૯. સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. નવમે સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ સુન્દરિકાય નદિયા તીરે અગ્ગિજુહણેન એવંલદ્ધનામો. સુન્દરિકાયાતિ એવંનામિકાય નદિયા. અગ્ગિં જુહતીતિ આહુતિં પક્ખિપનેન જાલેતિ. અગ્ગિહુત્તં પરિચરતીતિ અગ્યાયતનં સમ્મજ્જનુપલેપનબલિકમ્માદિના પયિરુપાસતિ. કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યાતિ સો કિર બ્રાહ્મણો અગ્ગિમ્હિ હુતાવસેસં પાયાસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાવ પક્ખિત્તપાયાસો મહાબ્રહ્મુના ભુત્તો, અયં પન અવસેસો અત્થિ, તં યદિ બ્રહ્મુનો મુખતો જાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દદેય્યં, એવં મે પિતરા સહ પુત્તોપિ સન્તપ્પિતો ભવેય્ય, સુવિસોધિતો ચસ્સ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગો’’તિ. સો બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સનત્થં ઉટ્ઠાયાસના ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ, ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ?

રુક્ખમૂલેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે જેટ્ઠકરુક્ખસ્સ મૂલે. સસીસં પારુતં નિસિન્નન્તિ સહ સીસેન પારુતકાયં નિસિન્નં. કસ્મા પન ભગવા તત્થ નિસીદિ? ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ચિન્તેસિ – અયં બ્રાહ્મણો એવરૂપં અગ્ગપાયાસં ગહેત્વા ‘‘મહાબ્રહ્માનં ભોજેમી’’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તો અફલં કરોતિ…પે… ચત્તારો મગ્ગે ચેવ ચત્તારિ ચ ફલાનિ દેમીતિ. તસ્મા કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પત્તચીવરં આદાય ગન્ત્વા વુત્તનયેન તસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ કસ્મા સસીસં પારુપીતિ? હિમપાતસ્સ ચ સીતવાતસ્સ ચ પટિબાહણત્થં, પટિબલોવ એતં તથાગતો અધિવાસેતું. સચે પન અપારુપિત્વા નિસીદેય્ય, બ્રાહ્મણો દૂરતોવ સઞ્જાનિત્વા નિવત્તેય્ય, એવં સતિ કથા નપ્પવત્તેય્ય. ઇતિ ભગવા – ‘‘બ્રાહ્મણે આગતે સીસં વિવરિસ્સામિ, અથ મં સો દિસ્વા કથં પવત્તેસ્સતિ, તસ્સાહં કથાનુસારેન ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ કથાપવત્તનત્થં એવમકાસિ.

ઉપસઙ્કમીતિ બ્રાહ્મણો – ‘‘અયં સસીસં પારુપિત્વા સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુત્તો. ઇમસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા ઇમં હબ્યસેસં દસ્સામી’’તિ, બ્રાહ્મણસઞ્ઞી હુત્વા ઉપસઙ્કમિ. મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવન્તિ સીસે વિવરિતમત્તે નીચકેસન્તં દિસ્વા ‘‘મુણ્ડો’’તિ આહ. તતો સુટ્ઠુતરં ઓલોકેન્તો પવત્તમત્તમ્પિ સિખં અદિસ્વા હીળેન્તો ‘‘મુણ્ડકો’’તિ આહ. તતોવાતિ યત્થ ઠિતો અદ્દસ, તમ્હાવ પદેસા. મુણ્ડાપિ હીતિ કેનચિ કારણેન મુણ્ડિતસીસાપિ હોન્તિ.

મા જાતિં પુચ્છાતિ યદિ દાનસ્સ મહપ્ફલતં પચ્ચાસીસસિ, જાતિં મા પુચ્છ. અકારણં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ જાતિ. ચરણઞ્ચ પુચ્છાતિ અપિચ ખો સીલાદિગુણભેદં ચરણં પુચ્છ. એતં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં. ઇદાનિસ્સ તમત્થં વિભાવેન્તો કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદોતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ઇધ કટ્ઠા અગ્ગિ જાયતિ, ન ચ સો સાલાદિકટ્ઠા જાતોવ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, સાપાન-દોણિઆદિકટ્ઠા જાતો ન કરોતિ, અત્તનો પન અચ્ચિયાદિગુણસમ્પત્તિયા યતો વા તતો વા જાતો કરોતિયેવ. એવં ન બ્રાહ્મણકુલાદીસુ જાતોવ દક્ખિણેય્યો હોતિ, ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતો ન હોતિ, અપિચ ખો નીચકુલિનોપિ ઉચ્ચકુલિનોપિ ખીણાસવ-મુનિ ધિતિમા હિરીનિસેધો આજાનીયો હોતિ. ઇમાય ધિતિહિરિપમોક્ખાય ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા ઉત્તમદક્ખિણેય્યો હોતિ. સો હિ ધિતિયા ગુણે ધારેતિ, હિરિયા દોસે નિસેધેતીતિ. અપિચેત્થ મુનીતિ મોનધમ્મેન સમન્નાગતો. ધિતિમાતિ વીરિયવા. આજાનીયોતિ કારણાકારણજાનનકો. હિરીનિસેધોતિ હિરિયા પાપાનિ નિસેધેત્વા ઠિતો.

સચ્ચેન દન્તોતિ પરમત્થસચ્ચેન દન્તો. દમસા ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન ઉપેતો. વેદન્તગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગવેદાનં અન્તં, ચતૂહિ વા મગ્ગવેદેહિ કિલેસાનં અન્તં ગતો. વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં વુત્થો. યઞ્ઞોપનીતોતિ ઉપનીતયઞ્ઞો પટિયાદિતયઞ્ઞો ચ. તમુપવ્હયેથાતિ યેન યઞ્ઞો પટિયાદિતો, સો તં પરમત્થબ્રાહ્મણં અવ્હયેય્ય. ‘‘ઇન્દમવ્હયામ, સોમમવ્હયામ, વરુણમવ્હયામ, ઈસાનમવ્હયામ, યામમવ્હયામા’’તિ ઇદં પન અવ્હાનં નિરત્થકં. કાલેનાતિ અવ્હયન્તો ચ ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ અન્તોમજ્ઝન્હિકકાલેયેવ તં ઉપવ્હયેય્ય. સો જુહતિ દક્ખિણેય્યેતિ યો એવં કાલે ખીણાસવં આમન્તેત્વા તત્થ ચતુપચ્ચયદક્ખિણં પતિટ્ઠપેતિ, સો દક્ખિણેય્યે જુહતિ નામ, ન અચેતને અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપન્તો.

ઇતિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથં સુણન્તો પસીદિત્વા ઇદાનિ અત્તનો પસાદં આવિકરોન્તો અદ્ધા સુયિટ્ઠન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – અદ્ધા મમ યિદં ઇદાનિ સુયિટ્ઠઞ્ચ સુહુતઞ્ચ ભવિસ્સતિ, પુબ્બે પન અગ્ગિમ્હિ ઝાપિતં નિરત્થકં અહોસીતિ. અઞ્ઞો જનોતિ ‘‘અહં બ્રાહ્મણો, અહં બ્રાહ્મણો’’તિ વદન્તો અન્ધબાલપુથુજ્જનો. હબ્યસેસન્તિ હુતસેસં. ભુઞ્જતુ ભવન્તિઆદિ પુરિમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ન ખ્વાહન્તિ ન ખો અહં. કસ્મા પનેવમાહાતિ? તસ્મિં કિર ભોજને ઉપહટમત્તેવ ‘‘સત્થા ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય ચતૂસુ મહાદીપેસુ દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસુ દેવતા પુપ્ફફલાદીનિ ચેવ સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદીનિ ચ આદાય મધુપટલં પીળેત્વા મધું ગણ્હન્તિયો વિય દિબ્બાનુભાવેન નિબ્બત્તિતોજમેવ ગહેત્વા પક્ખિપિંસુ. તેન તં સુખુમત્તં ગતં, મનુસ્સાનઞ્ચ ઓળારિકં વત્થૂતિ તેસં તાવ ઓળારિકવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. ગોયૂસે પન તિલબીજાનિ પક્ખિપિત્વા પક્કત્તા ઓળારિકમિસ્સકં જાતં, દેવાનઞ્ચ સુખુમં વત્થૂતિ તેસં સુખુમવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સાપિ કુચ્છિયં ન પરિણમતિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભીખીણાસવસ્સ પન સમાપત્તિબલેન પરિણામેય્ય. ભગવતો પન પાકતિકેનેવ કમ્મજતેજેન પરિણામેય્ય.

અપ્પહરિતેતિ અહરિતે. સચે હિ હરિતેસુ તિણેસુ પક્ખિપેય્ય, સિનિદ્ધપાયાસેન તિણાનિ પૂતીનિ ભવેય્યું. બુદ્ધા ચ ભૂતગામસિક્ખાપદં ન વીતિક્કમન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યત્થ પન ગલપ્પમાણાનિ મહાતિણાનિ, તાદિસે ઠાને પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. અપ્પાણકેતિ સપ્પાણકસ્મિં હિ પરિત્તકે ઉદકે પક્ખિત્તે પાણકા મરન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યં પન ગમ્ભીરં મહાઉદકં હોતિ, પાતિસતેપિ પાતિસહસ્સેપિ પક્ખિત્તે ન આલુળતિ, તથારૂપે ઉદકે વટ્ટતિ. ઓપિલાપેસીતિ સુવણ્ણપાતિયા સદ્ધિંયેવ નિમુજ્જાપેસિ. ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતીતિ એવરૂપં સદ્દં કરોતિ. કિં પનેસ પાયાસસ્સ આનુભાવો, ઉદાહુ તથાગતસ્સાતિ? તથાગતસ્સ. અયં હિ બ્રાહ્મણો તં પાયાસં ઓપિલાપેત્વા ઉમ્મગ્ગં આરુય્હ સત્થુ સન્તિકં અનાગન્ત્વાવ ગચ્છેય્ય, અથ ભગવા – ‘‘એત્તકં અચ્છરિયં દિસ્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ. અથસ્સાહં ધમ્મદેસનાય મિચ્છાદિટ્ઠિગહણં ભિન્દિત્વા સાસને ઓતારેત્વા અમતપાનં પાયેસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાનબલેન એવમકાસિ.

દારુ સમાદહાનોતિ દારું ઝાપયમાનો. બહિદ્ધા હિ એતન્તિ એતં દારુજ્ઝાપનં નામ અરિયધમ્મતો બહિદ્ધા. યદિ એતેન સુદ્ધિ ભવેય્ય, યે દવડાહકાદયો બહૂનિ દારૂનિ ઝાપેન્તિ, તે પઠમતરં સુજ્ઝેય્યું. કુસલાતિ ખન્ધાદીસુ કુસલા. અજ્ઝત્તમેવુજ્જલયામિ જોતિન્તિ નિયકજ્ઝત્તે અત્તનો સન્તાનસ્મિંયેવ ઞાણજોતિં જાલેમિ. નિચ્ચગ્ગિનીતિ આવજ્જનપટિબદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન નિચ્ચં પજ્જલિતગ્ગિ. નિચ્ચસમાહિતત્તોતિ નિચ્ચં સમ્મા ઠપિતચિત્તો. બ્રહ્મચરિયં ચરામીતિ બોધિમણ્ડે ચરિતં બ્રહ્મચરિયં ગહેત્વા એવં વદતિ.

માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારોતિ યથા ખારિભારો ખન્ધેન વય્હમાનો ઉપરિ ઠિતોપિ અક્કન્તક્કન્તટ્ઠાને પથવિયા સદ્ધિં ફુસેતિ, એવમેવ જાતિગોત્તકુલાદીનિ માનવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉસ્સાપિતો માનોપિ તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો ચતૂસુ અપાયેસુ સંસીદાપેતિ. તેનાહ ‘‘માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારો’’તિ. કોધો ધૂમોતિ તવ ઞાણગ્ગિસ્સ ઉપક્કિલેસટ્ઠેન કોધો ધુમો. તેન હિ તે ઉપક્કિલિટ્ઠો ઞાણગ્ગિ ન વિરોચતિ. ભસ્મનિ મોસવજ્જન્તિ નિરોજટ્ઠેન મુસાવાદો છારિકા નામ. યથા હિ છારિકાય પટિચ્છન્નો અગ્ગિ ન જોતેતિ, એવં તે મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણન્તિ દસ્સેતિ. જિવ્હા સુજાતિ યથા તુય્હં સુવણ્ણરજતલોહકટ્ઠમત્તિકાસુ અઞ્ઞતરમયા યાગયજનત્થાય સુજા હોતિ, એવં મય્હં ધમ્મયાગં યજનત્થાય પહૂતજિવ્હા સુજાતિ વદતિ. હદયં જોતિટ્ઠાનન્તિ યથા તુય્હં નદીતીરે જોતિટ્ઠાનં, એવં મય્હં ધમ્મયાગસ્સ યજનટ્ઠાનત્થેન સત્તાનં હદયં જોતિટ્ઠાનં. અત્તાતિ ચિત્તં.

ધમ્મો રહદોતિ યથા ત્વં અગ્ગિં પરિચરિત્વા ધૂમછારિકસેદકિલિટ્ઠસરીરો સુન્દરિકં નદિં ઓતરિત્વા ન્હાયસિ, એવં મય્હં સુન્દરિકાસદિસેન બાહિરેન રહદેન અત્થો નત્થિ, અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગધમ્મો પન મય્હં રહદો, તત્રાહં પાણસતમ્પિ પાણસહસ્સમ્પિ ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિપિ એકપ્પહારેન ન્હાપેમિ. સીલતિત્થોતિ તસ્સ પન મે ધમ્મરહદસ્સ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં તિત્થન્તિ દસ્સેતિ. અનાવિલોતિ યથા તુય્હં સુન્દરિકા નદી ચતૂહિ પઞ્ચહિ એકતો ન્હાયન્તેહિ હેટ્ઠુપરિયવાલિકા આલુળા હોતિ, ન એવં મય્હં રહદો, અનેકસતસહસ્સેસુપિ પાણેસુ ઓતરિત્વા ન્હાયન્તેસુ સો અનાવિલો વિપ્પસન્નોવ હોતિ. સબ્ભિ સતં પસત્થોતિ પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતાનં પસટ્ઠો. ઉત્તમત્થેન વા સો સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ, પણ્ડિતેહિ પસત્થત્તા સતં પસત્થો. તરન્તિ પારન્તિ નિબ્બાનપારં ગચ્છન્તિ.

ઇદાનિ અરિયમગ્ગરહદસ્સ અઙ્ગાનિ ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તો સચ્ચં ધમ્મોતિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં. ધમ્મોતિ ઇમિના દિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધયો દસ્સેતિ. સંયમોતિ ઇમિના કમ્મન્તાજીવા ગહિતા. સચ્ચન્તિ વા ઇમિના મગ્ગસચ્ચં ગહિતં. સા અત્થતો સમ્માદિટ્ઠિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯). સમ્માદિટ્ઠિયા પન ગહિતાય તગ્ગતિકત્તા સમ્માસઙ્કપ્પો ગહિતોવ હોતિ. ધમ્મોતિ ઇમિના વાયામસતિસમાધયો. સંયમોતિ ઇમિના વાચાકમ્મન્તાજીવા. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. અથ વા સચ્ચન્તિ પરમત્થસચ્ચં, તં અત્થતો નિબ્બાનં. ધમ્મોતિપદેન દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાયામો સતિ સમાધીતિ પઞ્ચઙ્ગાનિ ગહિતાનિ. સંયમોતિ વાચા કમ્મન્તો આજીવોતિ તીણિ. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ એતં બ્રહ્મચરિયં નામ. મજ્ઝે સિતાતિ સસ્સતુચ્છેદે વજ્જેત્વા મજ્ઝે નિસ્સિતા. બ્રહ્મપત્તીતિ સેટ્ઠપત્તિ. સ તુજ્જુભૂતેસુ નમો કરોહીતિ એત્થ ત-કારો પદસન્ધિકરો, સ ત્વં ઉજુભૂતેસુ ખીણાસવેસુ નમો કરોહીતિ અત્થો. તમહં નરં ધમ્મસારીતિ બ્રૂમીતિ યો એવં પટિપજ્જતિ, તમહં પુગ્ગલં ‘‘ધમ્મસારી એસો ધમ્મસારિયા પટિચ્છન્નો’’તિ ચ ‘‘કુસલધમ્મેહિ અકુસલધમ્મે સારેત્વા ઠિતો’’તિ વાતિ વદામીતિ. નવમં.