૩. ધાતુસંયુત્તં

૧. નાનત્તવગ્ગો

૧.ધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૫. ધાતુસંયુત્તસ્સ પઠમે નિસ્સત્તટ્ઠસુઞ્ઞતટ્ઠસઙ્ખાતેન સભાવટ્ઠેન ધાતૂતિ લદ્ધનામાનં ધમ્માનં નાનાસભાવો ધાતુનાનત્તં. ચક્ખુધાતૂતિઆદીસુ ચક્ખુપસાદો ચક્ખુધાતુ, રૂપારમ્મણં રૂપધાતુ, ચક્ખુપસાદવત્થુકં ચિત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. સોતપસાદો સોતધાતુ, સદ્દારમ્મણં સદ્દધાતુ, સોતપસાદવત્થુકં ચિત્તં સોતવિઞ્ઞાણધાતુ. ઘાનપસાદો ઘાનધાતુ, ગન્ધારમ્મણં ગન્ધધાતુ, ઘાનપસાદવત્થુકં ચિત્તં ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ. જિવ્હાપસાદો જિવ્હાધાતુ, રસારમ્મણં રસધાતુ, જિવ્હાપસાદવત્થુકં ચિત્તં જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ. કાયપસાદો કાયધાતુ, ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફોટ્ઠબ્બધાતુ, કાયપસાદવત્થુકં ચિત્તં કાયવિઞ્ઞાણધાતુ. તિસ્સો મનોધાતુયો મનોધાતુ, વેદનાદયો તયો ખન્ધા સુખુમરૂપાનિ નિબ્બાનઞ્ચ ધમ્મધાતુ, સબ્બમ્પિ મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ. એત્થ ચ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, અવસાને દ્વે ચતુભૂમિકાતિ. પઠમં.

૨. ફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૬. દુતિયે ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તન્તિ નાનાસભાવો ફસ્સો ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસમ્પયુત્તા, મનોસમ્ફસ્સો મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તો, તસ્મા. મનોધાતું પટિચ્ચાતિ મનોદ્વારાવજ્જનં કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતું પટિચ્ચ પઠમજવનસમ્ફસ્સો ઉપ્પજ્જતીતિ અયમેત્થ અત્થો. દુતિયં.

૩. નોફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૭. તતિયે નો મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોધાતૂતિ મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તં ફસ્સં પટિચ્ચ આવજ્જનકિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુ નો ઉપ્પજ્જતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તતિયં.

૪. વેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૮. ચતુત્થે ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ સમ્પટિચ્છનમનોધાતુતો પટ્ઠાય સબ્બાપિ તસ્મિં દ્વારે વેદના વત્તેય્યું, નિબ્બત્તિફાસુકત્થં પન અનન્તરં સમ્પટિચ્છનવેદનમેવ ગહેતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચાતિ મનોદ્વારે આવજ્જનસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ પઠમજવનવેદના, પઠમજવનસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ દુતિયજવનવેદનાતિ અયમધિપ્પાયો. ચતુત્થં.

૫. દુતિયવેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૯. પઞ્ચમે તતિયચતુત્થેસુ વુત્તનયાવ એકતો કત્વા દેસિતાતિ. ઇતિ દુતિયાદીસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ મનોધાતું મનોધાતૂતિ અગહેત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં મનોધાતૂતિ ગહિતં. સબ્બાનિ ચેતાનિ તથા તથા કથિતે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન દેસિતાનિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. પઞ્ચમં.

૬. બાહિરધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૦. છટ્ઠે પન પઞ્ચ ધાતુયો કામાવચરા, ધમ્મધાતુ ચતુભૂમિકાતિ. છટ્ઠં.

૭. સઞ્ઞાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૧. સત્તમે રૂપધાતૂતિ આપાથે પતિતં અત્તનો વા પરસ્સ વા સાટકવેઠનાદિવત્થુકં રૂપારમ્મણં. રૂપસઞ્ઞાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા. રૂપસઙ્કપ્પોતિ સમ્પટિચ્છનાદીહિ તીહિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તો સઙ્કપ્પો. રૂપચ્છન્દોતિ રૂપે છન્દિકતટ્ઠેન છન્દો. રૂપપરિળાહોતિ રૂપે અનુડહનટ્ઠેન પરિળાહો. રૂપપરિયેસનાતિ પરિળાહે ઉપ્પન્ને સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તે ગહેત્વા તસ્સ રૂપસ્સ પટિલાભત્થાય પરિયેસના. એત્થ ચ સઞ્ઞાસઙ્કપ્પછન્દા એકજવનવારેપિ નાનાજવનવારેપિ લબ્ભન્તિ, પરિળાહપરિયેસના પન નાનાજવનવારેયેવ લબ્ભન્તીતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ધાતુનાનત્તન્તિ એત્થ ચ એવં રૂપાદિનાનાસભાવં ધાતું પટિચ્ચ રૂપસઞ્ઞાદિનાનાસભાવસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સત્તમં.

૮. નોપરિયેસનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૨. અટ્ઠમે નો ધમ્મપરિયેસનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ધમ્મપરિળાહોતિ એવં આગતં પટિસેધમત્તમેવ નાનં. અટ્ઠમં.

૯. બાહિરફસ્સનાનત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૯૩-૯૪. નવમે ઉપ્પજ્જતિ રૂપસઞ્ઞાતિ વુત્તપ્પકારે આરમ્મણે ઉપ્પજ્જતિ સઞ્ઞા. રૂપસઙ્કપ્પોતિ તસ્મિંયેવ આરમ્મણે તીહિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તસઙ્કપ્પો. રૂપસમ્ફસ્સોતિ તદેવારમ્મણં ફુસમાનો ફસ્સો. વેદનાતિ તદેવ આરમ્મણં અનુભવમાના વેદના. છન્દાદયો વુત્તનયાવ. રૂપલાભોતિ પરિયેસિત્વા લદ્ધં સહ તણ્હાય આરમ્મણં ‘‘રૂપલાભો’’તિ વુત્તં. અયં તાવ સબ્બસઙ્ગાહિકનયો એકસ્મિં યેવારમ્મણે સબ્બધમ્માનં ઉપ્પત્તિવસેન વુત્તો. અપરો આગન્તુકારમ્મણમિસ્સકો હોતિ – રૂપસઞ્ઞા રૂપસઙ્કપ્પો ફસ્સો વેદનાતિ ઇમે તાવ ચત્તારો ધમ્મા ધુવપરિભોગે નિબદ્ધારમ્મણે હોન્તિ. નિબદ્ધારમ્મણઞ્હિ ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં પિયં યંકિઞ્ચિ વિય ઉપટ્ઠાતિ, આગન્તુકારમ્મણં પન યંકિઞ્ચિ સમાનમ્પિ ખોભેત્વા તિટ્ઠતિ.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર અમચ્ચપુત્તો ગામિયેહિ પરિવારિતો ગામમજ્ઝે ઠત્વા કમ્મં કરોતિ. તસ્મિઞ્ચસ્સ સમયે ઉપાસિકા નદિં ગન્ત્વા ન્હત્વા અલઙ્કતપટિયત્તા ધાતિગણપરિવુતા ગેહં ગચ્છતિ. સો દૂરતો દિસ્વા ‘‘આગન્તુકમાતુગામો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ગચ્છ, ભણે જાનાહિ, કા એસા’’તિ પુરિસં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા તં દિસ્વા પચ્ચાગતો, ‘‘કા એસા’’તિ પુટ્ઠો યથાસભાવં આરોચેસિ. એવં આગન્તુકારમ્મણં ખોભેતિ. તસ્મિં ઉપ્પન્નો છન્દો રૂપછન્દો નામ, તદેવ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નો પરિળાહો રૂપપરિળાહો નામ, સહાયે ગણ્હિત્વા તસ્સ પરિયેસનં રૂપપરિયેસના નામ, પરિયેસિત્વા લદ્ધં સહ તણ્હાય આરમ્મણં રૂપલાભો નામ.

ઉરુવલ્લિયવાસી ચૂળતિસ્સત્થેરો પનાહ – ‘‘કિઞ્ચાપિ ભગવતા ફસ્સવેદના પાળિયા મજ્ઝે ગહિતા, પાળિં પન પરિવટ્ટેત્વા વુત્તપ્પકારે આરમ્મણે ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, તસ્મિંયેવ સઙ્કપ્પો રૂપસઙ્કપ્પો તસ્મિં છન્દો રૂપચ્છન્દો, તસ્મિં પરિળાહો રૂપપરિળાહો, તસ્મિં પરિયેસના રૂપપરિયેસના, પરિયેસિત્વા લદ્ધં સહ તણ્હાય આરમ્મણં રૂપલાભો. એવં લદ્ધારમ્મણે પન ફુસનં ફસ્સો, અનુભવનં વેદના. રૂપસમ્ફસ્સો રૂપસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ ઇદં દ્વયં લબ્ભતી’’તિ. અપરમ્પિ અવિભૂતવારં નામ ગણ્હન્તિ. આરમ્મણઞ્હિ સાણિપાકારેહિ વા પરિક્ખિત્તં તિણપણ્ણાદીહિ વા પટિચ્છન્નં હોતિ, તં ‘‘ઉપડ્ઢં દિટ્ઠં મે આરમ્મણં, સુટ્ઠુ નં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઓલોકયતો તસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા નામ. તસ્મિંયેવ ઉપ્પન્ના સઙ્કપ્પાદયો રૂપસઙ્કપ્પાદયો નામાતિ વેદિતબ્બા. એત્થાપિ ચ સઞ્ઞાસઙ્કપ્પફસ્સવેદનાછન્દા એકજવનવારેપિ નાનાજવનવારેપિ લબ્ભન્તિ, પરિળાહપરિયેસનાલાભા નાનાજવનવારેયેવાતિ. દસમં ઉત્તાનમેવાતિ. નવમદસમાનિ.

નાનત્તવગ્ગો પઠમો.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તધાતુસુત્તવણ્ણના

૯૫. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે આભાધાતૂતિ આલોકધાતુ. આલોકસ્સપિ આલોકકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ઉપ્પન્નજ્ઝાનસ્સાપીતિ સહારમ્મણસ્સ ઝાનસ્સ એતં નામં. સુભધાતૂતિ સુભકસિણે ઉપ્પન્નજ્ઝાનવસેન સહારમ્મણજ્ઝાનમેવ. આકાસાનઞ્ચાયતનમેવ આકાસાનઞ્ચાયતનધાતુ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધોવ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધધાતુ. ઇતિ ભગવા અનુસન્ધિકુસલસ્સ ભિક્ખુનો તત્થ નિસીદિત્વા પઞ્હં પુચ્છિતુકામસ્સ ઓકાસં દેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

અન્ધકારં પટિચ્ચાતિ અન્ધકારો હિ આલોકેન પરિચ્છિન્નો, આલોકોપિ અન્ધકારેન. અન્ધકારેન હિ સો પાકટો હોતિ. તસ્મા ‘‘અન્ધકારં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. અસુભં પટિચ્ચાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અસુભઞ્હિ સુભેન, સુભઞ્ચ અસુભેન પરિચ્છિન્નં, અસુભે સતિ સુભં પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા એવમાહ. રૂપં પટિચ્ચાતિ રૂપાવચરસમાપત્તિં પટિચ્ચ. રૂપાવચરસમાપત્તિયા હિ સતિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ નામ હોતિ રૂપસમતિક્કમો વા, તસ્મા એવમાહ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો. નિરોધં પટિચ્ચાતિ ચતુન્નં ખન્ધાનં પટિસઙ્ખાઅપ્પવત્તિં પટિચ્ચ. ખન્ધનિરોધઞ્હિ પટિચ્ચ નિરોધસમાપત્તિ નામ પઞ્ઞાયતિ, ન ખન્ધપવત્તિં, તસ્મા એવમાહ. એત્થ ચ ચતુન્નં ખન્ધાનં નિરોધોવ નિરોધસમાપત્તીતિ વેદિતબ્બો.

કથં સમાપત્તિ પત્તબ્બાતિ કથં સમાપત્તિયો કીદિસા સમાપત્તિયો નામ હુત્વા પત્તબ્બાતિ? સઞ્ઞાસમાપત્તિ પત્તબ્બાતિ સઞ્ઞાય અત્થિભાવેન સઞ્ઞાસમાપત્તિયો સઞ્ઞાસમાપત્તિયો નામ હુત્વા પત્તબ્બા. સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિ પત્તબ્બાતિ સુખુમસઙ્ખારાનં અવસિટ્ઠતાય સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિ નામ હુત્વા પત્તબ્બા. નિરોધસમાપત્તિ પત્તબ્બાતિ નિરોધોવ નિરોધસમાપત્તિ નિરોધસમાપત્તિ નામ હુત્વા પત્તબ્બાતિ અત્થો. પઠમં.

૨. સનિદાનસુત્તવણ્ણના

૯૬. દુતિયે સનિદાનન્તિ ભાવનપુંસકમેતં, સનિદાનો સપચ્ચયો હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. કામધાતું, ભિક્ખવે, પટિચ્ચાતિ એત્થ કામવિતક્કોપિ કામધાતુ કામાવચરધમ્માપિ, વિસેસતો સબ્બાકુસલમ્પિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો અપ્પના બ્યપ્પના ચેતસો અભિનિરોપના મિચ્છાસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

એત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકા અસમ્ભિન્નાતિ દ્વે કથા હોન્તિ. કથં? કામધાતુગ્ગહણેન હિ બ્યાપાદધાતુવિહિંસાધાતુયો ગહિતા હોન્તીતિ અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા. તાસં પન દ્વિન્નં ધાતૂનં વિસું આગતત્તા સેસધમ્મા કામધાતૂતિ અયં અસમ્ભિન્નકથા. અયમિધ ગહેતબ્બા ઇમં કામધાતું આરમ્મણવસેન વા સમ્પયોગવસેન વા પટિચ્ચ કામસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. કામસઞ્ઞં પટિચ્ચાતિ કામસઞ્ઞં પન સમ્પયોગવસેન વા ઉપનિસ્સયવસેન વા પટિચ્ચ કામસઙ્કપ્પો નામ ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. તીહિ ઠાનેહીતિ તીહિ કારણેહિ. મિચ્છા પટિપજ્જતીતિ અયાથાવપટિપદં અનિય્યાનિકપટિપદં પટિપજ્જતિ.

બ્યાપાદધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ બ્યાપાદવિતક્કોપિ બ્યાપાદધાતુ બ્યાપાદોપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા બ્યાપાદધાતુ? બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતુ. દસસુ આઘાતવત્થૂસુ ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિવિરોધો કોપો પકોપો…પે… અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ, અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં બ્યાપાદધાતું સહજાતપચ્ચયાદિવસેન પટિચ્ચ બ્યાપાદસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિહિંસાધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ વિહિંસાવિતક્કોપિ વિહિંસાધાતુ વિહિંસાપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા વિહિંસાધાતુ? વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતુ. ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સત્તે વિહેઠેતિ. યા એવરૂપા હેઠના વિહેઠના હિંસના વિહિંસના રોસના પરૂપઘાતો, અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં વિહિંસાધાતું સહજાતપચ્ચયાદિવસેન પટિચ્ચ વિહિંસાસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તિણદાયેતિ તિણગહને અરઞ્ઞે. અનયબ્યસનન્તિ અવુડ્ઢિં વિનાસં. એવમેવ ખોતિ એત્થ સુક્ખતિણદાયો વિય આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, તિણુક્કા વિય અકુસલસઞ્ઞા, તિણકટ્ઠનિસ્સિતા પાણા વિય ઇમે સત્તા. યથા સુક્ખતિણદાયે ઠપિતં તિણુક્કં ખિપ્પં વાયમિત્વા અનિબ્બાપેન્તસ્સ તે પાણા અનયબ્યસનં પાપુણન્તિ. એવમેવ યે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઉપ્પન્નં અકુસલસઞ્ઞં વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદપ્પહાનેહિ નપ્પજહન્તિ, તે દુક્ખં વિહરન્તિ.

વિસમગતન્તિ રાગવિસમાદીનિ અનુગતં અકુસલસઞ્ઞં. ન ખિપ્પમેવ પજહતીતિ વિક્ખમ્ભનાદિવસેન સીઘં નપ્પજહતિ. ન વિનોદેતીતિ ન નીહરતિ. ન બ્યન્તીકરોતીતિ ભઙ્ગમત્તમ્પિ અનવસેસેન્તો ન વિગતન્તં કરોતિ. ન અનભાવં ગમેતીતિ ન અનુઅભાવં ગમેતિ. એવં સબ્બપદેસુ ન – કારો આહરિતબ્બો. પાટિકઙ્ખાતિ પાટિકઙ્ખિતબ્બા ઇચ્છિતબ્બા.

નેક્ખમ્મધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ નેક્ખમ્મવિતક્કોપિ નેક્ખમ્મધાતુ સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા નેક્ખમ્મધાતુ? નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇધાપિ દુવિધા કથા. નેક્ખમ્મધાતુગ્ગહણેન હિ ઇતરાપિ દ્વે ધાતુયો ગહણં ગચ્છન્તિ કુસલધમ્મપરિયાપન્નત્તા, અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા. તા પન ધાતુયો વિસું દીપેતબ્બાતિ તા ઠપેત્વા સેસા સબ્બકુસલા નેક્ખમ્મધાતૂતિ અયં અસમ્ભિન્ના. ઇમં નેક્ખમ્મધાતું સહજાતાદિપચ્ચયવસેન પટિચ્ચ નેક્ખમ્મસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સઞ્ઞાદીનિ પટિચ્ચ વિતક્કાદયો યથાનુરૂપં.

અબ્યાપાદધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થ અબ્યાપાદવિતક્કોપિ અબ્યાપાદધાતુ અબ્યાપાદોપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા અબ્યાપાદધાતુ? અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં અબ્યાપાદધાતું પટિચ્ચ વુત્તનયેનેવ અબ્યાપાદસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ.

અવિહિંસાધાતું, ભિક્ખવેતિ એત્થાપિ અવિહિંસાવિતક્કોપિ અવિહિંસાધાતુ કરુણાપિ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા અવિહિંસાધાતુ? અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતુ. યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

ઇમં અવિહિંસાધાતું પટિચ્ચ વુત્તનયેનેવ અવિહિંસાસઞ્ઞા નામ ઉપ્પજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. દુતિયં.

૩. ગિઞ્જકાવસથસુત્તવણ્ણના

૯૭. તતિયે ધાતું, ભિક્ખવેતિ ઇતો પટ્ઠાય અજ્ઝાસયં ધાતૂતિ દીપેતિ. ઉપ્પજ્જતિ સઞ્ઞાતિ અજ્ઝાસયં પટિચ્ચ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, વિતક્કો ઉપ્પજ્જતીતિ. ઇધાપિ ‘‘કચ્ચાનો પઞ્હં પુચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સ ઓકાસદાનત્થં એત્તાવતાવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. અસમ્માસમ્બુદ્ધેસૂતિ છસુ સત્થારેસુ. સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ મયમસ્મ સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ. કિં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતીતિ કિસ્મિં સતિ હોતીતિ? સત્થારાનં ઉપ્પન્નં દિટ્ઠિં પુચ્છતિ. અસમ્માસમ્બુદ્ધેસુ તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધા એતેતિ એવં ઉપ્પન્નં તિત્થિયસાવકાનમ્પિ દિટ્ઠિં પુચ્છતિયેવ.

ઇદાનિ યસ્મા તેસં અવિજ્જાધાતું પટિચ્ચ સા દિટ્ઠિ હોતિ, અવિજ્જાધાતુ ચ નામ મહતી ધાતુ, તસ્મા મહતિં ધાતું પટિચ્ચ તસ્સા ઉપ્પત્તિં દીપેન્તો મહતી ખો એસાતિઆદિમાહ. હીનં, કચ્ચાન, ધાતું પટિચ્ચાતિ હીનં અજ્ઝાસયં પટિચ્ચ. પણિધીતિ ચિત્તટ્ઠપનં. સા પનેસા ઇત્થિભાવં વા મક્કટાદિતિરચ્છાનભાવં વા પત્થેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. હીનો પુગ્ગલોતિ યસ્સેતે હીના ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બો સો પુગ્ગલોપિ હીનો નામ. હીના વાચાતિ યા તસ્સ વાચા, સાપિ હીના. હીનં આચિક્ખતીતિ સો આચિક્ખન્તોપિ હીનમેવ આચિક્ખતિ, દેસેન્તોપિ હીનમેવ દેસેતીતિ સબ્બપદાનિ યોજેતબ્બાનિ. ઉપપત્તીતિ દ્વે ઉપપત્તિયો પટિલાભો ચ નિબ્બત્તિ ચ. નિબ્બત્તિ હીનકુલાદિવસેન વેદિતબ્બા, પટિલાભો ચિત્તુપ્પાદક્ખણે હીનત્તિકવસેન. કથં? તસ્સ હિ પઞ્ચસુ નીચકુલેસુ ઉપ્પજ્જનતો હીના નિબ્બત્તિ, વેસ્સસુદ્દકુલેસુ ઉપ્પજ્જનતો મજ્ઝિમા, ખત્તિયબ્રાહ્મણકુલેસુ ઉપ્પજ્જનતો પણીતા. દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદાનં પન પટિલાભતો હીનો પટિલાભો, તેભૂમકધમ્માનં પટિલાભતો મજ્ઝિમો, નવલોકુત્તરધમ્માનં પટિલાભતો પણીતો. ઇમસ્મિં પન ઠાને નિબ્બત્તિયેવ અધિપ્પેતાતિ. તતિયં.

૪. હીનાધિમુત્તિકસુત્તવણ્ણના

૯૮. ચતુત્થે સંસન્દન્તીતિ એકતો હોન્તિ. સમેન્તીતિ સમાગચ્છન્તિ, નિરન્તરા હોન્તિ. હીનાધિમુત્તિકાતિ હીનજ્ઝાસયા. કલ્યાણાધિમુત્તિકાતિ કલ્યાણજ્ઝાસયા. ચતુત્થં.

૫. ચઙ્કમસુત્તવણ્ણના

૯૯. પઞ્ચમે પસ્સથ નોતિ પસ્સથ નુ. સબ્બે ખો એતેતિ સારિપુત્તત્થેરો ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૯) મહાપઞ્ઞેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘ખન્ધન્તરં ધાત્વન્તરં આયતનન્તરં સતિપટ્ઠાનબોધિપક્ખિયધમ્મન્તરં તિલક્ખણાહતં ગમ્ભીરં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામા’’તિ મહાપઞ્ઞાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં પથવિં પત્થરેન્તો વિય સિનેરુપાદતો વાલિકં ઉદ્ધરન્તો વિય ચક્કવાળપબ્બતં ભિન્દન્તો વિય સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય આકાસં વિત્થારેન્તો વિય ચન્દિમસૂરિયે ઉટ્ઠાપેન્તો વિય ચ પુચ્છિતપુચ્છિતં કથેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મહાપઞ્ઞા’’તિ.

મહામોગ્ગલ્લાનોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ ઇદ્ધિમન્તેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘પરિકમ્મં આનિસંસં અધિટ્ઠાનં વિકુબ્બનં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ઇદ્ધિમન્તોવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં વુત્તનયેનેવ પુચ્છિતપુચ્છિતં કથેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મહિદ્ધિકા’’તિ.

મહાકસ્સપોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં યદિદં મહાકસ્સપો’’તિ ધુતવાદેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘ધુતઙ્ગપરિહારં આનિસંસં સમોધાનં અધિટ્ઠાનં ભેદં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ધુતવાદાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં તથેવ પુચ્છિતપુચ્છિતં બ્યાકરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ધુતવાદા’’તિ.

અનુરુદ્ધત્થેરોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં દિબ્બચક્ખુકાનં યદિદં અનુરુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૨) દિબ્બચક્ખુકેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘દિબ્બચક્ખુસ્સ પરિકમ્મં આનિસંસં ઉપક્કિલેસં પુચ્છિસ્સામા’’તિ દિબ્બચક્ખુકાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં તથેવ પુચ્છિતપુચ્છિતં કથેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ દિબ્બચક્ખુકા’’તિ.

પુણ્ણત્થેરોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મકથિકાનં યદિદં પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૬) ધમ્મકથિકેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘ધમ્મકથાય સઙ્ખેપવિત્થારગમ્ભીરુત્તાનવિચિત્રકથાદીસુ તં તં આકારં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ધમ્મકથિકાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં ‘‘આવુસો, ધમ્મકથિકેન નામ આદિતો પરિસં વણ્ણેતું વટ્ટતિ, મજ્ઝે સુઞ્ઞતં પકાસેતું, અન્તે ચતુસચ્ચવસેન કૂટં ગણ્હિતુ’’ન્તિ એવં તં તં ધમ્મકથાનયં આચિક્ખતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ધમ્મકથિકા’’તિ.

ઉપાલિત્થેરોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં વિનયધરાનં યદિદં ઉપાલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨૮) વિનયધરેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘ગરુકલહુકં સતેકિચ્છઅતેકિચ્છં આપત્તાનાપત્તિં પુચ્છિસ્સામા’’તિ વિનયધરાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં પુચ્છિતપુચ્છિતં તથેવ કથેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ વિનયધરા’’તિ.

આનન્દત્થેરોપિ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨૩) બહુસ્સુતેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો. ઇતિ નં ‘‘દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અટ્ઠુપ્પત્તિં અનુસન્ધિં પુબ્બાપરં પુચ્છિસ્સામા’’તિ બહુસ્સુતાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં ‘‘ઇદં એવં વત્તબ્બં, ઇદં એવં ગહેતબ્બ’’ન્તિ સબ્બં કથેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા’’તિ.

દેવદત્તો પન પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો, તેન નં ‘‘કુલસઙ્ગણ્હનપરિહારં નાનપ્પકારકં કોહઞ્ઞતં પુચ્છિસ્સામા’’તિ પાપિચ્છાવ પરિવારેન્તિ. સોપિ તેસં તં તં નિયામં આચિક્ખતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પાપિચ્છા’’તિ.

કસ્મા પનેતે અવિદૂરે ચઙ્કમિંસૂતિ. ‘‘દેવદત્તો સત્થરિ પદુટ્ઠચિત્તો અનત્થમ્પિ કાતું ઉપક્કમેય્યા’’તિ આરક્ખગ્ગહણત્થં. અથ દેવદત્તો કસ્મા ચઙ્કમીતિ? ‘‘અકારકો અયં, યદિ કારકો ભવેય્ય, ન ઇધ આગચ્છેય્યા’’તિ અત્તનો કતદોસપટિચ્છાદનત્થં. કિં પન દેવદત્તો ભગવતો અનત્થં કાતું સમત્થો, ભગવતો વા આરક્ખકિચ્ચં અત્થીતિ? નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘અટ્ઠાનમેતં, આનન્દ, અનવકાસો, યં તથાગતો પરૂપક્કમેન પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૧). ભિક્ખૂ પન સત્થરિ ગારવેન આગતા. તેનેવ ભગવા એવં વત્વા ‘‘વિસ્સજ્જેહિ, આનન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ વિસ્સજ્જાપેસિ. પઞ્ચમં.

૬. સગાથાસુત્તવણ્ણના

૧૦૦. છટ્ઠે ગૂથો ગૂથેન સંસન્દતિ સમેતીતિ સમુદ્દન્તરે જનપદન્તરે ચક્કવાળન્તરે ઠિતોપિ વણ્ણેનપિ ગન્ધેનપિ રસેનપિ નાનત્તં અનુપગચ્છન્તો સંસન્દતિ સમેતિ, એકસદિસોવ હોતિ નિરન્તરો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન અનિટ્ઠઉપમા હીનજ્ઝાસયાનં હીનઅજ્ઝાસયસ્સ સરિક્ખભાવદસ્સનત્થં આહટા, ખીરાદિવિસિટ્ઠોપમા કલ્યાણજ્ઝાસયાનં અજ્ઝાસયસ્સ સરિક્ખભાવદસ્સનત્થં.

સંસગ્ગાતિ દસ્સનસવનસંસગ્ગાદિવત્થુકેન તણ્હાસ્નેહેન. વનથો જાતોતિ કિલેસવનં જાતં. અસંસગ્ગેન છિજ્જતીતિ એકતો ઠાનનિસજ્જાદીનિ અકરોન્તસ્સ અસંસગ્ગેન અદસ્સનેન છિજ્જતિ. સાધુજીવીતિ પરિસુદ્ધજીવિતં જીવમાનો. સહાવસેતિ સહવાસં વસેય્ય. છટ્ઠં.

૭. અસ્સદ્ધસંસન્દનસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. સત્તમે અસ્સદ્ધા અસ્સદ્ધેહીતિઆદીસુ બુદ્ધે વા ધમ્મે વા સઙ્ઘે વા સદ્ધાવિરહિતા નિરોજા નિરસા પુગ્ગલા સમુદ્દસ્સ ઓરિમતીરે ઠિતા પારિમતીરેપિ ઠિતેહિ અસ્સદ્ધેહિ સદ્ધિં તાય અસ્સદ્ધતાય એકસદિસા નિરન્તરા હોન્તિ. તથા અહિરિકા ભિન્નમરિયાદા અલજ્જિપુગ્ગલા અહિરિકેહિ, અનોત્તપ્પિનો પાપકિરિયાય અભાયમાના અનોત્તપ્પીહિ, અપ્પસ્સુતા સુતવિરહિતા અપ્પસ્સુતેહિ, કુસીતા આલસિયપુગ્ગલા કુસીતેહિ, મુટ્ઠસ્સતિનો ભત્તનિક્ખિત્તકાકમંસનિક્ખિત્તસિઙ્ગાલસદિસા મુટ્ઠસ્સતીહિ, દુપ્પઞ્ઞા ખન્ધાદિપરિચ્છેદિકાય પઞ્ઞાય અભાવેન નિપ્પઞ્ઞા તાદિસેહેવ દુપ્પઞ્ઞેહિ, સદ્ધાસમ્પન્ના ચેતિયવન્દનાદિકિચ્ચપસુતા સદ્ધેહિ, હિરિમના લજ્જિપુગ્ગલા હિરિમનેહિ, ઓત્તપ્પિનો પાપભીરુકા ઓત્તપ્પીહિ, બહુસ્સુતા સુતધરા આગમધરા તન્તિપાલકા વંસાનુરક્ખકા બહુસ્સુતેહિ, આરદ્ધવીરિયા પરિપુણ્ણપરક્કમા આરદ્ધવીરિયેહિ, ઉપટ્ઠિતસ્સતી સબ્બકિચ્ચપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સમન્નાગતા ઉપટ્ઠિતસ્સતીહિ, પઞ્ઞવન્તો મહાપઞ્ઞેહિ વજિરૂપમઞાણેહિ પઞ્ઞવન્તેહિ સદ્ધિં દૂરે ઠિતાપિ તાય પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા સંસન્દન્તિ સમેન્તિ. સત્તમં.

૮-૧૨. અસ્સદ્ધમૂલકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૨-૧૦૬. અટ્ઠમાદીનિ તેયેવ અસ્સદ્ધાદિધમ્મે તિકવસેન કત્વા દેસિતાનિ. તત્થ અટ્ઠમે અસ્સદ્ધાદિમૂલકા કણ્હપક્ખસુક્કપક્ખવસેન પઞ્ચ તિકા વુત્તા, નવમે અહિરિકમૂલકા ચત્તારો. દસમે અનોત્તપ્પમૂલકા તયો, એકાદસમે અપ્પસ્સુતમૂલકા દ્વે, દ્વાદસમે કુસીતમૂલકો એકો તિકો વુત્તોતિ સબ્બેપિ પઞ્ચસુ સુત્તન્તેસુ પન્નરસ તિકા હોન્તિ. પન્નરસ ચેતે સુત્તન્તાતિપિ વદન્તિ. અયં તિકપેય્યાલો નામ. અટ્ઠમાદીનિ.

દુતિયો વગ્ગો.

૩. કમ્મપથવગ્ગો

૧-૨. અસમાહિતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭-૧૦૮. ઇતો પરેસુ પઠમં અસ્સદ્ધાદિપઞ્ચકવસેન વુત્તં, તથા દુતિયં. પઠમે પન અસમાહિતપદં ચતુત્થં, દુતિયે દુસ્સીલપદં. એવં વુચ્ચમાને બુજ્ઝનકપુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન હિ એતાનિ વુત્તાનિ. એત્થ અસમાહિતાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિરહિતા. દુસ્સીલાતિ નિસ્સીલા. પઠમદુતિયાનિ.

૩-૫. પઞ્ચસિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૯-૧૧૧. તતિયં પઞ્ચકમ્મપથવસેન બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તં, ચતુત્થં સત્તકમ્મપથવસેન, પઞ્ચમં દસકમ્મપથવસેન. તત્થ તતિયે સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાયિનોતિ સુરામેરયસઙ્ખાતં મજ્જં યાય પમાદચેતનાય પિવન્તિ, સા ‘‘સુરામેરયમજ્જપ્પમાદો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં તિટ્ઠન્તીતિ સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાયિનો. અયં તાવેત્થ અસાધારણપદસ્સ અત્થો.

પઞ્ચમે પાણં અતિપાતેન્તીતિ પાણાતિપાતિનો, પાણઘાતિકાતિ અત્થો. અદિન્નં આદિયન્તીતિ અદિન્નાદાયિનો, પરસ્સહારિનોતિ અત્થો. વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન મિચ્છા ચરન્તીતિ કામેસુમિચ્છાચારિનો. મુસા વદન્તીતિ મુસાવાદિનો, પરેસં અત્થભઞ્જકં તુચ્છં અલિકં વાચં ભાસિતારોતિ અત્થો. પિસુણા વાચા એતેસન્તિ પિસુણવાચા. મમ્મચ્છેદિકા ફરુસા વાચા એતેસન્તિ ફરુસવાચા. સમ્ફં નિરત્થકં વચનં પલપન્તીતિ સમ્ફપ્પલાપિનો. અભિજ્ઝાયન્તીતિ અભિજ્ઝાલુનો, પરભણ્ડે લુબ્ભનસીલાતિ અત્થો. બ્યાપન્નં પૂતિભૂતં ચિત્તમેતેસન્તિ બ્યાપન્નચિત્તા. મિચ્છા પાપિકા વિઞ્ઞુગરહિતા એતેસં દિટ્ઠીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા, કમ્મપથપરિયાપન્નાય ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવત્થુકાય મિચ્છત્તપરિયાપન્નાય અનિય્યાનિકદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાતિ અત્થો. સમ્મા સોભના વિઞ્ઞુપસત્થા એતેસં દિટ્ઠીતિ સમ્માદિટ્ઠિકા, કમ્મપથપરિયાપન્નાય ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય કમ્મસ્સકતદિટ્ઠિયા સમ્મત્તપરિયાપન્નાય મગ્ગદિટ્ઠિયા ચ સમન્નાગતાતિ અત્થો. ઇદં તાવેત્થ અનુત્તાનાનં પદાનં પદવણ્ણનામત્તં.

યો પન તેસં પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં કામેસુમિચ્છાચારો મુસાવાદો પિસુણવાચા ફરુસવાચા સમ્ફપ્પલાપો અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ કણ્હપક્ખે દસવિધો અત્થો હોતિ. તત્થ પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો, પાણવધો પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. સો ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય, પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જોતિ વેદિતબ્બો.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ. છ પયોગા સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, થાવરો, વિજ્જામયો, ઇદ્ધિમયોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે વિત્થારિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો હોતિ, તસ્મા તં ન વિત્થારયામ, અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપં. અત્થિકેહિ પન સમન્તપાસાદિકં વિનયટ્ઠકથં (પારા. અટ્ઠ. ૧૭૨) ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બો.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસ્સહરણં થેય્યં ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો હોતિ. તસ્મિં પન પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં, તં તં ગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ. છ પયોગા સાહત્થિકાદયોવ. તે ચ ખો યથાનુરૂપં થેય્યાવહારો, પસય્હાવહારો, પટિચ્છન્નાવહારો, પરિકપ્પાવહારો, કુસાવહારોતિ ઇમેસં અવહારાનં વસેન પવત્તાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૯૨) વુત્તો.

કામેસુમિચ્છાચારોતિ એત્થ પન કામેસૂતિ મેથુનસમાચારેસુ. મિચ્છાચારોતિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો. તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સારક્ખા સપરિદણ્ડાતિ માતુરક્ખિતાદયો દસ, ધનક્કીતા છન્દવાસિની ભોગવાસિની પટવાસિની ઓદપત્તકિની ઓભતચુમ્બટા દાસી ચ ભરિયા ચ કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ ધજાહટા મુહુત્તિકાતિ એતા ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં, દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞે પુરિસા. ઇદં અગમનીયટ્ઠાનં નામ. સો પનેસ મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અગમનીયવત્થુ, તસ્મિં સેવનચિત્તં, સેવનપ્પયોગો, મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકો એવ.

મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જનકો વચીપયોગો કાયપ્પયોગો વા, વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદનકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના, મુસાવાદો. અપરો નયો – મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિ ચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય નત્થીતિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન ‘‘દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – અતથં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તં, તજ્જો વાયામો, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકોવ. સો કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા વાચાય વા પરવિસંવાદકકિરિયાકરણે દટ્ઠબ્બો. તાય ચે કિરિયાય પરો તમત્થં જાનાતિ, અયં કિરિયાસમુટ્ઠાપિકચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ.

પિસુણવાચાતિઆદીસુ યાય વાચાય, યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં, પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણવાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા, નેવ કણ્ણસુખા ન હદયઙ્ગમા, અયં ફરુસવાચા. યેન પન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. તેસં મૂલભૂતા ચેતનાપિ પિસુણવાચાદિનામમેવ લભતિ. સા એવ ચ ઇધ અધિપ્પેતાતિ.

તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય, અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણવાચા. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા – ભિન્દિતબ્બો પરો, ઇતિ ઇમે નાના ભવિસ્સન્તિ, વિના ભવિસ્સન્તીતિ ભેદપુરેક્ખારતા, ઇતિ અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકોતિ પિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસવાચા. તસ્સા આવિભાવત્થમિદં વત્થુ – એકો કિર દારકો માતુ વચનં અનાદિયિત્વા અરઞ્ઞં ગચ્છતિ. માતા તં નિવત્તેતું અસક્કોન્તી, ‘‘ચણ્ડા તં મહિંસી અનુબન્ધતૂ’’તિ અક્કોસિ. અથસ્સ તથેવ અરઞ્ઞે મહિંસી ઉટ્ઠાસિ. દારકો, ‘‘યં મમ માતા મુખેન કથેસિ, તં મા હોતુ, યં ચિત્તેન ચિન્તેસિ, તં હોતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં અકાસિ. મહિંસી તત્થેવ બદ્ધા વિય અટ્ઠાસિ. એવં મમ્મચ્છેદકોપિ પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવં વદન્તિ – ‘‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’’તિ, ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ – ‘‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો ચરન્તિ, નિદ્ધમથ ને’’તિ. અથ ચ નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસવાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘‘ઇમં સુખં સયાપેથા’’તિ વચનં અફરુસવાચા હોતિ. ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસવાચાવ. સા યં સન્ધાય પવત્તિતા, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા – અક્કોસિતબ્બો પરો, કુપિતચિત્તં, અક્કોસનાતિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો, આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – ભારતયુદ્ધ-સીતાહરણાદિ-નિરત્થકકથા-પુરેક્ખારતા, તથારૂપીકથાકથનઞ્ચાતિ.

અભિજ્ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા. પરભણ્ડાભિમુખી હુત્વા તન્નિન્નતાય પવત્તતીતિ અત્થો. સા ‘‘અહો વતિદં મમસ્સા’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા અદિન્નાદાનં વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા પરભણ્ડં અત્તનો પરિણામનઞ્ચ. પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ન ‘‘અહો વતિદં મમસ્સા’’તિ અત્તનો પરિણામેતીતિ.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ, બ્યાપાદો. સો પરવિનાસાય મનોપદોસલક્ખણો. ફરુસવાચા વિય અપ્પસાવજ્જો મહાસાવજ્જો ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા પરસત્તો ચ, તસ્સ ચ વિનાસચિન્તા. પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ન ‘‘અહો વતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ વિનાસં ચિન્તેતિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેન મિચ્છા પસ્સતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા સમ્ફપ્પલાપો વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. અપિ ચ અનિયતા અપ્પસાવજ્જા, નિયતા મહાસાવજ્જા. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા – વત્થુનો ચ ગહિતાકારવિપરીતતા યથા ચ નં ગણ્હાતિ, તથાભાવેન તસ્સા ઉપટ્ઠાનન્તિ.

ઇમેસં પન દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાધમ્માવ હોન્તિ, અભિજ્ઝાદયો તિસ્સો ચેતનાસમ્પયુત્તા. કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચાતિ ઇમે અટ્ઠ કમ્મપથા એવ હોન્તિ, નો મૂલાનિ, અભિજ્ઝાબ્યાપાદા કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા લોભો અકુસલમૂલં હોતિ, બ્યાપાદો દોસો અકુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતો જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણો હોતિ, અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણં વા સઙ્ખારારમ્મણં વા, મિચ્છાચારો ફોટ્ઠબ્બવસેન સઙ્ખારારમ્મણોવ, સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. મુસાવાદો સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા, તથા પિસુણવાચા. ફરુસવાચા સત્તારમ્મણાવ. સમ્ફપ્પલાપો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા, તથા અભિજ્ઝા. બ્યાપાદો સત્તારમ્મણોવ. મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવસેન સઙ્ખારારમ્મણા.

વેદનાતોતિ પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનો હોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ રાજાનો ચોરં દિસ્વા હસમાનાપિ ‘‘ગચ્છથ નં ઘાતેથા’’તિ વદન્તિ, સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતિ. અદિન્નાદાનં તિવેદનં, મિચ્છાચારો સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદનો, સન્નિટ્ઠાપકચિત્તે પન મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ. મુસાવાદો તિવેદનો, તથા પિસુણવાચા ફરુસવાચા દુક્ખવેદના, સમ્ફપ્પલાપો તિવેદનો, અભિજ્ઝા સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદના, તથા મિચ્છાદિટ્ઠિ. બ્યાપાદો દુક્ખવેદનો.

મૂલતોતિ પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકો હોતિ, અદિન્નાદાનં દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા, મિચ્છાચારો લોભમોહવસેન. મુસાવાદો દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા, તથા પિસુણવાચા સમ્ફપ્પલાપો ચ. ફરુસવાચા દોસમોહવસેન, અભિજ્ઝા મોહવસેન એકમૂલા, તથા બ્યાપાદો. મિચ્છાદિટ્ઠિ લોભમોહવસેન દ્વિમૂલાતિ.

પાણાતિપાતા પટિવિરતાતિઆદીસુ પાણાતિપાતાદયો વુત્તત્થા એવ. યાય પન વિરતિયા એતે પટિવિરતા નામ હોન્તિ, સા ભેદતો તિવિધા હોતિ સમ્પત્તવિરતિ સમાદાનવિરતિ સમુચ્છેદવિરતીતિ. તત્થ અસમાદિન્નસિક્ખાપદાનં અત્તનો જાતિવયબાહુસચ્ચાદીનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘અયુત્તં અમ્હાકં એવરૂપં કાતુ’’ન્તિ સમ્પત્તં વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમ્પત્તવિરતીતિ વેદિતબ્બા સીહળદીપે ચક્કનઉપાસકસ્સ વિય. તસ્સ કિર દહરકાલેયેવ માતુ રોગો ઉપ્પજ્જિ. વેજ્જેન ચ ‘‘અલ્લસસકમંસં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તતો ચક્કનસ્સ ભાતા ‘‘ગચ્છ તાત ખેત્તં આહિણ્ડાહી’’તિ ચક્કનં પેસેસિ. સો તત્થ ગતો. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો સસો તરુણસસ્સં ખાદિતું આગતો હોતિ. સો તં દિસ્વા વેગેન ધાવન્તો વલ્લિયા બદ્ધો ‘‘કિરિ કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. ચક્કનો તેન સદ્દેન ગન્ત્વા તં ગહેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘માતુ ભેસજ્જં કરોમી’’તિ. પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ન મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં માતુ જીવિતકારણા પરં જીવિતા વોરોપેય્ય’’ન્તિ. અથ નં ‘‘ગચ્છ અરઞ્ઞે સસેહિ સદ્ધિં તિણોદકં પરિભુઞ્જા’’તિ મુઞ્ચિ. ભાતરા ચ ‘‘કિં તાત સસો લદ્ધો’’તિ? પુચ્છિતો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. તતો નં ભાતા પરિભાસિ. સો માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘યતોહં જાતો, નાભિજાનામિ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતા’’તિ સચ્ચં વત્વા અટ્ઠાસિ, તાવદેવ ચસ્સ માતા અરોગા અહોસિ.

સમાદિન્નસિક્ખાપદાનં પન સિક્ખાપદસમાદાને ચ તતુત્તરિ ચ અત્તનો જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમાદાનવિરતીતિ વેદિતબ્બા, ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતવાસીઉપાસકસ્સ વિય. સો કિર અમ્બરિયવિહારવાસીપિઙ્ગલબુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા ખેત્તં કસતિ. અથસ્સ ગોણો નટ્ઠો, સો તં ગવેસન્તો ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતં આરુહિ, તત્ર નં મહાસપ્પો અગ્ગહેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમાય તિખિણાય વાસિયા સીસં છિન્દામી’’તિ. પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ન મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં ભાવનીયસ્સ ગરુનો સન્તિકે સિક્ખાપદં ગહેત્વા ભિન્દેય્ય’’ન્તિ. એવં યાવતતિયં ચિન્તેત્વા – ‘‘જીવિતં પરિચ્ચજામિ, ન સિક્ખાપદ’’ન્તિ અંસે ઠપિતં તિખિણદણ્ડવાસિં અરઞ્ઞે છડ્ડેસિ. તાવદેવ મહાવાળો નં મુઞ્ચિત્વા અગમાસીતિ.

અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા પન વિરતિ સમુચ્છેદવિરતીતિ વેદિતબ્બા, યસ્સા ઉપ્પત્તિતો પભુતિ પાણં ઘાતેસ્સામીતિ અરિયપુગ્ગલાનં ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ.

યથા ચ અકુસલાનં, એવં ઇમેસમ્પિ કુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપિ, અન્તે તયો ચેતનાસમ્પયુત્તાવ.

કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા એવ, ન મૂલાનિ, અન્તે તયો કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અનભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા અલોભો કુસલમૂલં હોતિ, અબ્યાપાદો અદોસો કુસલમૂલં, સમ્માદિટ્ઠિ અમોહો કુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતાદીનં. આરમ્મણાનેવ એતેસં આરમ્મણાનિ. વીતિક્કમિતબ્બવત્થુતોયેવ હિ વિરતિ નામ હોતિ. યથા પન નિબ્બાનારમ્મણો અરિયમગ્ગો કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણાપેતે કમ્મપથા પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ વેદિતબ્બા.

વેદનાતોતિ સબ્બે સુખવેદના વા હોન્તિ મજ્ઝત્તવેદના વા. કુસલં પત્વા હિ દુક્ખવેદના નામ નત્થિ.

મૂલતોતિ પટિપાટિયા સત્ત ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસઅમોહવસેન તિમૂલા હોન્તિ, ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા. અનભિજ્ઝા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા હોતિ, ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન એકમૂલા. અલોભો પન અત્તનાવ અત્તનો મૂલં ન હોતિ. અબ્યાપાદેપિ એસેવ નયો. સમ્માદિટ્ઠિ અલોભઅદોસવસેન દ્વિમૂલાવાતિ. તતિયાદીનિ.

૬. અટ્ઠઙ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. છટ્ઠં અટ્ઠમગ્ગઙ્ગવસેન બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તં. છટ્ઠં.

૭. દસઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. સત્તમં દસમિચ્છત્તસમ્મત્તવસેન. તત્થ મિચ્છાઞાણિનોતિ મિચ્છાપચ્ચવેક્ખણેન સમન્નાગતાતિ અત્થો. મિચ્છાવિમુત્તિનોતિ અનિય્યાનિકવિમુત્તિનો કુસલવિમુત્તીતિ ગહેત્વા ઠિતા. સમ્માઞાણિનોતિ સમ્માપચ્ચવેક્ખણા. સમ્માવિમુત્તિનોતિ નિય્યાનિકાય ફલવિમુત્તિયા સમન્નાગતાતિ. સત્તમં.

કમ્મપથવગ્ગો તતિયો.

૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન વીસતિકોટ્ઠાસાદિવસેન એતા કથેતબ્બા. પઠમં.

૨. પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. દુતિયે અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં પથવીધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં કાયં અબ્ભુન્નામેત્વા ઉદરં પસારેત્વા, ‘‘ઇધ મે અઙ્ગુલં પવેસિતું વાયમથા’’તિ વા હત્થં પસારેત્વા, ‘‘ઇમં નામેતું વાયમથા’’તિ વા વદતિ, એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. અનિચ્ચાતિઆદીસુ હુત્વા અભાવાકારેન અનિચ્ચા, પટિપીળનાકારેન દુક્ખા, સભાવવિગમાકારેન વિપરિણામધમ્મા. અયં પથવીધાતુયા આદીનવોતિ યેન આકારેન સા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયમાકારો પથવીધાતુયા આદીનવોતિ અત્થો. છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનન્તિ નિબ્બાનં આગમ્મ પથવીધાતુયા છન્દરાગો વિનીયતિ ચેવ પહીયતિ ચ, તસ્મા નિબ્બાનમસ્સા નિસ્સરણં.

અયં આપોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં આપોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં અઞ્ઞં આપોધાતુયા ઉપદ્દુતં દિસ્વા, ‘‘કિં અયં નિપન્નકાલતો પટ્ઠાય પસ્સાવટ્ઠાનાભિમુખો નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ, અપ્પમત્તકમ્પિસ્સ કમ્મં કરોન્તસ્સ સેદતિન્તં વત્થં પીળેતબ્બતાકારં પાપુણાતિ, અનુમોદનમત્તમ્પિ કથેન્તસ્સ તાલવણ્ટં ગણ્હિતબ્બં હોતિ, મયં પન સાયં નિપન્ના પાતોવ ઉટ્ઠહામ, માસપુણ્ણઘટો વિય નો સરીરં, મહાકમ્મં કરોન્તાનં સેદમત્તમ્પિ નો ન ઉપ્પજ્જતિ, અસનિસદ્દેન વિય ધમ્મં કથેન્તાનં સરીરે ઉસુમાકારમત્તમ્પિ નો નત્થી’’તિ એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો.

અયં તેજોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં તેજોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં સીતગહણિકે દિસ્વા, ‘‘કિં ઇમે કિઞ્ચિદેવ યાગુભત્તખજ્જમત્તં અજ્ઝોહરિત્વા થદ્ધકુચ્છિનો નિસીદિત્વા સબ્બરત્તિં અઙ્ગારકટાહં પરિયેસન્તિ, ફુસિતમત્તેસુપિ સરીરે પતિતેસુ અઙ્ગારકટાહં ઓત્થરિત્વા પારુપિત્વાવ નિપજ્જન્તિ? મયં પન અતિથદ્ધમ્પિ મંસં વા પૂવં વા ખાદામ, કુચ્છિપૂરં ભત્તં ભુઞ્જામ, તાવદેવ નો સબ્બં ફેણપિણ્ડો વિય વિલીયતિ, સત્તાહવદ્દલિકાય વત્તમાનાય સરીરે સીતાનુદહનમત્તમ્પિ નો નત્થી’’તિ એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો.

અયં વાયોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં વાયોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં અઞ્ઞે વાતભીરુકે દિસ્વા, ‘‘ઇમેસં અપ્પમત્તકમ્પિ કમ્મં કરોન્તાનં અનુમોદનમત્તમ્પિ કથેન્તાનં સરીરં વાતો વિજ્ઝતિ, ગાવુતમત્તમ્પિ અદ્ધાનં ગતાનં હત્થપાદા સીદન્તિ, પિટ્ઠિ રુજ્જતિ, કુચ્છિવાતસીસવાતકણ્ણવાતાદીહિ નિચ્ચુપદ્દુતા તેલફાણિતાદીનિ વાતભેસજ્જાનેવ કરોન્તા અતિનામેન્તિ, અમ્હાકં પન મહાકમ્મં કરોન્તાનમ્પિ તિયામરત્તિં ધમ્મં કથેન્તાનમ્પિ એકદિવસેનેવ દસ યોજનાનિ ગચ્છન્તાનમ્પિ હત્થપાદસંસીદનમત્તં વા પિટ્ઠિરુજ્જનમત્તં વા ન હોતી’’તિ, એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. એવં પવત્તા હિ એતા ધાતુયો અસ્સાદેન્તિ નામ.

અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન અઞ્ઞાસિં. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ ઉત્તરવિરહિતં સબ્બસેટ્ઠં સમ્મા સામઞ્ચ બોધિં, અથ વા પસત્થં સુન્દરઞ્ચ બોધિં. બોધીતિ રુક્ખોપિ મગ્ગોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ. ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (મહાવ. ૧; ઉદા. ૧) ચ ‘‘અન્તરા ચ બોધિં અન્તરા ચ ગય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૧; મ.નિ. ૧.૨૮૫) ચ આગતટ્ઠાનેસુ હિ રુક્ખો બોધીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) આગતટ્ઠાને મગ્ગો. ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિમેધસો’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૧૭) આગતટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ‘‘પત્વાન બોધિં અમતં અસઙ્ખત’’ન્તિ આગતટ્ઠાને નિબ્બાનં. ઇધ પન ભગવતો અરહત્તમગ્ગો અધિપ્પેતો.

સાવકાનં અરહત્તમગ્ગો અનુત્તરા બોધિ હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? અસબ્બગુણદાયકત્તા. તેસઞ્હિ કસ્સચિ અરહત્તમગ્ગો અરહત્તફલમેવ દેતિ, કસ્સચિ તિસ્સો વિજ્જા, કસ્સચિ છ અભિઞ્ઞા, કસ્સચિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, કસ્સચિ સાવકપારમીઞાણં. પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ પચ્ચેકબોધિઞાણમેવ દેતિ. બુદ્ધાનં પન સબ્બગુણસમ્પત્તિં દેતિ અભિસેકો વિય રઞ્ઞો સબ્બલોકિસ્સરિયભાવં. તસ્મા અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિપિ અનુત્તરા બોધિ ન હોતિ.

અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિન્તિ ‘‘અભિસમ્બુદ્ધો અહં પત્તો પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો’’તિ એવં પટિજાનિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદીતિ અધિગતગુણદસ્સનસમત્થં પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ મે ઉદપાદિ. અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ ‘‘અયં મય્હં અરહત્તફલવિમુત્તિ અકુપ્પા’’તિ એવં ઞાણં ઉદપાદિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ અકુપ્પતા વેદિતબ્બા કારણતો ચ આરમ્મણતો ચ. સા હિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સમુચ્છિન્નકિલેસાનં પુન અનિવત્તનતાય કારણતોપિ અકુપ્પા, અકુપ્પધમ્મં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતાય આરમ્મણતોપિ અકુપ્પા. અન્તિમાતિ પચ્છિમા. નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇદાનિ પુન અઞ્ઞો ભવો નામ નત્થીતિ.

ઇમસ્મિં સુત્તે ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથિતાનિ. કથં? ચતૂસુ હિ ધાતૂસુ અસ્સાદો સમુદયસચ્ચં, આદીનવો દુક્ખસચ્ચં, નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનનો મગ્ગો મગ્ગસચ્ચં. વિત્થારવસેનપિ કથેતું વટ્ટતિયેવ. એત્થ હિ યં પથવીધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ પહાનપટિવેધો સમુદયસચ્ચં. યા પથવીધાતુ અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં પથવીધાતુયા, આદીનવોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો દુક્ખસચ્ચં. યો પથવીધાતુયા છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં પથવીધાતુયા નિસ્સરણન્તિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધો નિરોધસચ્ચં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવો વાયામો સતિ સમાધિ, અયં ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચન્તિ. દુતિયં.

૩. અચરિંસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. તતિયે અચરિન્તિ ઞાણચારેન અચરિં, અનુભવનચારેનાતિ અત્થો. યાવતાતિ યત્તકો. તતિયં.

૪. નોચેદંસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ચતુત્થે નિસ્સટાતિઆદીનિ આદિતો વુત્તપટિસેધેન યોજેત્વા ‘‘ન નિસ્સટા, ન વિસંયુત્તા, ન વિપ્પમુત્તા, ન વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરિંસૂ’’તિ એવં વેદિતબ્બાનિ. દુતિયનયે વિમરિયાદિકતેનાતિ નિમ્મરિયાદિકતેન. તત્થ દુવિધા મરિયાદા કિલેસમરિયાદા વટ્ટમરિયાદાતિ. તત્થ ચ યસ્સ ઉપડ્ઢા કિલેસા પહીના, ઉપડ્ઢા અપ્પહીના, વટ્ટં વા પન ઉપડ્ઢં પહીનં, ઉપડ્ઢં અપ્પહીનં, તસ્સ ચિત્તં પહીનકિલેસે વા વટ્ટં વા સન્ધાય વિમરિયાદિકતં, અપ્પહીનકિલેસે વા વટ્ટં વા સન્ધાય ન વિમરિયાદિકતં. ઇધ પન ઉભયસ્સાપિ પહીનત્તા ‘‘વિમરિયાદિકતેન ચેતસા’’તિ વુત્તં, મરિયાદં અકત્વા ઠિતેન અતિક્કન્તમરિયાદેન ચેતસાતિ અત્થો. ઇતિ તીસુપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. ચતુત્થં.

૫. એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. પઞ્ચમે એકન્તદુક્ખાતિ અતિક્કમિત્વા ઠિતસ્સ તત્તકારો વિય એકન્તેનેવ દુક્ખા. દુક્ખાનુપતિતાતિ દુક્ખેન અનુપતિતા. દુક્ખાવક્કન્તાતિ દુક્ખેન ઓક્કન્તા ઓતિણ્ણા. સુખાતિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતા. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં સુત્તે દુક્ખલક્ખણં કથિતં. પઞ્ચમં.

૬-૧૦. અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૩. છટ્ઠસત્તમેસુ વિવટ્ટં, અવસાને તીસુ ચતુસચ્ચમેવાતિ. છટ્ઠાદીનિ.

ચતુત્થો વગ્ગો.

ધાતુસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.