૧. અરહન્તવગ્ગો

૧. ધનઞ્જાનીસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. બ્રાહ્મણસંયુત્તસ્સ પઠમે ધનઞ્જાનીતિ ધનઞ્જાનિગોત્તા. ઉક્કટ્ઠગોત્તા કિરેસા. સેસબ્રાહ્મણા કિર બ્રહ્મુનો મુખતો જાતા, ધનઞ્જાનિગોત્તા મત્થકં ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તાતિ તેસં લદ્ધિ. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? સો કિર બ્રાહ્મણો મિચ્છાદિટ્ઠિકો ‘‘બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો’’તિ વુત્તે કણ્ણે પિદહતિ, થદ્ધો ખદિરખાણુસદિસો. બ્રાહ્મણી પન સોતાપન્ના અરિયસાવિકા. બ્રાહ્મણો દાનં દેન્તો પઞ્ચસતાનં બ્રાહ્મણાનં અપ્પોદકં પાયાસં દેતિ, બ્રાહ્મણી બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નાનારસભોજનં. બ્રાહ્મણસ્સ દાનદિવસે બ્રાહ્મણી તસ્સ વસવત્તિતાય પહીનમચ્છેરતાય ચ સહત્થા પરિવિસતિ. બ્રાહ્મણિયા પન દાનદિવસે બ્રાહ્મણો પાતોવ ઘરા નિક્ખમિત્વા પલાયતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં અસમ્મન્તેત્વા પઞ્ચસતે બ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘સ્વે ભોતિ અમ્હાકં ઘરે પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણા ભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ. મયા કિં કાતબ્બં બ્રાહ્મણાતિ? તયા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં નત્થિ, સબ્બં પચનપરિવેસનં અઞ્ઞે કરિસ્સન્તિ. યં પન ત્વં ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ ખિપિત્વાપિ ઉક્કાસિત્વાપિ ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ નમક્કારં કરોસિ, તં સ્વે એકદિવસમત્તં મા અકાસિ. તં હિ સુત્વા બ્રાહ્મણા અનત્તમના હોન્તિ, મા મં બ્રાહ્મણેહિ ભિન્દસીતિ. ત્વં બ્રાહ્મણેહિ વા ભિજ્જ દેવેહિ વા, અહં પન સત્થારં અનુસ્સરિત્વા ન સક્કોમિ અનમસ્સમાના સણ્ઠાતુન્તિ. ભોતિ કુલસતિકે ગામે ગામદ્વારમ્પિ તાવ પિદહિતું વાયમન્તિ, ત્વં દ્વીહઙ્ગુલેહિ પિદહિતબ્બં મુખં બ્રાહ્મણાનં ભોજનકાલમત્તં પિદહિતું ન સક્કોસીતિ. એવં પુનપ્પુનં કથેત્વાપિ સો નિવારેતું અસક્કોન્તો ઉસ્સીસકે ઠપિતં મણ્ડલગ્ગખગ્ગં ગહેત્વા – ‘‘ભોતિ સચે સ્વે બ્રાહ્મણેસુ નિસિન્નેસુ તં મુણ્ડસમણકં નમસ્સસિ, ઇમિના તં ખગ્ગેન પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસમત્થકા કળીરં વિય કોટ્ટેત્વા રાસિં કરિસ્સામી’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ઇમિના મણ્ડલગ્ગેન, પાદતો યાવ મત્થકા;

કળીરમિવ છેજ્જામિ, યદિ મિચ્છં ન કાહસિ.

‘‘સચે બુદ્ધોતિ ભણસિ, સચે ધમ્મોતિ ભાસસિ;

સચે સઙ્ઘોતિ કિત્તેસિ, જીવન્તી મે નિવેસને’’તિ.

અરિયસાવિકા પન પથવી વિય દુપ્પકમ્પા, સિનેરુ વિય દુપ્પરિવત્તિયા. સા તેન નં એવમાહ –

‘‘સચે મે અઙ્ગમઙ્ગાનિ, કામં છેજ્જસિ બ્રાહ્મણ;

નેવાહં વિરમિસ્સામિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સાસના.

‘‘નાહં ઓક્કા વરધરા, સક્કા રોધયિતું જિના;

ધીતાહં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, છિન્દ વા મં વધસ્સુ વા’’તિ.

એવં ધનઞ્જાનિગજ્જિતં નામ ગજ્જન્તી પઞ્ચ ગાથાસતાનિ અભાસિ. બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં પરામસિતું વા પહરિતું વા અસક્કોન્તો ‘‘ભોતિ યં તે રુચ્ચતિ, તં કરોહી’’તિ વત્વા ખગ્ગં સયને ખિપિ. પુનદિવસે ગેહં હરિતુપલિત્તં કારાપેત્વા લાજાપુણ્ણઘટમાલાગન્ધાદીહિ તત્થ તત્થ અલઙ્કારાપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં નવસપ્પિસક્ખરમધુયુત્તં અપ્પોદકપાયાસં પટિયાદાપેત્વા કાલં આરોચાપેસિ.

બ્રાહ્મણીપિ પાતોવ ગન્ધોદકેન સયં ન્હાયિત્વા સહસ્સગ્ઘનકં અહતવત્થં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસં કત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા ભત્તગ્ગે બ્રાહ્મણે પરિવિસમાના તેહિ સદ્ધિં એકપન્તિયં નિસિન્નસ્સ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભત્તં ઉપસંહરન્તી દુન્નિક્ખિત્તે દારુભણ્ડે પક્ખલિ. પક્ખલનઘટ્ટનાય દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. તસ્મિં સમયે દસબલં સરિ. સતિસમ્પન્નતાય પન પાયાસપાતિં અછડ્ડેત્વા સણિકં ઓતારેત્વા ભૂમિયં સણ્ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં મજ્ઝે સિરસિ અઞ્જલિં ઠપેત્વા યેન વેળુવનં, તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે તેસુ બ્રાહ્મણેસુ કેચિ ભુત્તા હોન્તિ, કેચિ ભુઞ્જમાના, કેચિ હત્થે ઓતારિતમત્તા, કેસઞ્ચિ ભોજનં પુરતો ઠપિતમત્તં હોતિ. તે તં સદ્દં સુત્વાવ સિનેરુમત્તેન મુગ્ગરેન સીસે પહટા વિય કણ્ણેસુ સૂલેન વિદ્ધા વિય દુક્ખદોમનસ્સં પટિસંવેદિયમાના ‘‘ઇમિના અઞ્ઞલદ્ધિકેન મયં ઘરં પવેસિતા’’તિ કુજ્ઝિત્વા હત્થે પિણ્ડં છડ્ડેત્વા મુખેન ગહિતં નિટ્ઠુભિત્વા ધનું દિસ્વા કાકા વિય બ્રાહ્મણં અક્કોસમાના દિસાવિદિસા પક્કમિંસુ. બ્રાહ્મણો એવં ભિજ્જિત્વા ગચ્છન્તે બ્રાહ્મણે દિસ્વા બ્રાહ્મણિં સીસતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા, ‘‘ઇદમેવ ભયં સમ્પસ્સમાના મયં હિય્યો પટ્ઠાય ભોતિં યાચન્તા ન લભિમ્હા’’તિ નાનપ્પકારેહિ બ્રાહ્મણિં અક્કોસિત્વા, એતં ‘‘એવમેવં પના’’તિઆદિવચનં અવોચ.

ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો ગોતમો ગામનિગમરટ્ઠપૂજિતો, ન સક્કા ગન્ત્વા યં વા તં વા વત્વા સન્તજ્જેતું, એકમેવ નં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તોવ ‘‘કિંસુ છેત્વા’’તિ ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા – ‘‘સચે ‘અસુકસ્સ નામ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘યે તુય્હં ન રુચ્ચન્તિ, તે મારેતુકામોસિ, લોકવધાય ઉપ્પન્નો, કિં તુય્હં સમણભાવેના’તિ? નિગ્ગહેસ્સામિ. સચે ‘ન કસ્સચિ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘ત્વં રાગાદીનમ્પિ વધં ન ઇચ્છસિ. કસ્મા સમણો હુત્વા આહિણ્ડસી’તિ? નિગ્ગહેસ્સામી. ઇતિ ઇમં ઉભતોકોટિકં પઞ્હં સમણો ગોતમો નેવ ગિલિતું ન ઉગ્ગિલિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. સમ્મોદીતિ અત્તનો પણ્ડિતતાય કુદ્ધભાવં અદસ્સેત્વા મધુરકથં કથેન્તો સમ્મોદિ. પઞ્હો દેવતાસંયુત્તે કથિતો. સેસમ્પિ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવાતિ. પઠમં.

૨. અક્કોસસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. દુતિયે અક્કોસકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવ સો, પઞ્ચમત્તેહિ પન ગાથા સતેહિ તથાગતં અક્કોસન્તો આગતોતિ. ‘‘અક્કોસકભારદ્વાજો’’તિ તસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. કુપિતો અનત્તમનોતિ ‘‘સમણેન ગોતમેન મય્હં જેટ્ઠકભાતરં પબ્બાજેન્તેન જાનિ કતા, પક્ખો ભિન્નો’’તિ કોધેન કુપિતો દોમનસ્સેન ચ અનત્તમનો હુત્વાતિ અત્થો. અક્કોસતીતિ ‘‘ચોરોસિ, બાલોસિ, મૂળ્હોસિ, થેનોસિ, ઓટ્ઠોસિ, મેણ્ડોસિ, ગોણોસિ, ગદ્રભોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, નેરયિકોસી’’તિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસતિ. પરિભાસતીતિ ‘‘હોતુ મુણ્ડકસમણક, ‘અદણ્ડો અહ’ન્તિ કરોસિ, ઇદાનિ તે રાજકુલં ગન્ત્વા દણ્ડં આરોપેસ્સામી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભાસતિ નામ.

સમ્ભુઞ્જતીતિ એકતો ભુઞ્જતિ. વીતિહરતીતિ કતસ્સ પટિકારં કરોતિ. ભગવન્તં ખો, ગોતમન્તિ કસ્મા એવમાહ? ‘‘તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, તવેવેતં, બ્રાહ્મણા’’તિ કિરસ્સ સુત્વા. ‘‘ઇસયો નામ કુપિતા સપનં દેન્તિ કિસવચ્છાદયો વિયા’’તિ અનુસ્સવવસેન ‘‘સપતિ મં મઞ્ઞે સમણો ગોતમો’’તિ ભયં ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા એવમાહ.

દન્તસ્સાતિ નિબ્બિસેવનસ્સ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સ. તસ્સેવ તેન પાપિયોતિ તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ તેન કોધેન પાપં હોતિ. સતો ઉપસમ્મતીતિ સતિયા સમન્નાગતો હુત્વા અધિવાસેતિ. ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તાનન્તિ ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તં. અયમેવ વા પાઠો. યો પુગ્ગલો સતો ઉપસમ્મતિ, ઉભિન્નમત્થં ચરતિ તિકિચ્છતિ સાધેતિ, તં પુગ્ગલં જના બાલોતિ મઞ્ઞન્તિ. કીદિસા જના? યે ધમ્મસ્સ અકોવિદા. ધમ્મસ્સાતિ પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મસ્સ વા ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ વા. અકોવિદાતિ તસ્મિં ધમ્મે અકુસલા અન્ધબાલપુથુજ્જના. દુતિયં.

૩. અસુરિન્દકસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. તતિયે અસુરિન્દકભારદ્વાજોતિ અક્કોસકભારદ્વાજસ્સ કનિટ્ઠો. કુપિતોતિ તેનેવ કારણેન કુદ્ધો. જયઞ્ચેવસ્સ તં હોતીતિ અસ્સેવ તં જયં હોતિ, સો જયો હોતીતિ અત્થો. કતમસ્સાતિ? યા તિતિક્ખા વિજાનતો અધિવાસનાય ગુણં વિજાનન્તસ્સ તિતિક્ખા અધિવાસના, અયં તસ્સ વિજાનતોવ જયો. બાલો પન ફરુસં ભણન્તો ‘‘મય્હં જયો’’તિ કેવલં જયં મઞ્ઞતિ. તતિયં.

૪. બિલઙ્ગીકસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. ચતુત્થે બિલઙ્ગિકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવ સો, નાનપ્પકારં પન સુદ્ધઞ્ચ સમ્ભારયુત્તઞ્ચ કઞ્જિકં કારેત્વા વિક્કિણાપેન્તો બહુધનં સઙ્ખરીતિ ‘‘બિલઙ્ગિકભારદ્વાજો’’તિ તસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. તુણ્હીભૂતોતિ ‘‘તયો મે જેટ્ઠકભાતરો ઇમિના પબ્બાજિતા’’તિ અતિવિય કુદ્ધો કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો તુણ્હીભૂતો અટ્ઠાસિ. ગાથા પન દેવતાસંયુત્તે કથિતાવ. ચતુત્થં.

૫. અહિંસકસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચમે અહિંસકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવેસ, અહિંસકપઞ્હં પન પુચ્છિ, તેનસ્સેતં સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. નામેન વા એસ અહિંસકો, ગોત્તેન ભારદ્વાજો. અહિંસકાહન્તિ અહિંસકો અહં, ઇતિ મે ભવં ગોતમો જાનાતૂતિ આહ. તથા ચસ્સાતિ તથા ચે અસ્સ, ભવેય્યાસીતિ અત્થો. ન હિંસતીતિ ન વિહેઠેતિ ન દુક્ખાપેતિ. પઞ્ચમં.

૬. જટાસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. છટ્ઠે જટાભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવેસ, જટાપઞ્હસ્સ પન પુચ્છિતત્તા સઙ્ગીતિકારેહિ એવં વુત્તો. સેસં દેવતાસંયુત્તે કથિતમેવ. છટ્ઠં.

૭. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. સત્તમે સુદ્ધિકભારદ્વાજોતિ અયમ્પિ ભારદ્વાજોવ, સુદ્ધિકપઞ્હસ્સ પન પુચ્છિતત્તા સઙ્ગીતિકારેહિ એવં વુત્તો. સીલવાપિ તપોકરન્તિ સીલસમ્પન્નોપિ તપોકમ્મં કરોન્તો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ એત્થ વિજ્જાતિ તયો વેદા. ચરણન્તિ ગોત્તચરણં. સો સુજ્ઝતિ ન અઞ્ઞા ઇતરા પજાતિ સો તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો સુજ્ઝતિ, અયં પન અઞ્ઞા નામિકા પજા ન સુજ્ઝતીતિ વદતિ. બહુમ્પિ પલપં જપ્પન્તિ બહુમ્પિ પલપં જપ્પન્તો, ‘‘બ્રાહ્મણોવ સુજ્ઝતી’’તિ એવં વચનસહસ્સમ્પિ ભણન્તોતિ અત્થો. અન્તોકસમ્બૂતિ અન્તો કિલેસપૂતિસભાવેન પૂતિકો. સંકિલિટ્ઠોતિ કિલિટ્ઠેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. સત્તમં.

૮. અગ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. અટ્ઠમે અગ્ગિકભારદ્વાજોતિ અયમ્પિ ભારદ્વાજોવ, અગ્ગિ પરિચરણવસેન પનસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ એતં નામં ગહિતં. સન્નિહિતો હોતીતિ સંયોજિતો હોતિ. અટ્ઠાસીતિ કસ્મા તત્થ અટ્ઠાસિ? ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો એવરૂપં અગ્ગપાયાસં ગહેત્વા ‘મહાબ્રહ્માનં ભોજેમી’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તો અફલં કરોતિ અપાયમગ્ગં ઓક્કમતિ, ઇમં લદ્ધિં અવિસ્સજ્જન્તો અપાયપૂરકોવ ભવિસ્સતિ, ગચ્છામિસ્સ ધમ્મદેસનાય, મિચ્છાદિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા પબ્બાજેત્વા ચત્તારો મગ્ગે ચેવ ચત્તારિ ચ ફલાનિ દેમી’’તિ, તસ્મા પુબ્બણ્હસમયે રાજગહં પવિસિત્વા તત્થ અટ્ઠાસિ.

તીહિ વિજ્જાહીતિ તીહિ વેદેહિ. જાતિમાતિ યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પરિસુદ્ધાય જાતિયા સમન્નાગતો. સુતવા બહૂતિ બહુ નાનપ્પકારે ગન્થે સુતવા. સોમં ભુઞ્જેય્યાતિ સો તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો ઇમં પાયાસં ભુઞ્જિતું યુત્તો, તુમ્હાકં પનેસ પાયાસો અયુત્તોતિ વદતિ.

વેદીતિ પુબ્બેનિવાસઞાણેન જાનિ પટિવિજ્ઝિ. સગ્ગાપાયન્તિ દિબ્બેન ચક્ખુના સગ્ગમ્પિ અપાયમ્પિ પસ્સતિ. જાતિક્ખયન્તિ અરહત્તં. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા વોસિતવોસાનો. બ્રાહ્મણો ભવન્તિ અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા ભોતા ગોતમેન સદિસો જાતિસમ્પન્નો ખીણાસવબ્રાહ્મણો નત્થિ, ભવંયેવ બ્રાહ્મણોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સુવણ્ણપાતિં પૂરેત્વા દસબલસ્સ પાયાસં ઉપનામેસિ. સત્થા ઉપ્પત્તિં દીપેત્વા ભોજનં પટિક્ખિપન્તો ગાથાભિગીતં મેતિઆદિમાહ. તત્થ ગાથાભિગીતન્તિ ગાથાહિ અભિગીતં. અભોજનેય્યન્તિ અભુઞ્જિતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ત્વં, બ્રાહ્મણ, મય્હં એત્તકં કાલં ભિક્ખાચારવત્તેન ઠિતસ્સ કટચ્છુમત્તમ્પિ દાતું નાસક્ખિ, ઇદાનિ પન મયા તુય્હં કિલઞ્જમ્હિ તિલે વિત્થારેન્તેન વિય સબ્બે બુદ્ધગુણા પકાસિતા, ઇતિ ગાયનેન ગાયિત્વા લદ્ધં વિય ઇદં ભોજનં હોતિ, તસ્મા ઇદં ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યન્તિ. સમ્પસ્સતં, બ્રાહ્મણ, નેસ ધમ્મોતિ, બ્રાહ્મણ, અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સમ્પસ્સન્તાનં ‘‘એવરૂપં ભોજનં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ એસ ધમ્મો ન હોતિ. સુધાભોજનમ્પિ ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ગાથાહિ ગાયિત્વા લદ્ધં બુદ્ધા નીહરન્તિયેવ. ધમ્મે સતિ, બ્રાહ્મણ, વુત્તિરેસાતિ, બ્રાહ્મણ, ધમ્મે સતિ ધમ્મં અપેક્ખિત્વા ધમ્મે પતિટ્ઠાય જીવિતં કપ્પેન્તાનં એસા વુત્તિ અયં આજીવો – એવરૂપં નીહરિત્વા ધમ્મલદ્ધમેવ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ.

અથ બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – અહં પુબ્બે સમણસ્સ ગોતમસ્સ ગુણે વા અગુણે વા ન જાનામિ. ઇદાનિ પનસ્સાહં ગુણે ઞત્વા મમ ગેહે અસીતિકોટિમત્તં ધનં સાસને વિપ્પકિરિતુકામો જાતો, અયઞ્ચ ‘‘મયા દિન્નપચ્ચયા અકપ્પિયા’’તિ વદતિ. અપ્પટિગ્ગય્હો અહં સમણેન ગોતમેનાતિ. અથ ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પેસેત્વા તસ્સ ચિત્તાચારં વીમંસન્તો, ‘‘અયં સબ્બેપિ અત્તના દિન્નપચ્ચયે ‘અકપ્પિયા’તિ સલ્લક્ખેતિ. યં હિ ભોજનં આરબ્ભ કથા ઉપ્પન્ના, એતદેવ ન વટ્ટતિ, સેસા નિદ્દોસા’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ ચતુન્નં પચ્ચયાનં દાનદ્વારં દસ્સેન્તો અઞ્ઞેન ચાતિઆદિમાહ. તત્થ કુક્કુચ્ચવૂપસન્તન્તિ હત્થકુક્કુચ્ચાદીનં વસેન વૂપસન્તકુક્કુચ્ચં. અન્નેન પાનેનાતિ દેસનામત્તમેતં. અયં પનત્થો – અઞ્ઞેહિ તયા ‘‘પરિચ્ચજિસ્સામી’’તિ સલ્લક્ખિતેહિ ચીવરાદીહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહસ્સુ. ખેત્તં હિ તં પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ હોતીતિ એતં તથાગતસાસનં નામ પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ પુઞ્ઞત્થિકસ્સ તુય્હં અપ્પેપિ બીજે બહુસસ્સફલદાયકં સુખેત્તં વિય પટિયત્તં હોતિ. અટ્ઠમં.

૯. સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. નવમે સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ સુન્દરિકાય નદિયા તીરે અગ્ગિજુહણેન એવંલદ્ધનામો. સુન્દરિકાયાતિ એવંનામિકાય નદિયા. અગ્ગિં જુહતીતિ આહુતિં પક્ખિપનેન જાલેતિ. અગ્ગિહુત્તં પરિચરતીતિ અગ્યાયતનં સમ્મજ્જનુપલેપનબલિકમ્માદિના પયિરુપાસતિ. કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યાતિ સો કિર બ્રાહ્મણો અગ્ગિમ્હિ હુતાવસેસં પાયાસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાવ પક્ખિત્તપાયાસો મહાબ્રહ્મુના ભુત્તો, અયં પન અવસેસો અત્થિ, તં યદિ બ્રહ્મુનો મુખતો જાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દદેય્યં, એવં મે પિતરા સહ પુત્તોપિ સન્તપ્પિતો ભવેય્ય, સુવિસોધિતો ચસ્સ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગો’’તિ. સો બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સનત્થં ઉટ્ઠાયાસના ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ, ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ?

રુક્ખમૂલેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે જેટ્ઠકરુક્ખસ્સ મૂલે. સસીસં પારુતં નિસિન્નન્તિ સહ સીસેન પારુતકાયં નિસિન્નં. કસ્મા પન ભગવા તત્થ નિસીદિ? ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ચિન્તેસિ – અયં બ્રાહ્મણો એવરૂપં અગ્ગપાયાસં ગહેત્વા ‘‘મહાબ્રહ્માનં ભોજેમી’’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તો અફલં કરોતિ…પે… ચત્તારો મગ્ગે ચેવ ચત્તારિ ચ ફલાનિ દેમીતિ. તસ્મા કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પત્તચીવરં આદાય ગન્ત્વા વુત્તનયેન તસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ કસ્મા સસીસં પારુપીતિ? હિમપાતસ્સ ચ સીતવાતસ્સ ચ પટિબાહણત્થં, પટિબલોવ એતં તથાગતો અધિવાસેતું. સચે પન અપારુપિત્વા નિસીદેય્ય, બ્રાહ્મણો દૂરતોવ સઞ્જાનિત્વા નિવત્તેય્ય, એવં સતિ કથા નપ્પવત્તેય્ય. ઇતિ ભગવા – ‘‘બ્રાહ્મણે આગતે સીસં વિવરિસ્સામિ, અથ મં સો દિસ્વા કથં પવત્તેસ્સતિ, તસ્સાહં કથાનુસારેન ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ કથાપવત્તનત્થં એવમકાસિ.

ઉપસઙ્કમીતિ બ્રાહ્મણો – ‘‘અયં સસીસં પારુપિત્વા સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુત્તો. ઇમસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા ઇમં હબ્યસેસં દસ્સામી’’તિ, બ્રાહ્મણસઞ્ઞી હુત્વા ઉપસઙ્કમિ. મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવન્તિ સીસે વિવરિતમત્તે નીચકેસન્તં દિસ્વા ‘‘મુણ્ડો’’તિ આહ. તતો સુટ્ઠુતરં ઓલોકેન્તો પવત્તમત્તમ્પિ સિખં અદિસ્વા હીળેન્તો ‘‘મુણ્ડકો’’તિ આહ. તતોવાતિ યત્થ ઠિતો અદ્દસ, તમ્હાવ પદેસા. મુણ્ડાપિ હીતિ કેનચિ કારણેન મુણ્ડિતસીસાપિ હોન્તિ.

મા જાતિં પુચ્છાતિ યદિ દાનસ્સ મહપ્ફલતં પચ્ચાસીસસિ, જાતિં મા પુચ્છ. અકારણં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ જાતિ. ચરણઞ્ચ પુચ્છાતિ અપિચ ખો સીલાદિગુણભેદં ચરણં પુચ્છ. એતં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં. ઇદાનિસ્સ તમત્થં વિભાવેન્તો કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદોતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ઇધ કટ્ઠા અગ્ગિ જાયતિ, ન ચ સો સાલાદિકટ્ઠા જાતોવ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, સાપાન-દોણિઆદિકટ્ઠા જાતો ન કરોતિ, અત્તનો પન અચ્ચિયાદિગુણસમ્પત્તિયા યતો વા તતો વા જાતો કરોતિયેવ. એવં ન બ્રાહ્મણકુલાદીસુ જાતોવ દક્ખિણેય્યો હોતિ, ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતો ન હોતિ, અપિચ ખો નીચકુલિનોપિ ઉચ્ચકુલિનોપિ ખીણાસવ-મુનિ ધિતિમા હિરીનિસેધો આજાનીયો હોતિ. ઇમાય ધિતિહિરિપમોક્ખાય ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા ઉત્તમદક્ખિણેય્યો હોતિ. સો હિ ધિતિયા ગુણે ધારેતિ, હિરિયા દોસે નિસેધેતીતિ. અપિચેત્થ મુનીતિ મોનધમ્મેન સમન્નાગતો. ધિતિમાતિ વીરિયવા. આજાનીયોતિ કારણાકારણજાનનકો. હિરીનિસેધોતિ હિરિયા પાપાનિ નિસેધેત્વા ઠિતો.

સચ્ચેન દન્તોતિ પરમત્થસચ્ચેન દન્તો. દમસા ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન ઉપેતો. વેદન્તગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગવેદાનં અન્તં, ચતૂહિ વા મગ્ગવેદેહિ કિલેસાનં અન્તં ગતો. વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં વુત્થો. યઞ્ઞોપનીતોતિ ઉપનીતયઞ્ઞો પટિયાદિતયઞ્ઞો ચ. તમુપવ્હયેથાતિ યેન યઞ્ઞો પટિયાદિતો, સો તં પરમત્થબ્રાહ્મણં અવ્હયેય્ય. ‘‘ઇન્દમવ્હયામ, સોમમવ્હયામ, વરુણમવ્હયામ, ઈસાનમવ્હયામ, યામમવ્હયામા’’તિ ઇદં પન અવ્હાનં નિરત્થકં. કાલેનાતિ અવ્હયન્તો ચ ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ અન્તોમજ્ઝન્હિકકાલેયેવ તં ઉપવ્હયેય્ય. સો જુહતિ દક્ખિણેય્યેતિ યો એવં કાલે ખીણાસવં આમન્તેત્વા તત્થ ચતુપચ્ચયદક્ખિણં પતિટ્ઠપેતિ, સો દક્ખિણેય્યે જુહતિ નામ, ન અચેતને અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપન્તો.

ઇતિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથં સુણન્તો પસીદિત્વા ઇદાનિ અત્તનો પસાદં આવિકરોન્તો અદ્ધા સુયિટ્ઠન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – અદ્ધા મમ યિદં ઇદાનિ સુયિટ્ઠઞ્ચ સુહુતઞ્ચ ભવિસ્સતિ, પુબ્બે પન અગ્ગિમ્હિ ઝાપિતં નિરત્થકં અહોસીતિ. અઞ્ઞો જનોતિ ‘‘અહં બ્રાહ્મણો, અહં બ્રાહ્મણો’’તિ વદન્તો અન્ધબાલપુથુજ્જનો. હબ્યસેસન્તિ હુતસેસં. ભુઞ્જતુ ભવન્તિઆદિ પુરિમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ન ખ્વાહન્તિ ન ખો અહં. કસ્મા પનેવમાહાતિ? તસ્મિં કિર ભોજને ઉપહટમત્તેવ ‘‘સત્થા ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય ચતૂસુ મહાદીપેસુ દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસુ દેવતા પુપ્ફફલાદીનિ ચેવ સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદીનિ ચ આદાય મધુપટલં પીળેત્વા મધું ગણ્હન્તિયો વિય દિબ્બાનુભાવેન નિબ્બત્તિતોજમેવ ગહેત્વા પક્ખિપિંસુ. તેન તં સુખુમત્તં ગતં, મનુસ્સાનઞ્ચ ઓળારિકં વત્થૂતિ તેસં તાવ ઓળારિકવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. ગોયૂસે પન તિલબીજાનિ પક્ખિપિત્વા પક્કત્તા ઓળારિકમિસ્સકં જાતં, દેવાનઞ્ચ સુખુમં વત્થૂતિ તેસં સુખુમવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સાપિ કુચ્છિયં ન પરિણમતિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભીખીણાસવસ્સ પન સમાપત્તિબલેન પરિણામેય્ય. ભગવતો પન પાકતિકેનેવ કમ્મજતેજેન પરિણામેય્ય.

અપ્પહરિતેતિ અહરિતે. સચે હિ હરિતેસુ તિણેસુ પક્ખિપેય્ય, સિનિદ્ધપાયાસેન તિણાનિ પૂતીનિ ભવેય્યું. બુદ્ધા ચ ભૂતગામસિક્ખાપદં ન વીતિક્કમન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યત્થ પન ગલપ્પમાણાનિ મહાતિણાનિ, તાદિસે ઠાને પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. અપ્પાણકેતિ સપ્પાણકસ્મિં હિ પરિત્તકે ઉદકે પક્ખિત્તે પાણકા મરન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યં પન ગમ્ભીરં મહાઉદકં હોતિ, પાતિસતેપિ પાતિસહસ્સેપિ પક્ખિત્તે ન આલુળતિ, તથારૂપે ઉદકે વટ્ટતિ. ઓપિલાપેસીતિ સુવણ્ણપાતિયા સદ્ધિંયેવ નિમુજ્જાપેસિ. ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતીતિ એવરૂપં સદ્દં કરોતિ. કિં પનેસ પાયાસસ્સ આનુભાવો, ઉદાહુ તથાગતસ્સાતિ? તથાગતસ્સ. અયં હિ બ્રાહ્મણો તં પાયાસં ઓપિલાપેત્વા ઉમ્મગ્ગં આરુય્હ સત્થુ સન્તિકં અનાગન્ત્વાવ ગચ્છેય્ય, અથ ભગવા – ‘‘એત્તકં અચ્છરિયં દિસ્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ. અથસ્સાહં ધમ્મદેસનાય મિચ્છાદિટ્ઠિગહણં ભિન્દિત્વા સાસને ઓતારેત્વા અમતપાનં પાયેસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાનબલેન એવમકાસિ.

દારુ સમાદહાનોતિ દારું ઝાપયમાનો. બહિદ્ધા હિ એતન્તિ એતં દારુજ્ઝાપનં નામ અરિયધમ્મતો બહિદ્ધા. યદિ એતેન સુદ્ધિ ભવેય્ય, યે દવડાહકાદયો બહૂનિ દારૂનિ ઝાપેન્તિ, તે પઠમતરં સુજ્ઝેય્યું. કુસલાતિ ખન્ધાદીસુ કુસલા. અજ્ઝત્તમેવુજ્જલયામિ જોતિન્તિ નિયકજ્ઝત્તે અત્તનો સન્તાનસ્મિંયેવ ઞાણજોતિં જાલેમિ. નિચ્ચગ્ગિનીતિ આવજ્જનપટિબદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન નિચ્ચં પજ્જલિતગ્ગિ. નિચ્ચસમાહિતત્તોતિ નિચ્ચં સમ્મા ઠપિતચિત્તો. બ્રહ્મચરિયં ચરામીતિ બોધિમણ્ડે ચરિતં બ્રહ્મચરિયં ગહેત્વા એવં વદતિ.

માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારોતિ યથા ખારિભારો ખન્ધેન વય્હમાનો ઉપરિ ઠિતોપિ અક્કન્તક્કન્તટ્ઠાને પથવિયા સદ્ધિં ફુસેતિ, એવમેવ જાતિગોત્તકુલાદીનિ માનવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉસ્સાપિતો માનોપિ તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો ચતૂસુ અપાયેસુ સંસીદાપેતિ. તેનાહ ‘‘માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારો’’તિ. કોધો ધૂમોતિ તવ ઞાણગ્ગિસ્સ ઉપક્કિલેસટ્ઠેન કોધો ધુમો. તેન હિ તે ઉપક્કિલિટ્ઠો ઞાણગ્ગિ ન વિરોચતિ. ભસ્મનિ મોસવજ્જન્તિ નિરોજટ્ઠેન મુસાવાદો છારિકા નામ. યથા હિ છારિકાય પટિચ્છન્નો અગ્ગિ ન જોતેતિ, એવં તે મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણન્તિ દસ્સેતિ. જિવ્હા સુજાતિ યથા તુય્હં સુવણ્ણરજતલોહકટ્ઠમત્તિકાસુ અઞ્ઞતરમયા યાગયજનત્થાય સુજા હોતિ, એવં મય્હં ધમ્મયાગં યજનત્થાય પહૂતજિવ્હા સુજાતિ વદતિ. હદયં જોતિટ્ઠાનન્તિ યથા તુય્હં નદીતીરે જોતિટ્ઠાનં, એવં મય્હં ધમ્મયાગસ્સ યજનટ્ઠાનત્થેન સત્તાનં હદયં જોતિટ્ઠાનં. અત્તાતિ ચિત્તં.

ધમ્મો રહદોતિ યથા ત્વં અગ્ગિં પરિચરિત્વા ધૂમછારિકસેદકિલિટ્ઠસરીરો સુન્દરિકં નદિં ઓતરિત્વા ન્હાયસિ, એવં મય્હં સુન્દરિકાસદિસેન બાહિરેન રહદેન અત્થો નત્થિ, અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગધમ્મો પન મય્હં રહદો, તત્રાહં પાણસતમ્પિ પાણસહસ્સમ્પિ ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિપિ એકપ્પહારેન ન્હાપેમિ. સીલતિત્થોતિ તસ્સ પન મે ધમ્મરહદસ્સ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં તિત્થન્તિ દસ્સેતિ. અનાવિલોતિ યથા તુય્હં સુન્દરિકા નદી ચતૂહિ પઞ્ચહિ એકતો ન્હાયન્તેહિ હેટ્ઠુપરિયવાલિકા આલુળા હોતિ, ન એવં મય્હં રહદો, અનેકસતસહસ્સેસુપિ પાણેસુ ઓતરિત્વા ન્હાયન્તેસુ સો અનાવિલો વિપ્પસન્નોવ હોતિ. સબ્ભિ સતં પસત્થોતિ પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતાનં પસટ્ઠો. ઉત્તમત્થેન વા સો સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ, પણ્ડિતેહિ પસત્થત્તા સતં પસત્થો. તરન્તિ પારન્તિ નિબ્બાનપારં ગચ્છન્તિ.

ઇદાનિ અરિયમગ્ગરહદસ્સ અઙ્ગાનિ ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તો સચ્ચં ધમ્મોતિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં. ધમ્મોતિ ઇમિના દિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધયો દસ્સેતિ. સંયમોતિ ઇમિના કમ્મન્તાજીવા ગહિતા. સચ્ચન્તિ વા ઇમિના મગ્ગસચ્ચં ગહિતં. સા અત્થતો સમ્માદિટ્ઠિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯). સમ્માદિટ્ઠિયા પન ગહિતાય તગ્ગતિકત્તા સમ્માસઙ્કપ્પો ગહિતોવ હોતિ. ધમ્મોતિ ઇમિના વાયામસતિસમાધયો. સંયમોતિ ઇમિના વાચાકમ્મન્તાજીવા. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. અથ વા સચ્ચન્તિ પરમત્થસચ્ચં, તં અત્થતો નિબ્બાનં. ધમ્મોતિપદેન દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાયામો સતિ સમાધીતિ પઞ્ચઙ્ગાનિ ગહિતાનિ. સંયમોતિ વાચા કમ્મન્તો આજીવોતિ તીણિ. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ એતં બ્રહ્મચરિયં નામ. મજ્ઝે સિતાતિ સસ્સતુચ્છેદે વજ્જેત્વા મજ્ઝે નિસ્સિતા. બ્રહ્મપત્તીતિ સેટ્ઠપત્તિ. સ તુજ્જુભૂતેસુ નમો કરોહીતિ એત્થ ત-કારો પદસન્ધિકરો, સ ત્વં ઉજુભૂતેસુ ખીણાસવેસુ નમો કરોહીતિ અત્થો. તમહં નરં ધમ્મસારીતિ બ્રૂમીતિ યો એવં પટિપજ્જતિ, તમહં પુગ્ગલં ‘‘ધમ્મસારી એસો ધમ્મસારિયા પટિચ્છન્નો’’તિ ચ ‘‘કુસલધમ્મેહિ અકુસલધમ્મે સારેત્વા ઠિતો’’તિ વાતિ વદામીતિ. નવમં.

૧૦. બહુધીતરસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. દસમે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડેતિ પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ગચ્છામિસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા તસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. નટ્ઠા હોન્તીતિ કસિત્વા વિસ્સટ્ઠા અટવિમુખા ચરમાના બ્રાહ્મણે ભુઞ્જિતું ગતે પલાતા હોન્તિ. પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા, અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા, મુખસમીપે વા કત્વાતિ અત્થો. તેનેવ વિભઙ્ગે વુત્તં – ‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સૂપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭). અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વુત્તનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપો – ‘‘પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વા’’તિ. એવં નિસીદન્તો ચ પન છબ્બણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ. ઉપસઙ્કમીતિ દોમનસ્સાભિભૂતો આહિણ્ડન્તો, ‘‘સુખેન વતાયં સમણો નિસિન્નો’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

અજ્જસટ્ઠિં ન દિસ્સન્તીતિ અજ્જ છદિવસમત્તકા પટ્ઠાય ન દિસ્સન્તિ. પાપકાતિ લામકા તિલખાણુકા. તેન કિર તિલખેત્તે વપિતે તદહેવ દેવો વસ્સિત્વા તિલે પંસુમ્હિ ઓસીદાપેસિ, પુપ્ફં વા ફલં વા ગહેતું નાસક્ખિંસુ. યેપિ વડ્ઢિંસુ, તેસં ઉપરિ પાણકા પતિત્વા પણ્ણાનિ ખાદિંસુ, એકપણ્ણદુપણ્ણા ખાણુકા અવસિસ્સિંસુ. બ્રાહ્મણો ખેત્તં ઓલોકેતું ગતો તે દિસ્વા – ‘‘વડ્ઢિયા મે તિલા ગહિતા, તેપિ નટ્ઠા’’તિ દોમનસ્સજાતો અહોસિ, તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઉસ્સોળ્હિકાયાતિ ઉસ્સાહેન કણ્ણનઙ્ગુટ્ઠાદીનિ ઉક્ખિપિત્વા વિચરન્તા ઉપ્પતન્તિ. તસ્સ કિર અનુપુબ્બેન ભોગેસુ પરિક્ખીણેસુ પક્ખિપિતબ્બસ્સ અભાવેન તુચ્છકોટ્ઠા અહેસું. તસ્સ ઇતો ચિતો ચ સત્તહિ ઘરેહિ આગતા મૂસિકા તે તુચ્છકોટ્ઠે પવિસિત્વા ઉય્યાનકીળં કીળન્તા વિય નચ્ચન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

ઉપ્પાટકેહિ સઞ્છન્નોતિ ઉપ્પાટકપાણકેહિ સઞ્છન્નો. તસ્સ કિર બ્રાહ્મણસ્સ સયનત્થાય સન્થતં તિણપણ્ણસન્થારં કોચિ અન્તરન્તરા પટિજગ્ગન્તો નત્થિ. સો દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયં આગન્ત્વા તસ્મિં નિપજ્જતિ. અથસ્સ ઉપ્પાટકપાણકા સરીરં એકચ્છન્નં કરોન્તા ખાદન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

વિધવાતિ મતપતિકા. યાવ કિર તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે વિભવમત્તા અહોસિ, તાવ તા વિધવાપિ હુત્વા પતિકુલેસુ વસિતું લભિંસુ. યદા પન સો નિદ્ધનો જાતો, તદા તા ‘‘પિતુઘરં ગચ્છથા’’તિ સસ્સુસસુરાદીહિ નિક્કડ્ઢિતા તતો તસ્સેવ ઘરં આગન્ત્વા વસન્તિયો બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનકાલે ‘‘ગચ્છથ અય્યકેન સદ્ધિં ભુઞ્જથા’’તિ પુત્તે પેસેન્તિ, તેહિ પાતિયં હત્થેસુ ઓતારિતેસુ બ્રાહ્મણો હત્થસ્સ ઓકાસં ન લભતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

પિઙ્ગલાતિ કળારપિઙ્ગલા. તિલકાહતાતિ કાળસેતાદિવણ્ણેહિ તિલકેહિ આહતગત્તા. સોત્તં પાદેન બોધેતીતિ નિદ્દં ઓક્કન્તં પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો મૂસિકસદ્દેન ઉબ્બાળ્હો ઉપ્પાટકેહિ ચ ખજ્જમાનો સબ્બરત્તિં નિદ્દં અલભિત્વા પચ્ચૂસકાલે નિદ્દાયતિ. અથ નં અક્ખીસુ નિમ્મિલિતમત્તેસ્વેવ – ‘‘કિં કરોસિ, બ્રાહ્મણ, પચ્છા ચ પુબ્બે ચ ગહિતસ્સ ઇણસ્સ? વડ્ઢિ મત્થકં પત્તા, સત્ત ધીતરો પોસેતબ્બા. ઇદાનિ ઇણાયિકા આગન્ત્વા ગેહં પરિવારેસ્સન્તિ, ગચ્છ કમ્મં કરોહી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઇણાયિકાતિ યેસં અનેન હત્થતો ઇણં ગહિતં. સો કિર કસ્સચિ હત્થતો એકં કહાપણં કસ્સચિ દ્વે કસ્સચિ દસ…પે… કસ્સચિ સતન્તિ એવં બહૂનં હત્થતો ઇણં અગ્ગહેસિ. તે દિવા બ્રાહ્મણં અપસ્સન્તા ‘‘ગેહતો તં નિક્ખન્તમેવ ગણ્હિસ્સામા’’તિ બલવપચ્ચૂસે ગન્ત્વા ચોદેન્તિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ભગવા તેન બ્રાહ્મણેન ઇમાહિ સત્તહિ ગાથાહિ દુક્ખે કથિતે ‘‘યં યં, બ્રાહ્મણ, તયા દુક્ખં કથિતં, સબ્બમેતં મય્હં નત્થી’’તિ દસ્સેન્તો પટિગાથાહિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ. બ્રાહ્મણો તા ગાથા સુત્વા ભગવતિ પસન્નો સરણેસુ પતિટ્ઠાય પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તં દસ્સેતું એવં વુત્તે ભારદ્વાજગોત્તોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અલત્થાતિ લભિ.

તઞ્ચ પન બ્રાહ્મણં ભગવા પબ્બાજેત્વા આદાય જેતવનં ગન્ત્વા પુનદિવસે તેન થેરેન પચ્છાસમણેન કોસલરઞ્ઞો ગેહદ્વારં અગમાસિ. રાજા ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પાસાદા ઓરુય્હ વન્દિત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા તથાગતં ઉપરિપાસાદં આરોપેત્વા વરાસને નિસીદાપેત્વા ગન્ધોદકેન પાદે ધોવિત્વા સતપાકતેલેન મક્ખેત્વા યાગું આહરાપેત્વા રજતદણ્ડં સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા સત્થુ ઉપનામેસિ. સત્થા પત્તં પિદહિ. રાજા તથાગતસ્સ પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘સચે મે, ભન્તે, દોસો અત્થિ, ખમથા’’તિ આહ. નત્થિ, મહારાજાતિ. અથ કસ્મા યાગું ન ગણ્હથાતિ? પલિબોધો અત્થિ, મહારાજાતિ. કિં પન, ભન્તે, યાગું અગણ્હન્તેહેવ લભિતબ્બો એસ પલિબોધો, પટિબલો અહં પલિબોધં દાતું, ગણ્હથ, ભન્તેતિ. સત્થા અગ્ગહેસિ. મહલ્લકત્થેરોપિ દીઘરત્તં છાતો યાવદત્થં યાગું પિવિ. રાજા ખાદનીયભોજનીયં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને ભગવન્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભગવા તુમ્હે પવેણિયા આગતે ઓક્કાકવંસે ઉપ્પજ્જિત્વા ચક્કવત્તિસિરિં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગતં પત્તો, કો નામ, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ? મહારાજ, એતસ્સ મહલ્લકત્થેરસ્સ પલિબોધો અમ્હાકં પલિબોધસદિસોવાતિ.

રાજા થેરં વન્દિત્વા – ‘‘કો, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? ઇણપલિબોધો, મહારાજાતિ. કિત્તકો, ભન્તેતિ? ગણેહિ, મહારાજાતિ. રઞ્ઞો ‘‘એકં દ્વે સતં સહસ્સ’’ન્તિ ગણેન્તસ્સ અઙ્ગુલિયો નપ્પહોન્તિ. અથેકં પુરિસં પક્કોસિત્વા, ‘‘ગચ્છ, ભણે, નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘સબ્બે બહુધીતિકબ્રાહ્મણસ્સ ઇણાયિકા રાજઙ્ગણે સન્નિપતન્તૂ’’તિ. મનુસ્સા ભેરિં સુત્વા સન્નિપતિંસુ. રાજા તેસં હત્થતો પણ્ણાનિ આહરાપેત્વા સબ્બેસં અનૂનં ધનમદાસિ. તત્થ સુવણ્ણમેવ સતસહસ્સગ્ઘનકં અહોસિ. પુન રાજા પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ અત્થિ, ભન્તે, પલિબોધો’’તિ. ઇણં નામ, મહારાજ, દત્વા મુચ્ચિતું સક્કા, એતા પન સત્ત દારિકા મહાપલિબોધા મય્હન્તિ. રાજા યાનાનિ પેસેત્વા તસ્સ ધીતરો આહરાપેત્વા અત્તનો ધીતરો કત્વા તં તં કુલઘરં પેસેત્વા, ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? બ્રાહ્મણી, મહારાજાતિ. રાજા યાનં પેસેત્વા, તસ્સ બ્રાહ્મણિં આહરાપેત્વા, અય્યિકટ્ઠાને ઠપેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ? નત્થિ, મહારાજાતિ વુત્તે રાજાપિ ચીવરદુસ્સાનિ દાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, મમ સન્તકં તુમ્હાકં ભિક્ખુભાવં જાનાથા’’તિ આહ. આમ, મહારાજાતિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ભન્તે, ચીવરપિણ્ડપાતાદયોપિ સબ્બે પચ્ચયા અમ્હાકં સન્તકા ભવિસ્સન્તિ. તુમ્હે તથાગતસ્સ મનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ. થેરો તથેવ અપ્પમત્તો સમણધમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ આસવક્ખયં પત્તોતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.