં. નત્થિતન્તિ ઉચ્છેદં. લોકસમુદયન્તિ લોકો નામ સઙ્ખારલોકો, તસ્સ નિબ્બત્તિ. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતોતિ સમ્માપઞ્ઞા નામ સવિપસ્સના મગ્ગપઞ્ઞા, તાય પસ્સન્તસ્સાતિ અત્થો. યા લોકે નત્થિતાતિ સઙ્ખારલોકે નિબ્બત્તેસુ ધમ્મેસુ પઞ્ઞાયન્તેસ્વેવ યા નત્થીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અત્થો. લોકનિરોધન્તિ સઙ્ખારાનં ભઙ્ગં. યા લોકે અત્થિતાતિ સઙ્ખારલોકે ભિજ્જમાનેસુ ધમ્મેસુ પઞ્ઞાયન્તેસ્વેવ યા અત્થીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અત્થો.

અપિચ લોકસમુદયન્તિ અનુલોમપચ્ચયાકારં. લોકનિરોધન્તિ પટિલોમપચ્ચયાકારં. લોકનિસ્સયે પસ્સન્તસ્સાપિ હિ પચ્ચયાનં અનુચ્છેદેન પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અનુચ્છેદં પસ્સતો યા નત્થીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતિ. પચ્ચયનિરોધં પસ્સન્તસ્સાપિ પચ્ચયનિરોધેન પચ્ચયુપ્પન્નનિરોધં પસ્સતો યા અત્થીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અયમ્પેત્થ અત્થો.

ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધોતિ ઉપયેહિ ચ ઉપાદાનેહિ ચ અભિનિવેસેહિ ચ વિનિબન્ધો. તત્થ ઉપયાતિ દ્વે ઉપયા તણ્હુપયો ચ દિટ્ઠુપયો ચ. ઉપાદાનાદીસુપિ એસેવ નયો. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ યસ્મા અહં મમન્તિઆદીહિ આકારેહિ તેભૂમકધમ્મે ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, તસ્મા ઉપયાતિ વુચ્ચન્તિ. યસ્મા પન તે ધમ્મે ઉપાદિયન્તિ ચેવ અભિનિવિસન્તિ ચ, તસ્મા ઉપાદાનાતિ ચ અભિનિવેસાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. તાહિ ચાયં લોકો વિનિબન્ધો. તેનાહ ‘‘ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધો’’તિ.

તઞ્ચાયન્તિ તઞ્ચ ઉપયુપાદાનં અયં અરિયસાવકો. ચેતસો અધિટ્ઠાનન્તિ ચિત્તસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતં. અભિનિવેસાનુસયન્તિ અભિનિવેસભૂતઞ્ચ અનુસયભૂતઞ્ચ. તણ્હાદિટ્ઠીસુ હિ અકુસલચિત્તં પતિટ્ઠાતિ, તા ચ તસ્મિં અભિનિવિસન્તિ ચેવ અનુસેન્તિ ચ, તસ્મા તદુભયં ચેતસો અધિટ્ઠાનં અભિનિવેસાનુસયન્તિ ચ આહ. ન ઉપેતીતિ ન ઉપગચ્છતિ. ન ઉપાદિયતીતિ ન ગણ્હાતિ. નાધિટ્ઠાતીતિ ન અધિટ્ઠાતિ, કિન્તિ? અત્તા મેતિ. દુક્ખમેવાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધમત્તમેવ. ન કઙ્ખતીતિ ‘‘દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞો એત્થ સત્તો નામ અત્થી’’તિ કઙ્ખં ન કરોતિ. ન વિચિકિચ્છતીતિ ન વિચિકિચ્છં ઉપ્પાદેતિ.

અપરપ્પચ્ચયાતિ ન પરપ્પચ્ચયેન, અઞ્ઞસ્સ અપત્તિયાયેત્વા અત્તપચ્ચક્ખઞાણમેવસ્સ એત્થ હોતીતિ. એત્તાવતા ખો, કચ્ચાન, સમ્માદિટ્ઠિ હોતીતિ એવં સત્તસઞ્ઞાય પહીનત્તા એત્તકેન સમ્માદસ્સનં નામ હોતીતિ મિસ્સકસમ્માદિટ્ઠિં આહ. અયમેકો અન્તોતિ એસ એકો નિકૂટન્તો લામકન્તો પઠમકં સસ્સતં. અયં દુતિયોતિ એસ દુતિયો સબ્બં નત્થીતિ ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિસઙ્ખાતો નિકૂટન્તો લામકન્તો દુતિયકો ઉચ્છેદોતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. પઞ્ચમં.

૬. ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે નિબ્બિદાયાતિ નિબ્બિન્દનત્થાય. વિરાગાયાતિ વિરજ્જનત્થાય. નિરોધાયાતિ નિરુજ્ઝનત્થાય. પટિપન્નો હોતીતિ એત્થ સીલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નોતિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ લોકુત્તરસ્સ નિબ્બાનધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં પટિપદં પટિપન્નો. અનુધમ્મભૂતન્તિ અનુરૂપસભાવભૂતં. નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધાતિ નિબ્બિદાય ચેવ વિરાગેન ચ નિરોધેન ચ. અનુપાદા વિમુત્તોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કિઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયિત્વા વિમુત્તો. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તો. અલં વચનાયાતિ, એવં વત્તબ્બતં અરહતિ, યુત્તો અનુચ્છવિકોતિ અત્થો. એવમેત્થ એકેન નયેન ધમ્મકથિકસ્સ પુચ્છા કથિતા, દ્વીહિ તં વિસેસેત્વા સેક્ખાસેક્ખભૂમિયો નિદ્દિટ્ઠાતિ. છટ્ઠં.

૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે અચેલો કસ્સપોતિ લિઙ્ગેન અચેલો નિચ્ચેલો, નામેન કસ્સપો. દૂરતોવાતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતં આગચ્છન્તં દૂરતો એવ અદ્દસ. કિઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કિઞ્ચિદેવ કારણં. ઓકાસન્તિ પઞ્હબ્યાકરણસ્સ ખણં કાલં. અન્તરઘરન્તિ ‘‘ન પલ્લત્થિકાય અન્તરઘરે નિસીદિસ્સામી’’તિ એત્થ અન્તોનિવેસનં અન્તરઘરં. ‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખુ અન્તરઘરે ગમિસ્સામી’’તિ એત્થ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તોગામો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. યદાકઙ્ખસીતિ યં ઇચ્છસિ.

કસ્મા પન ભગવા કથેતુકામો યાવતતિયં પટિક્ખિપીતિ? ગારવજનનત્થં. દિટ્ઠિગતિકા હિ ખિપ્પં કથિયમાને ગારવં ન કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પુચ્છિતુમ્પિ સુકરં, પુચ્છિતમત્તેયેવ કથેતી’’તિ વચનમ્પિ ન સદ્દહન્તિ. દ્વે તયો વારે પટિક્ખિત્તે પન ગારવં કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પઞ્હં પુચ્છિતુમ્પિ દુક્કર’’ન્તિ યાવતતિયં યાચિતે કથિયમાનં સુસ્સૂસન્તિ સદ્દહન્તિ. ઇતિ ભગવા ‘‘અયં સુસ્સૂસિસ્સતિ સદ્દહિસ્સતી’’તિ યાવતતિયં યાચાપેત્વા કથેસિ. અપિચ યથા ભિસક્કો તેલં વા ફાણિતં વા પચન્તો મુદુપાકખરપાકાનં પાકકાલં આગમયમાનો પાકકાલં અનતિક્કમિત્વાવ ઓતારેતિ. એવં ભગવા સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો ‘‘એત્તકેન કાલેન ઇમસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વાવ યાવતતિયં યાચાપેસિ.

મા હેવં, કસ્સપાતિ, કસ્સપ, મા એવં ભણિ. સયંકતં દુક્ખન્તિ હિ વત્તું ન વટ્ટતિ, અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતિ. પરતોપિ એસેવ નયો. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્નં. ઇતિ પુટ્ઠો સમાનોતિ કસ્મા એવમાહ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિઆદિના પુટ્ઠો ‘મા હેવ’ન્તિ વદતિ, ‘નત્થી’તિ પુટ્ઠો ‘અત્થી’તિ વદતિ. ‘ભવં ગોતમો દુક્ખં ન જાનાતિ ન પસ્સતી’તિ પુટ્ઠો ‘જાનામિ ખ્વાહ’ન્તિ વદતિ. કિઞ્ચિ નુ ખો મયા વિરજ્ઝિત્વા પુચ્છિતો’’તિ મૂલતો પટ્ઠાય અત્તનો પુચ્છમેવ સોધેન્તો એવમાહ. આચિક્ખતુ ચ મે, ભન્તે, ભગવાતિ ઇધ સત્થરિ સઞ્જાતગારવો ‘‘ભવ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘ભગવા’’તિ વદતિ.

સો કરોતીતિઆદિ, ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. એત્થ ચ સતોતિ ઇદં ભુમ્મત્થે સામિવચનં, તસ્મા એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતીતિ ખો, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એત્થ ચ દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં. ઇતિ વદન્તિ એતસ્સ પુરિમેન આદિસદ્દેન અનન્તરેન ચ સસ્સતસદ્દેન સમ્બન્ધો હોતિ. ‘‘દીપેતિ ગણ્હાતી’’તિ અયં પનેત્થ પાઠસેસો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ઇતિ એવં વદન્તો આદિતોવ સસ્સતં દીપેતિ, સસ્સતં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, કારકઞ્ચ વેદકઞ્ચ એકમેવ ગણ્હન્તં એતં સસ્સતં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

અઞ્ઞો કરોતીતિઆદિ પન ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. ‘‘આદિતો સતો’’તિ ઇદં પન ઇધાપિ આહરિતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતીતિ ખો પન, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ, પચ્છા ‘‘કારકો ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, તેન કતં અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તાય વેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ સતો ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ. ઇતિ વદન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. તત્રાયં યોજના – એવઞ્ચ વદન્તો આદિતોવ ઉચ્છેદં દીપેતિ, ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં ઉચ્છેદં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

એતે તેતિ યે સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે ઉભો અન્તે (અનુપગમ્મ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, એતે તે, કસ્સપ, ઉભો અન્તે) અનુપગમ્મ પહાય અનલ્લીયિત્વા મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો દેસેતીતિ અત્થો. કતરં ધમ્મન્તિ ચે? યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ. એત્થ હિ કારણતો ફલં, કારણનિરોધેન ચસ્સ નિરોધો દીપિતો, ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો. એત્તાવતા સેસપઞ્હા પટિસેધિતા હોન્તિ. ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ ઇમિના હિ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇમિના અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા ચેવ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

લભેય્યન્તિ ઇદં સો ભગવતો સન્તિકે ભિક્ખુભાવં પત્થયમાનો આહ. અથ ભગવા યોનેન ખન્ધકે તિત્થિયપરિવાસો (મહાવ. ૮૬) પઞ્ઞત્તો, યં અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો સામણેરભૂમિયં ઠિતો ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામો અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખામિ ઉપસમ્પદં. સ્વાહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચત્તારો માસે પરિવાસં યાચામી’’તિઆદિના નયેન સમાદિયિત્વા પરિવસતિ, તં સન્ધાય યો ખો, કસ્સપ, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બોતિઆદિમાહ. તત્થ પબ્બજ્જન્તિ વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તં. અપરિવસિત્વાયેવ હિ પબ્બજ્જં લભતિ. ઉપસમ્પદત્થિકેન પન નાતિકાલેન ગામપ્પવેસનાદીનિ અટ્ઠ વત્તાનિ પૂરેન્તેન પરિવસિતબ્બં. આરદ્ધચિત્તાતિ અટ્ઠવત્તપૂરણેન તુટ્ઠચિત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસ તિત્થિયપરિવાસો સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય પબ્બજ્જક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૬) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અપિચ મયાતિ અયમેત્થ પાઠો, અઞ્ઞત્થ પન ‘‘અપિચ મેત્થા’’તિ. પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતાતિ પુગ્ગલનાનત્તં વિદિતં. ‘‘અયં પુગ્ગલો પરિવાસારહો, અયં ન પરિવાસારહો’’તિ ઇદં મય્હં પાકટન્તિ દસ્સેતિ. તતો કસ્સપો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અચ્છરિયં બુદ્ધસાસનં, યત્થ એવં ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વા યુત્તમેવ ગણ્હન્તિ, અયુત્તં છડ્ડેન્તી’’તિ. તતો સુટ્ઠુતરં પબ્બજ્જાય સઞ્જાતુસ્સાહો સચે, ભન્તેતિઆદિમાહ. અથ ભગવા તસ્સ તિબ્બચ્છન્દતં વિદિત્વા ‘‘ન કસ્સપો પરિવાસં અરહતી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, કસ્સપં નહાપેત્વા પબ્બાજેત્વા આનેહી’’તિ. સો તથા કત્વા તં પબ્બાજેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ગણે નિસીદિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તેન વુત્તં અલત્થ ખો અચેલો કસ્સપો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદન્તિ. અચિરૂપસમ્પન્નોતિઆદિ સેસં બ્રાહ્મણસંયુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૭) વુત્તમેવાતિ. સત્તમં.

૮. તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે સા વેદનાતિઆદિ ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા નિસેધનત્થં વુત્તં. એત્થાપિ સતોતિ ભુમ્મત્થેયેવ સામિવચનં. તત્રાયં અત્થદીપના – ‘‘સા વેદના, સો વેદિયતી’’તિ ખો, તિમ્બરુક, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એવઞ્હિ સતિ વેદનાય એવ વેદના કતા હોતિ. એવઞ્ચ વદન્તો ઇમિસ્સા વેદનાય પુબ્બેપિ અત્થિતં અનુજાનાતિ, સસ્સતં દીપેતિ સસ્સતં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં સસ્સતં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. પુરિમઞ્હિ અત્થં સન્ધાયેવેતં ભગવતા વુત્તં ભવિસ્સતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તં યોજેત્વાવસ્સ અત્થો દીપિતો. એવમ્પાહં ન વદામીતિ અહં ‘‘સા વેદના, સો વેદિયતી’’તિ એવમ્પિ ન વદામિ. ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ એવમ્પિ ન વદામીતિ અત્થો.

અઞ્ઞા વેદનાતિઆદિ ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. ઇધાપિ અયં અત્થયોજના –‘‘અઞ્ઞા વેદના અઞ્ઞો વેદિયતી’’તિ ખો, તિમ્બરુક, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ પચ્છા યા પુરિમપક્ખે કારકવેદના, સા ઉચ્છિન્ના. તાય પન કતં અઞ્ઞો વેદિયતીતિ એવં ઉપ્પન્નાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તાય વેદનાય અભિતુન્નસ્સ સતો ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એવઞ્ચ વદન્તો કારકો ઉચ્છિન્નો, અઞ્ઞેન પટિસન્ધિ ગહિતાતિ ઉચ્છેદં દીપેતિ, ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં ઉચ્છેદં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. ઇધાપિ હિ ઇમાનિ પદાનિ અટ્ઠકથાયં આહરિત્વા યોજિતાનેવ. ઇમસ્મિં સુત્તે વેદનાસુખદુક્ખં કથિતં. તઞ્ચ ખો વિપાકસુખદુક્ખમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં. અટ્ઠમં.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે અવિજ્જાનીવરણસ્સાતિ અવિજ્જાય નિવારિતસ્સ. એવમયં કાયો સમુદાગતોતિ એવં અવિજ્જાય નિવારિતત્તા તણ્હાય ચ સમ્પયુત્તત્તાયેવ અયં કાયો નિબ્બત્તો. અયઞ્ચેવ કાયોતિ અયઞ્ચસ્સ અત્તનો સવિઞ્ઞાણકો કાયો. બહિદ્ધા ચ નામરૂપન્તિ બહિદ્ધા ચ પરેસં સવિઞ્ઞાણકો કાયો. અત્તનો ચ પરસ્સ ચ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ છહિ આયતનેહિ ચાપિ અયં અત્થો દીપેતબ્બોવ. ઇત્થેતં દ્વયન્તિ એવમેતં દ્વયં. દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સોતિ અઞ્ઞત્થ ચક્ખુરૂપાદીનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. મહાદ્વયં નામ કિરેતં. સળેવાયતનાનીતિ સળેવ ફસ્સાયતનાનિ ફસ્સકારણાનિ. યેહિ ફુટ્ઠોતિ યેહિ કારણભૂતેહિ આયતનેહિ ઉપ્પન્નેન ફસ્સેન ફુટ્ઠો. અઞ્ઞતરેનાતિ એત્થ પરિપુણ્ણવસેન અઞ્ઞતરતા વેદિતબ્બા. તત્રાતિ તસ્મિં બાલપણ્ડિતાનં કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હિ. કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપયોગો.

ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતા પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા હિ ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતા, યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વા દસ્સેતાતિ ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ ‘‘અહં ભગવા કિન્નામો’’તિ? ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ ‘‘અહં ભગવા કિન્નામ’’ન્તિ, ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

સા ચેવ અવિજ્જાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિં આકડ્ઢિત્વા નિરુદ્ધા, યથા પન અજ્જાપિ યં હિય્યો ભેસજ્જં પીતં, તદેવ ભોજનં ભુઞ્જાતિ સરિક્ખકત્તેન તદેવાતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ સા ચેવ અવિજ્જા સા ચ તણ્હાતિ ઇદમ્પિ સરિક્ખકત્તેન વુત્તં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. દુક્ખક્ખયાયાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખયત્થાય. કાયૂપગો હોતીતિ અઞ્ઞં પટિસન્ધિકાયં ઉપગન્તા હોતિ. યદિદં બ્રહ્મચરિયવાસોતિ યો અયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો, અયં બાલતો પણ્ડિતસ્સ વિસેસોતિ દસ્સેતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બોપિ સપટિસન્ધિકો પુથુજ્જનો ‘‘બાલો’’તિ, અપ્પટિસન્ધિકો ખીણાસવો ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુત્તો. સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો પન ‘‘પણ્ડિતા’’તિ વા ‘‘બાલા’’તિ વા ન વત્તબ્બા, ભજમાના પન પણ્ડિતપક્ખં ભજન્તિ. નવમં.

૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મેતિ સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે પચ્ચયે ચ પચ્ચયનિબ્બત્તે ચ સભાવધમ્મે દેસેસ્સામીતિ ઉભયં આરભિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ, બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ અનુપ્પન્નેસુપિ જાતિપચ્ચયા જરામરણં, જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો. ઠિતાવ સા ધાતૂતિ ઠિતોવ સો પચ્ચયસભાવો, ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતાતિ ઇમેહિપિ દ્વીહિ પચ્ચયમેવ કથેતિ. પચ્ચયેન હિ પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા પચ્ચયોવ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયો ધમ્મે નિયમેતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મનિયામતા’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદપ્પચ્ચયતાતિ ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયાવ ઇદપ્પચ્ચયતા. તન્તિ તં પચ્ચયં. અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ ઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝતિ. અભિસમેતીતિ ઞાણેન અભિસમાગચ્છતિ. આચિક્ખતીતિ કથેતિ. દેસેતીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ઞાપેતીતિ જાનાપેતિ. પટ્ઠપેતીતિ ઞાણમુખે ઠપેતિ. વિવરતીતિ વિવરિત્વા દસ્સેતિ. વિભજતીતિ વિભાગતો દસ્સેતિ. ઉત્તાનીકરોતીતિ પાકટં કરોતિ. પસ્સથાતિ ચાહાતિ પસ્સથ ઇતિ ચ વદતિ. કિન્તિ? જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણન્તિઆદિ.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. યા તત્રાતિ યા તેસુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદીસુ. તથતાતિઆદીનિ પચ્ચયાકારસ્સેવ વેવચનાનિ. સો તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્ભવતો તથતાતિ, સામગ્ગિં ઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તતો નિબ્બત્તાનં ધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો અવિતથતાતિ, અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો અનઞ્ઞથતાતિ, જરામરણાદીનં પચ્ચયતો વા પચ્ચયસમૂહતો વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તો. તત્રાયં વચનત્થો – ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં.

અનિચ્ચન્તિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં. એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ ન જરામરણં અનિચ્ચં, અનિચ્ચસભાવાનં પન ખન્ધાનં જરામરણત્તા અનિચ્ચં નામ જાતં. સઙ્ખતાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સઙ્ખતન્તિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતં. પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં. ખયધમ્મન્તિ ખયસભાવં. વયધમ્મન્તિ વિગચ્છનકસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનકસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનકસભાવં. જાતિયાપિ વુત્તનયેનેવ અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા. જનકપચ્ચયાનં વા કિચ્ચાનુભાવક્ખણે દિટ્ઠત્તા એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તિયેવ. ભવાદયો અનિચ્ચાદિસભાવાયેવ.

સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ સવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય. પુબ્બન્તન્તિ પુરિમં અતીતન્તિ અત્થો. અહોસિં નુ ખોતિઆદીસુ ‘‘અહોસિં નુ ખો નનુ ખો’’તિ સસ્સતાકારઞ્ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બં, ઉમ્મત્તકો વિય બાલપુથુજ્જનો યથા વા તથા વા પવત્તતિ. કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખો અહોસિં રસ્સઓદાતકણ્હપમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કેચિ પન ‘‘ઇસ્સરનિમ્માનાદીનિ નિસ્સાય ‘કેન નુ ખો કારણેન અહોસિ’ન્તિ હેતુતો કઙ્ખતી’’તિ વદન્તિ. કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા મનુસ્સો’’તિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં. અપરન્તન્તિ અનાગતં અન્તં. ભવિસ્સામિ નુ ખો નનુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ ઇદાનિ વા પટિસન્ધિમાદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તં સબ્બમ્પિ વત્તમાનકાલં ગહેત્વા. અજ્ઝત્તં કથંકથી ભવિસ્સતીતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિચિકિચ્છી ભવિસ્સતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. યુત્તં પનેતન્તિ? યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. અપિચેત્થ ઇદં વત્થુમ્પિ ઉદાહરન્તિ – ચૂળમાતાય કિર પુત્તો મુણ્ડો, મહામાતાય પુત્તો અમુણ્ડો, તં પુત્તં મુણ્ડેસું, સો ઉટ્ઠાય ‘‘અહં નુ ખો ચૂળમાતાય પુત્તો’’તિ ચિન્તેસિ. એવં અહં નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખા હોતિ. નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. તત્રાપિ ઇદં વત્થુ – એકો કિર મચ્છે ગણ્હન્તો ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સીતિભૂતં અત્તનો ઊરું મચ્છોતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. અપરો સુસાનપસ્સે ખેત્તં રક્ખન્તો ભીતો સઙ્કુટિતો સયિ, સો પટિબુજ્ઝિત્વા અત્તનો જણ્ણુકાનિ દ્વે યક્ખાતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. એવં નો નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખતિ.