૭. બ્રાહ્મણસંયુત્તં

૧. અરહન્તવગ્ગો

૧. ધનઞ્જાનીસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. બ્રાહ્મણસંયુત્તસ્સ પઠમે ધનઞ્જાનીતિ ધનઞ્જાનિગોત્તા. ઉક્કટ્ઠગોત્તા કિરેસા. સેસબ્રાહ્મણા કિર બ્રહ્મુનો મુખતો જાતા, ધનઞ્જાનિગોત્તા મત્થકં ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તાતિ તેસં લદ્ધિ. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? સો કિર બ્રાહ્મણો મિચ્છાદિટ્ઠિકો ‘‘બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો’’તિ વુત્તે કણ્ણે પિદહતિ, થદ્ધો ખદિરખાણુસદિસો. બ્રાહ્મણી પન સોતાપન્ના અરિયસાવિકા. બ્રાહ્મણો દાનં દેન્તો પઞ્ચસતાનં બ્રાહ્મણાનં અપ્પોદકં પાયાસં દેતિ, બ્રાહ્મણી બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નાનારસભોજનં. બ્રાહ્મણસ્સ દાનદિવસે બ્રાહ્મણી તસ્સ વસવત્તિતાય પહીનમચ્છેરતાય ચ સહત્થા પરિવિસતિ. બ્રાહ્મણિયા પન દાનદિવસે બ્રાહ્મણો પાતોવ ઘરા નિક્ખમિત્વા પલાયતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં અસમ્મન્તેત્વા પઞ્ચસતે બ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘સ્વે ભોતિ અમ્હાકં ઘરે પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણા ભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ. મયા કિં કાતબ્બં બ્રાહ્મણાતિ? તયા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં નત્થિ, સબ્બં પચનપરિવેસનં અઞ્ઞે કરિસ્સન્તિ. યં પન ત્વં ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ ખિપિત્વાપિ ઉક્કાસિત્વાપિ ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ નમક્કારં કરોસિ, તં સ્વે એકદિવસમત્તં મા અકાસિ. તં હિ સુત્વા બ્રાહ્મણા અનત્તમના હોન્તિ, મા મં બ્રાહ્મણેહિ ભિન્દસીતિ. ત્વં બ્રાહ્મણેહિ વા ભિજ્જ દેવેહિ વા, અહં પન સત્થારં અનુસ્સરિત્વા ન સક્કોમિ અનમસ્સમાના સણ્ઠાતુન્તિ. ભોતિ કુલસતિકે ગામે ગામદ્વારમ્પિ તાવ પિદહિતું વાયમન્તિ, ત્વં દ્વીહઙ્ગુલેહિ પિદહિતબ્બં મુખં બ્રાહ્મણાનં ભોજનકાલમત્તં પિદહિતું ન સક્કોસીતિ. એવં પુનપ્પુનં કથેત્વાપિ સો નિવારેતું અસક્કોન્તો ઉસ્સીસકે ઠપિતં મણ્ડલગ્ગખગ્ગં ગહેત્વા – ‘‘ભોતિ સચે સ્વે બ્રાહ્મણેસુ નિસિન્નેસુ તં મુણ્ડસમણકં નમસ્સસિ, ઇમિના તં ખગ્ગેન પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસમત્થકા કળીરં વિય કોટ્ટેત્વા રાસિં કરિસ્સામી’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ઇમિના મણ્ડલગ્ગેન, પાદતો યાવ મત્થકા;

કળીરમિવ છેજ્જામિ, યદિ મિચ્છં ન કાહસિ.

‘‘સચે બુદ્ધોતિ ભણસિ, સચે ધમ્મોતિ ભાસસિ;

સચે સઙ્ઘોતિ કિત્તેસિ, જીવન્તી મે નિવેસને’’તિ.

અરિયસાવિકા પન પથવી વિય દુપ્પકમ્પા, સિનેરુ વિય દુપ્પરિવત્તિયા. સા તેન નં એવમાહ –

‘‘સચે મે અઙ્ગમઙ્ગાનિ, કામં છેજ્જસિ બ્રાહ્મણ;

નેવાહં વિરમિસ્સામિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સાસના.

‘‘નાહં ઓક્કા વરધરા, સક્કા રોધયિતું જિના;

ધીતાહં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, છિન્દ વા મં વધસ્સુ વા’’તિ.

એવં ધનઞ્જાનિગજ્જિતં નામ ગજ્જન્તી પઞ્ચ ગાથાસતાનિ અભાસિ. બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં પરામસિતું વા પહરિતું વા અસક્કોન્તો ‘‘ભોતિ યં તે રુચ્ચતિ, તં કરોહી’’તિ વત્વા ખગ્ગં સયને ખિપિ. પુનદિવસે ગેહં હરિતુપલિત્તં કારાપેત્વા લાજાપુણ્ણઘટમાલાગન્ધાદીહિ તત્થ તત્થ અલઙ્કારાપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં નવસપ્પિસક્ખરમધુયુત્તં અપ્પોદકપાયાસં પટિયાદાપેત્વા કાલં આરોચાપેસિ.

બ્રાહ્મણીપિ પાતોવ ગન્ધોદકેન સયં ન્હાયિત્વા સહસ્સગ્ઘનકં અહતવત્થં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસં કત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા ભત્તગ્ગે બ્રાહ્મણે પરિવિસમાના તેહિ સદ્ધિં એકપન્તિયં નિસિન્નસ્સ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભત્તં ઉપસંહરન્તી દુન્નિક્ખિત્તે દારુભણ્ડે પક્ખલિ. પક્ખલનઘટ્ટનાય દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. તસ્મિં સમયે દસબલં સરિ. સતિસમ્પન્નતાય પન પાયાસપાતિં અછડ્ડેત્વા સણિકં ઓતારેત્વા ભૂમિયં સણ્ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં મજ્ઝે સિરસિ અઞ્જલિં ઠપેત્વા યેન વેળુવનં, તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે તેસુ બ્રાહ્મણેસુ કેચિ ભુત્તા હોન્તિ, કેચિ ભુઞ્જમાના, કેચિ હત્થે ઓતારિતમત્તા, કેસઞ્ચિ ભોજનં પુરતો ઠપિતમત્તં હોતિ. તે તં સદ્દં સુત્વાવ સિનેરુમત્તેન મુગ્ગરેન સીસે પહટા વિય કણ્ણેસુ સૂલેન વિદ્ધા વિય દુક્ખદોમનસ્સં પટિસંવેદિયમાના ‘‘ઇમિના અઞ્ઞલદ્ધિકેન મયં ઘરં પવેસિતા’’તિ કુજ્ઝિત્વા હત્થે પિણ્ડં છડ્ડેત્વા મુખેન ગહિતં નિટ્ઠુભિત્વા ધનું દિસ્વા કાકા વિય બ્રાહ્મણં અક્કોસમાના દિસાવિદિસા પક્કમિંસુ. બ્રાહ્મણો એવં ભિજ્જિત્વા ગચ્છન્તે બ્રાહ્મણે દિસ્વા બ્રાહ્મણિં સીસતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા, ‘‘ઇદમેવ ભયં સમ્પસ્સમાના મયં હિય્યો પટ્ઠાય ભોતિં યાચન્તા ન લભિમ્હા’’તિ નાનપ્પકારેહિ બ્રાહ્મણિં અક્કોસિત્વા, એતં ‘‘એવમેવં પના’’તિઆદિવચનં અવોચ.

ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો ગોતમો ગામનિગમરટ્ઠપૂજિતો, ન સક્કા ગન્ત્વા યં વા તં વા વત્વા સન્તજ્જેતું, એકમેવ નં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તોવ ‘‘કિંસુ છેત્વા’’તિ ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા – ‘‘સચે ‘અસુકસ્સ નામ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘યે તુય્હં ન રુચ્ચન્તિ, તે મારેતુકામોસિ, લોકવધાય ઉપ્પન્નો, કિં તુય્હં સમણભાવેના’તિ? નિગ્ગહેસ્સામિ. સચે ‘ન કસ્સચિ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘ત્વં રાગાદીનમ્પિ વધં ન ઇચ્છસિ. કસ્મા સમણો હુત્વા આહિણ્ડસી’તિ? નિગ્ગહેસ્સામી. ઇતિ ઇમં ઉભતોકોટિકં પઞ્હં સમણો ગોતમો નેવ ગિલિતું ન ઉગ્ગિલિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. સમ્મોદીતિ અત્તનો પણ્ડિતતાય કુદ્ધભાવં અદસ્સેત્વા મધુરકથં કથેન્તો સમ્મોદિ. પઞ્હો દેવતાસંયુત્તે કથિતો. સેસમ્પિ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવાતિ. પઠમં.

૨. અક્કોસસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. દુતિયે અક્કોસકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવ સો, પઞ્ચમત્તેહિ પન ગાથા સતેહિ તથાગતં અક્કોસન્તો આગતોતિ. ‘‘અક્કોસકભારદ્વાજો’’તિ તસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. કુપિતો અનત્તમનોતિ ‘‘સમણેન ગોતમેન મય્હં જેટ્ઠકભાતરં પબ્બાજેન્તેન જાનિ કતા, પક્ખો ભિન્નો’’તિ કોધેન કુપિતો દોમનસ્સેન ચ અનત્તમનો હુત્વાતિ અત્થો. અક્કોસતીતિ ‘‘ચોરોસિ, બાલોસિ, મૂળ્હોસિ, થેનોસિ, ઓટ્ઠોસિ, મેણ્ડોસિ, ગોણોસિ, ગદ્રભોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, નેરયિકોસી’’તિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસતિ. પરિભાસતીતિ ‘‘હોતુ મુણ્ડકસમણક, ‘અદણ્ડો અહ’ન્તિ કરોસિ, ઇદાનિ તે રાજકુલં ગન્ત્વા દણ્ડં આરોપેસ્સામી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભાસતિ નામ.

સમ્ભુઞ્જતીતિ એકતો ભુઞ્જતિ. વીતિહરતીતિ કતસ્સ પટિકારં કરોતિ. ભગવન્તં ખો, ગોતમન્તિ કસ્મા એવમાહ? ‘‘તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, તવેવેતં, બ્રાહ્મણા’’તિ કિરસ્સ સુત્વા. ‘‘ઇસયો નામ કુપિતા સપનં દેન્તિ કિસવચ્છાદયો વિયા’’તિ અનુસ્સવવસેન ‘‘સપતિ મં મઞ્ઞે સમણો ગોતમો’’તિ ભયં ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા એવમાહ.

દન્તસ્સાતિ નિબ્બિસેવનસ્સ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સ. તસ્સેવ તેન પાપિયોતિ તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ તેન કોધેન પાપં હોતિ. સતો ઉપસમ્મતીતિ સતિયા સમન્નાગતો હુત્વા અધિવાસેતિ. ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તાનન્તિ ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તં. અયમેવ વા પાઠો. યો પુગ્ગલો સતો ઉપસમ્મતિ, ઉભિન્નમત્થં ચરતિ તિકિચ્છતિ સાધેતિ, તં પુગ્ગલં જના બાલોતિ મઞ્ઞન્તિ. કીદિસા જના? યે ધમ્મસ્સ અકોવિદા. ધમ્મસ્સાતિ પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મસ્સ વા ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ વા. અકોવિદાતિ તસ્મિં ધમ્મે અકુસલા અન્ધબાલપુથુજ્જના. દુતિયં.

૩. અસુરિન્દકસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. તતિયે અસુરિન્દકભારદ્વાજોતિ અક્કોસકભારદ્વાજસ્સ કનિટ્ઠો. કુપિતોતિ તેનેવ કારણેન કુદ્ધો. જયઞ્ચેવસ્સ તં હોતીતિ અસ્સેવ તં જયં હોતિ, સો જયો હોતીતિ અત્થો. કતમસ્સાતિ? યા તિતિક્ખા વિજાનતો અધિવાસનાય ગુણં વિજાનન્તસ્સ તિતિક્ખા અધિવાસના, અયં તસ્સ વિજાનતોવ જયો. બાલો પન ફરુસં ભણન્તો ‘‘મય્હં જયો’’તિ કેવલં જયં મઞ્ઞતિ. તતિયં.

૪. બિલઙ્ગીકસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. ચતુત્થે બિલઙ્ગિકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવ સો, નાનપ્પકારં પન સુદ્ધઞ્ચ સમ્ભારયુત્તઞ્ચ કઞ્જિકં કારેત્વા વિક્કિણાપેન્તો બહુધનં સઙ્ખરીતિ ‘‘બિલઙ્ગિકભારદ્વાજો’’તિ તસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. તુણ્હીભૂતોતિ ‘‘તયો મે જેટ્ઠકભાતરો ઇમિના પબ્બાજિતા’’તિ અતિવિય કુદ્ધો કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો તુણ્હીભૂતો અટ્ઠાસિ. ગાથા પન દેવતાસંયુત્તે કથિતાવ. ચતુત્થં.

૫. અહિંસકસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચમે અહિંસકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવેસ, અહિંસકપઞ્હં પન પુચ્છિ, તેનસ્સેતં સઙ્ગીતિકારેહિ નામં ગહિતં. નામેન વા એસ અહિંસકો, ગોત્તેન ભારદ્વાજો. અહિંસકાહન્તિ અહિંસકો અહં, ઇતિ મે ભવં ગોતમો જાનાતૂતિ આહ. તથા ચસ્સાતિ તથા ચે અસ્સ, ભવેય્યાસીતિ અત્થો. ન હિંસતીતિ ન વિહેઠેતિ ન દુક્ખાપેતિ. પઞ્ચમં.

૬. જટાસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. છટ્ઠે જટાભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજોવેસ, જટાપઞ્હસ્સ પન પુચ્છિતત્તા સઙ્ગીતિકારેહિ એવં વુત્તો. સેસં દેવતાસંયુત્તે કથિતમેવ. છટ્ઠં.

૭. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. સત્તમે સુદ્ધિકભારદ્વાજોતિ અયમ્પિ ભારદ્વાજોવ, સુદ્ધિકપઞ્હસ્સ પન પુચ્છિતત્તા સઙ્ગીતિકારેહિ એવં વુત્તો. સીલવાપિ તપોકરન્તિ સીલસમ્પન્નોપિ તપોકમ્મં કરોન્તો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ એત્થ વિજ્જાતિ તયો વેદા. ચરણન્તિ ગોત્તચરણં. સો સુજ્ઝતિ ન અઞ્ઞા ઇતરા પજાતિ સો તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો સુજ્ઝતિ, અયં પન અઞ્ઞા નામિકા પજા ન સુજ્ઝતીતિ વદતિ. બહુમ્પિ પલપં જપ્પન્તિ બહુમ્પિ પલપં જપ્પન્તો, ‘‘બ્રાહ્મણોવ સુજ્ઝતી’’તિ એવં વચનસહસ્સમ્પિ ભણન્તોતિ અત્થો. અન્તોકસમ્બૂતિ અન્તો કિલેસપૂતિસભાવેન પૂતિકો. સંકિલિટ્ઠોતિ કિલિટ્ઠેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. સત્તમં.

૮. અગ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. અટ્ઠમે અગ્ગિકભારદ્વાજોતિ અયમ્પિ ભારદ્વાજોવ, અગ્ગિ પરિચરણવસેન પનસ્સ સઙ્ગીતિકારેહિ એતં નામં ગહિતં. સન્નિહિતો હોતીતિ સંયોજિતો હોતિ. અટ્ઠાસીતિ કસ્મા તત્થ અટ્ઠાસિ? ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો એવરૂપં અગ્ગપાયાસં ગહેત્વા ‘મહાબ્રહ્માનં ભોજેમી’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તો અફલં કરોતિ અપાયમગ્ગં ઓક્કમતિ, ઇમં લદ્ધિં અવિસ્સજ્જન્તો અપાયપૂરકોવ ભવિસ્સતિ, ગચ્છામિસ્સ ધમ્મદેસનાય, મિચ્છાદિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા પબ્બાજેત્વા ચત્તારો મગ્ગે ચેવ ચત્તારિ ચ ફલાનિ દેમી’’તિ, તસ્મા પુબ્બણ્હસમયે રાજગહં પવિસિત્વા તત્થ અટ્ઠાસિ.

તીહિ વિજ્જાહીતિ તીહિ વેદેહિ. જાતિમાતિ યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પરિસુદ્ધાય જાતિયા સમન્નાગતો. સુતવા બહૂતિ બહુ નાનપ્પકારે ગન્થે સુતવા. સોમં ભુઞ્જેય્યાતિ સો તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો ઇમં પાયાસં ભુઞ્જિતું યુત્તો, તુમ્હાકં પનેસ પાયાસો અયુત્તોતિ વદતિ.

વેદીતિ પુબ્બેનિવાસઞાણેન જાનિ પટિવિજ્ઝિ. સગ્ગાપાયન્તિ દિબ્બેન ચક્ખુના સગ્ગમ્પિ અપાયમ્પિ પસ્સતિ. જાતિક્ખયન્તિ અરહત્તં. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા વોસિતવોસાનો. બ્રાહ્મણો ભવન્તિ અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા ભોતા ગોતમેન સદિસો જાતિસમ્પન્નો ખીણાસવબ્રાહ્મણો નત્થિ, ભવંયેવ બ્રાહ્મણોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સુવણ્ણપાતિં પૂરેત્વા દસબલસ્સ પાયાસં ઉપનામેસિ. સત્થા ઉપ્પત્તિં દીપેત્વા ભોજનં પટિક્ખિપન્તો ગાથાભિગીતં મેતિઆદિમાહ. તત્થ ગાથાભિગીતન્તિ ગાથાહિ અભિગીતં. અભોજનેય્યન્તિ અભુઞ્જિતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ત્વં, બ્રાહ્મણ, મય્હં એત્તકં કાલં ભિક્ખાચારવત્તેન ઠિતસ્સ કટચ્છુમત્તમ્પિ દાતું નાસક્ખિ, ઇદાનિ પન મયા તુય્હં કિલઞ્જમ્હિ તિલે વિત્થારેન્તેન વિય સબ્બે બુદ્ધગુણા પકાસિતા, ઇતિ ગાયનેન ગાયિત્વા લદ્ધં વિય ઇદં ભોજનં હોતિ, તસ્મા ઇદં ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યન્તિ. સમ્પસ્સતં, બ્રાહ્મણ, નેસ ધમ્મોતિ, બ્રાહ્મણ, અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સમ્પસ્સન્તાનં ‘‘એવરૂપં ભોજનં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ એસ ધમ્મો ન હોતિ. સુધાભોજનમ્પિ ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ગાથાહિ ગાયિત્વા લદ્ધં બુદ્ધા નીહરન્તિયેવ. ધમ્મે સતિ, બ્રાહ્મણ, વુત્તિરેસાતિ, બ્રાહ્મણ, ધમ્મે સતિ ધમ્મં અપેક્ખિત્વા ધમ્મે પતિટ્ઠાય જીવિતં કપ્પેન્તાનં એસા વુત્તિ અયં આજીવો – એવરૂપં નીહરિત્વા ધમ્મલદ્ધમેવ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ.

અથ બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – અહં પુબ્બે સમણસ્સ ગોતમસ્સ ગુણે વા અગુણે વા ન જાનામિ. ઇદાનિ પનસ્સાહં ગુણે ઞત્વા મમ ગેહે અસીતિકોટિમત્તં ધનં સાસને વિપ્પકિરિતુકામો જાતો, અયઞ્ચ ‘‘મયા દિન્નપચ્ચયા અકપ્પિયા’’તિ વદતિ. અપ્પટિગ્ગય્હો અહં સમણેન ગોતમેનાતિ. અથ ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પેસેત્વા તસ્સ ચિત્તાચારં વીમંસન્તો, ‘‘અયં સબ્બેપિ અત્તના દિન્નપચ્ચયે ‘અકપ્પિયા’તિ સલ્લક્ખેતિ. યં હિ ભોજનં આરબ્ભ કથા ઉપ્પન્ના, એતદેવ ન વટ્ટતિ, સેસા નિદ્દોસા’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ ચતુન્નં પચ્ચયાનં દાનદ્વારં દસ્સેન્તો અઞ્ઞેન ચાતિઆદિમાહ. તત્થ કુક્કુચ્ચવૂપસન્તન્તિ હત્થકુક્કુચ્ચાદીનં વસેન વૂપસન્તકુક્કુચ્ચં. અન્નેન પાનેનાતિ દેસનામત્તમેતં. અયં પનત્થો – અઞ્ઞેહિ તયા ‘‘પરિચ્ચજિસ્સામી’’તિ સલ્લક્ખિતેહિ ચીવરાદીહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહસ્સુ. ખેત્તં હિ તં પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ હોતીતિ એતં તથાગતસાસનં નામ પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ પુઞ્ઞત્થિકસ્સ તુય્હં અપ્પેપિ બીજે બહુસસ્સફલદાયકં સુખેત્તં વિય પટિયત્તં હોતિ. અટ્ઠમં.

૯. સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. નવમે સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ સુન્દરિકાય નદિયા તીરે અગ્ગિજુહણેન એવંલદ્ધનામો. સુન્દરિકાયાતિ એવંનામિકાય નદિયા. અગ્ગિં જુહતીતિ આહુતિં પક્ખિપનેન જાલેતિ. અગ્ગિહુત્તં પરિચરતીતિ અગ્યાયતનં સમ્મજ્જનુપલેપનબલિકમ્માદિના પયિરુપાસતિ. કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યાતિ સો કિર બ્રાહ્મણો અગ્ગિમ્હિ હુતાવસેસં પાયાસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાવ પક્ખિત્તપાયાસો મહાબ્રહ્મુના ભુત્તો, અયં પન અવસેસો અત્થિ, તં યદિ બ્રહ્મુનો મુખતો જાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દદેય્યં, એવં મે પિતરા સહ પુત્તોપિ સન્તપ્પિતો ભવેય્ય, સુવિસોધિતો ચસ્સ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગો’’તિ. સો બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સનત્થં ઉટ્ઠાયાસના ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ, ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ?

રુક્ખમૂલેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે જેટ્ઠકરુક્ખસ્સ મૂલે. સસીસં પારુતં નિસિન્નન્તિ સહ સીસેન પારુતકાયં નિસિન્નં. કસ્મા પન ભગવા તત્થ નિસીદિ? ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇમં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ચિન્તેસિ – અયં બ્રાહ્મણો એવરૂપં અગ્ગપાયાસં ગહેત્વા ‘‘મહાબ્રહ્માનં ભોજેમી’’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તો અફલં કરોતિ…પે… ચત્તારો મગ્ગે ચેવ ચત્તારિ ચ ફલાનિ દેમીતિ. તસ્મા કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પત્તચીવરં આદાય ગન્ત્વા વુત્તનયેન તસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ કસ્મા સસીસં પારુપીતિ? હિમપાતસ્સ ચ સીતવાતસ્સ ચ પટિબાહણત્થં, પટિબલોવ એતં તથાગતો અધિવાસેતું. સચે પન અપારુપિત્વા નિસીદેય્ય, બ્રાહ્મણો દૂરતોવ સઞ્જાનિત્વા નિવત્તેય્ય, એવં સતિ કથા નપ્પવત્તેય્ય. ઇતિ ભગવા – ‘‘બ્રાહ્મણે આગતે સીસં વિવરિસ્સામિ, અથ મં સો દિસ્વા કથં પવત્તેસ્સતિ, તસ્સાહં કથાનુસારેન ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ કથાપવત્તનત્થં એવમકાસિ.

ઉપસઙ્કમીતિ બ્રાહ્મણો – ‘‘અયં સસીસં પારુપિત્વા સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુત્તો. ઇમસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા ઇમં હબ્યસેસં દસ્સામી’’તિ, બ્રાહ્મણસઞ્ઞી હુત્વા ઉપસઙ્કમિ. મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવન્તિ સીસે વિવરિતમત્તે નીચકેસન્તં દિસ્વા ‘‘મુણ્ડો’’તિ આહ. તતો સુટ્ઠુતરં ઓલોકેન્તો પવત્તમત્તમ્પિ સિખં અદિસ્વા હીળેન્તો ‘‘મુણ્ડકો’’તિ આહ. તતોવાતિ યત્થ ઠિતો અદ્દસ, તમ્હાવ પદેસા. મુણ્ડાપિ હીતિ કેનચિ કારણેન મુણ્ડિતસીસાપિ હોન્તિ.

મા જાતિં પુચ્છાતિ યદિ દાનસ્સ મહપ્ફલતં પચ્ચાસીસસિ, જાતિં મા પુચ્છ. અકારણં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ જાતિ. ચરણઞ્ચ પુચ્છાતિ અપિચ ખો સીલાદિગુણભેદં ચરણં પુચ્છ. એતં હિ દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં. ઇદાનિસ્સ તમત્થં વિભાવેન્તો કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદોતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ઇધ કટ્ઠા અગ્ગિ જાયતિ, ન ચ સો સાલાદિકટ્ઠા જાતોવ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, સાપાન-દોણિઆદિકટ્ઠા જાતો ન કરોતિ, અત્તનો પન અચ્ચિયાદિગુણસમ્પત્તિયા યતો વા તતો વા જાતો કરોતિયેવ. એવં ન બ્રાહ્મણકુલાદીસુ જાતોવ દક્ખિણેય્યો હોતિ, ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતો ન હોતિ, અપિચ ખો નીચકુલિનોપિ ઉચ્ચકુલિનોપિ ખીણાસવ-મુનિ ધિતિમા હિરીનિસેધો આજાનીયો હોતિ. ઇમાય ધિતિહિરિપમોક્ખાય ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા ઉત્તમદક્ખિણેય્યો હોતિ. સો હિ ધિતિયા ગુણે ધારેતિ, હિરિયા દોસે નિસેધેતીતિ. અપિચેત્થ મુનીતિ મોનધમ્મેન સમન્નાગતો. ધિતિમાતિ વીરિયવા. આજાનીયોતિ કારણાકારણજાનનકો. હિરીનિસેધોતિ હિરિયા પાપાનિ નિસેધેત્વા ઠિતો.

સચ્ચેન દન્તોતિ પરમત્થસચ્ચેન દન્તો. દમસા ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન ઉપેતો. વેદન્તગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગવેદાનં અન્તં, ચતૂહિ વા મગ્ગવેદેહિ કિલેસાનં અન્તં ગતો. વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં વુત્થો. યઞ્ઞોપનીતોતિ ઉપનીતયઞ્ઞો પટિયાદિતયઞ્ઞો ચ. તમુપવ્હયેથાતિ યેન યઞ્ઞો પટિયાદિતો, સો તં પરમત્થબ્રાહ્મણં અવ્હયેય્ય. ‘‘ઇન્દમવ્હયામ, સોમમવ્હયામ, વરુણમવ્હયામ, ઈસાનમવ્હયામ, યામમવ્હયામા’’તિ ઇદં પન અવ્હાનં નિરત્થકં. કાલેનાતિ અવ્હયન્તો ચ ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ અન્તોમજ્ઝન્હિકકાલેયેવ તં ઉપવ્હયેય્ય. સો જુહતિ દક્ખિણેય્યેતિ યો એવં કાલે ખીણાસવં આમન્તેત્વા તત્થ ચતુપચ્ચયદક્ખિણં પતિટ્ઠપેતિ, સો દક્ખિણેય્યે જુહતિ નામ, ન અચેતને અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપન્તો.

ઇતિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથં સુણન્તો પસીદિત્વા ઇદાનિ અત્તનો પસાદં આવિકરોન્તો અદ્ધા સુયિટ્ઠન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – અદ્ધા મમ યિદં ઇદાનિ સુયિટ્ઠઞ્ચ સુહુતઞ્ચ ભવિસ્સતિ, પુબ્બે પન અગ્ગિમ્હિ ઝાપિતં નિરત્થકં અહોસીતિ. અઞ્ઞો જનોતિ ‘‘અહં બ્રાહ્મણો, અહં બ્રાહ્મણો’’તિ વદન્તો અન્ધબાલપુથુજ્જનો. હબ્યસેસન્તિ હુતસેસં. ભુઞ્જતુ ભવન્તિઆદિ પુરિમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ન ખ્વાહન્તિ ન ખો અહં. કસ્મા પનેવમાહાતિ? તસ્મિં કિર ભોજને ઉપહટમત્તેવ ‘‘સત્થા ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય ચતૂસુ મહાદીપેસુ દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસુ દેવતા પુપ્ફફલાદીનિ ચેવ સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદીનિ ચ આદાય મધુપટલં પીળેત્વા મધું ગણ્હન્તિયો વિય દિબ્બાનુભાવેન નિબ્બત્તિતોજમેવ ગહેત્વા પક્ખિપિંસુ. તેન તં સુખુમત્તં ગતં, મનુસ્સાનઞ્ચ ઓળારિકં વત્થૂતિ તેસં તાવ ઓળારિકવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. ગોયૂસે પન તિલબીજાનિ પક્ખિપિત્વા પક્કત્તા ઓળારિકમિસ્સકં જાતં, દેવાનઞ્ચ સુખુમં વત્થૂતિ તેસં સુખુમવત્થુતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સાપિ કુચ્છિયં ન પરિણમતિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભીખીણાસવસ્સ પન સમાપત્તિબલેન પરિણામેય્ય. ભગવતો પન પાકતિકેનેવ કમ્મજતેજેન પરિણામેય્ય.

અપ્પહરિતેતિ અહરિતે. સચે હિ હરિતેસુ તિણેસુ પક્ખિપેય્ય, સિનિદ્ધપાયાસેન તિણાનિ પૂતીનિ ભવેય્યું. બુદ્ધા ચ ભૂતગામસિક્ખાપદં ન વીતિક્કમન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યત્થ પન ગલપ્પમાણાનિ મહાતિણાનિ, તાદિસે ઠાને પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. અપ્પાણકેતિ સપ્પાણકસ્મિં હિ પરિત્તકે ઉદકે પક્ખિત્તે પાણકા મરન્તિ, તસ્મા એવમાહ. યં પન ગમ્ભીરં મહાઉદકં હોતિ, પાતિસતેપિ પાતિસહસ્સેપિ પક્ખિત્તે ન આલુળતિ, તથારૂપે ઉદકે વટ્ટતિ. ઓપિલાપેસીતિ સુવણ્ણપાતિયા સદ્ધિંયેવ નિમુજ્જાપેસિ. ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતીતિ એવરૂપં સદ્દં કરોતિ. કિં પનેસ પાયાસસ્સ આનુભાવો, ઉદાહુ તથાગતસ્સાતિ? તથાગતસ્સ. અયં હિ બ્રાહ્મણો તં પાયાસં ઓપિલાપેત્વા ઉમ્મગ્ગં આરુય્હ સત્થુ સન્તિકં અનાગન્ત્વાવ ગચ્છેય્ય, અથ ભગવા – ‘‘એત્તકં અચ્છરિયં દિસ્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ. અથસ્સાહં ધમ્મદેસનાય મિચ્છાદિટ્ઠિગહણં ભિન્દિત્વા સાસને ઓતારેત્વા અમતપાનં પાયેસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાનબલેન એવમકાસિ.

દારુ સમાદહાનોતિ દારું ઝાપયમાનો. બહિદ્ધા હિ એતન્તિ એતં દારુજ્ઝાપનં નામ અરિયધમ્મતો બહિદ્ધા. યદિ એતેન સુદ્ધિ ભવેય્ય, યે દવડાહકાદયો બહૂનિ દારૂનિ ઝાપેન્તિ, તે પઠમતરં સુજ્ઝેય્યું. કુસલાતિ ખન્ધાદીસુ કુસલા. અજ્ઝત્તમેવુજ્જલયામિ જોતિન્તિ નિયકજ્ઝત્તે અત્તનો સન્તાનસ્મિંયેવ ઞાણજોતિં જાલેમિ. નિચ્ચગ્ગિનીતિ આવજ્જનપટિબદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન નિચ્ચં પજ્જલિતગ્ગિ. નિચ્ચસમાહિતત્તોતિ નિચ્ચં સમ્મા ઠપિતચિત્તો. બ્રહ્મચરિયં ચરામીતિ બોધિમણ્ડે ચરિતં બ્રહ્મચરિયં ગહેત્વા એવં વદતિ.

માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારોતિ યથા ખારિભારો ખન્ધેન વય્હમાનો ઉપરિ ઠિતોપિ અક્કન્તક્કન્તટ્ઠાને પથવિયા સદ્ધિં ફુસેતિ, એવમેવ જાતિગોત્તકુલાદીનિ માનવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉસ્સાપિતો માનોપિ તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો ચતૂસુ અપાયેસુ સંસીદાપેતિ. તેનાહ ‘‘માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારો’’તિ. કોધો ધૂમોતિ તવ ઞાણગ્ગિસ્સ ઉપક્કિલેસટ્ઠેન કોધો ધુમો. તેન હિ તે ઉપક્કિલિટ્ઠો ઞાણગ્ગિ ન વિરોચતિ. ભસ્મનિ મોસવજ્જન્તિ નિરોજટ્ઠેન મુસાવાદો છારિકા નામ. યથા હિ છારિકાય પટિચ્છન્નો અગ્ગિ ન જોતેતિ, એવં તે મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણન્તિ દસ્સેતિ. જિવ્હા સુજાતિ યથા તુય્હં સુવણ્ણરજતલોહકટ્ઠમત્તિકાસુ અઞ્ઞતરમયા યાગયજનત્થાય સુજા હોતિ, એવં મય્હં ધમ્મયાગં યજનત્થાય પહૂતજિવ્હા સુજાતિ વદતિ. હદયં જોતિટ્ઠાનન્તિ યથા તુય્હં નદીતીરે જોતિટ્ઠાનં, એવં મય્હં ધમ્મયાગસ્સ યજનટ્ઠાનત્થેન સત્તાનં હદયં જોતિટ્ઠાનં. અત્તાતિ ચિત્તં.

ધમ્મો રહદોતિ યથા ત્વં અગ્ગિં પરિચરિત્વા ધૂમછારિકસેદકિલિટ્ઠસરીરો સુન્દરિકં નદિં ઓતરિત્વા ન્હાયસિ, એવં મય્હં સુન્દરિકાસદિસેન બાહિરેન રહદેન અત્થો નત્થિ, અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગધમ્મો પન મય્હં રહદો, તત્રાહં પાણસતમ્પિ પાણસહસ્સમ્પિ ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિપિ એકપ્પહારેન ન્હાપેમિ. સીલતિત્થોતિ તસ્સ પન મે ધમ્મરહદસ્સ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં તિત્થન્તિ દસ્સેતિ. અનાવિલોતિ યથા તુય્હં સુન્દરિકા નદી ચતૂહિ પઞ્ચહિ એકતો ન્હાયન્તેહિ હેટ્ઠુપરિયવાલિકા આલુળા હોતિ, ન એવં મય્હં રહદો, અનેકસતસહસ્સેસુપિ પાણેસુ ઓતરિત્વા ન્હાયન્તેસુ સો અનાવિલો વિપ્પસન્નોવ હોતિ. સબ્ભિ સતં પસત્થોતિ પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતાનં પસટ્ઠો. ઉત્તમત્થેન વા સો સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ, પણ્ડિતેહિ પસત્થત્તા સતં પસત્થો. તરન્તિ પારન્તિ નિબ્બાનપારં ગચ્છન્તિ.

ઇદાનિ અરિયમગ્ગરહદસ્સ અઙ્ગાનિ ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તો સચ્ચં ધમ્મોતિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં. ધમ્મોતિ ઇમિના દિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધયો દસ્સેતિ. સંયમોતિ ઇમિના કમ્મન્તાજીવા ગહિતા. સચ્ચન્તિ વા ઇમિના મગ્ગસચ્ચં ગહિતં. સા અત્થતો સમ્માદિટ્ઠિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯). સમ્માદિટ્ઠિયા પન ગહિતાય તગ્ગતિકત્તા સમ્માસઙ્કપ્પો ગહિતોવ હોતિ. ધમ્મોતિ ઇમિના વાયામસતિસમાધયો. સંયમોતિ ઇમિના વાચાકમ્મન્તાજીવા. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. અથ વા સચ્ચન્તિ પરમત્થસચ્ચં, તં અત્થતો નિબ્બાનં. ધમ્મોતિપદેન દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાયામો સતિ સમાધીતિ પઞ્ચઙ્ગાનિ ગહિતાનિ. સંયમોતિ વાચા કમ્મન્તો આજીવોતિ તીણિ. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ એતં બ્રહ્મચરિયં નામ. મજ્ઝે સિતાતિ સસ્સતુચ્છેદે વજ્જેત્વા મજ્ઝે નિસ્સિતા. બ્રહ્મપત્તીતિ સેટ્ઠપત્તિ. સ તુજ્જુભૂતેસુ નમો કરોહીતિ એત્થ ત-કારો પદસન્ધિકરો, સ ત્વં ઉજુભૂતેસુ ખીણાસવેસુ નમો કરોહીતિ અત્થો. તમહં નરં ધમ્મસારીતિ બ્રૂમીતિ યો એવં પટિપજ્જતિ, તમહં પુગ્ગલં ‘‘ધમ્મસારી એસો ધમ્મસારિયા પટિચ્છન્નો’’તિ ચ ‘‘કુસલધમ્મેહિ અકુસલધમ્મે સારેત્વા ઠિતો’’તિ વાતિ વદામીતિ. નવમં.

૧૦. બહુધીતરસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. દસમે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડેતિ પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ગચ્છામિસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા તસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. નટ્ઠા હોન્તીતિ કસિત્વા વિસ્સટ્ઠા અટવિમુખા ચરમાના બ્રાહ્મણે ભુઞ્જિતું ગતે પલાતા હોન્તિ. પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા, અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા, મુખસમીપે વા કત્વાતિ અત્થો. તેનેવ વિભઙ્ગે વુત્તં – ‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સૂપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭). અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વુત્તનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપો – ‘‘પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વા’’તિ. એવં નિસીદન્તો ચ પન છબ્બણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ. ઉપસઙ્કમીતિ દોમનસ્સાભિભૂતો આહિણ્ડન્તો, ‘‘સુખેન વતાયં સમણો નિસિન્નો’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

અજ્જસટ્ઠિં ન દિસ્સન્તીતિ અજ્જ છદિવસમત્તકા પટ્ઠાય ન દિસ્સન્તિ. પાપકાતિ લામકા તિલખાણુકા. તેન કિર તિલખેત્તે વપિતે તદહેવ દેવો વસ્સિત્વા તિલે પંસુમ્હિ ઓસીદાપેસિ, પુપ્ફં વા ફલં વા ગહેતું નાસક્ખિંસુ. યેપિ વડ્ઢિંસુ, તેસં ઉપરિ પાણકા પતિત્વા પણ્ણાનિ ખાદિંસુ, એકપણ્ણદુપણ્ણા ખાણુકા અવસિસ્સિંસુ. બ્રાહ્મણો ખેત્તં ઓલોકેતું ગતો તે દિસ્વા – ‘‘વડ્ઢિયા મે તિલા ગહિતા, તેપિ નટ્ઠા’’તિ દોમનસ્સજાતો અહોસિ, તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઉસ્સોળ્હિકાયાતિ ઉસ્સાહેન કણ્ણનઙ્ગુટ્ઠાદીનિ ઉક્ખિપિત્વા વિચરન્તા ઉપ્પતન્તિ. તસ્સ કિર અનુપુબ્બેન ભોગેસુ પરિક્ખીણેસુ પક્ખિપિતબ્બસ્સ અભાવેન તુચ્છકોટ્ઠા અહેસું. તસ્સ ઇતો ચિતો ચ સત્તહિ ઘરેહિ આગતા મૂસિકા તે તુચ્છકોટ્ઠે પવિસિત્વા ઉય્યાનકીળં કીળન્તા વિય નચ્ચન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

ઉપ્પાટકેહિ સઞ્છન્નોતિ ઉપ્પાટકપાણકેહિ સઞ્છન્નો. તસ્સ કિર બ્રાહ્મણસ્સ સયનત્થાય સન્થતં તિણપણ્ણસન્થારં કોચિ અન્તરન્તરા પટિજગ્ગન્તો નત્થિ. સો દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયં આગન્ત્વા તસ્મિં નિપજ્જતિ. અથસ્સ ઉપ્પાટકપાણકા સરીરં એકચ્છન્નં કરોન્તા ખાદન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

વિધવાતિ મતપતિકા. યાવ કિર તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે વિભવમત્તા અહોસિ, તાવ તા વિધવાપિ હુત્વા પતિકુલેસુ વસિતું લભિંસુ. યદા પન સો નિદ્ધનો જાતો, તદા તા ‘‘પિતુઘરં ગચ્છથા’’તિ સસ્સુસસુરાદીહિ નિક્કડ્ઢિતા તતો તસ્સેવ ઘરં આગન્ત્વા વસન્તિયો બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનકાલે ‘‘ગચ્છથ અય્યકેન સદ્ધિં ભુઞ્જથા’’તિ પુત્તે પેસેન્તિ, તેહિ પાતિયં હત્થેસુ ઓતારિતેસુ બ્રાહ્મણો હત્થસ્સ ઓકાસં ન લભતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

પિઙ્ગલાતિ કળારપિઙ્ગલા. તિલકાહતાતિ કાળસેતાદિવણ્ણેહિ તિલકેહિ આહતગત્તા. સોત્તં પાદેન બોધેતીતિ નિદ્દં ઓક્કન્તં પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો મૂસિકસદ્દેન ઉબ્બાળ્હો ઉપ્પાટકેહિ ચ ખજ્જમાનો સબ્બરત્તિં નિદ્દં અલભિત્વા પચ્ચૂસકાલે નિદ્દાયતિ. અથ નં અક્ખીસુ નિમ્મિલિતમત્તેસ્વેવ – ‘‘કિં કરોસિ, બ્રાહ્મણ, પચ્છા ચ પુબ્બે ચ ગહિતસ્સ ઇણસ્સ? વડ્ઢિ મત્થકં પત્તા, સત્ત ધીતરો પોસેતબ્બા. ઇદાનિ ઇણાયિકા આગન્ત્વા ગેહં પરિવારેસ્સન્તિ, ગચ્છ કમ્મં કરોહી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઇણાયિકાતિ યેસં અનેન હત્થતો ઇણં ગહિતં. સો કિર કસ્સચિ હત્થતો એકં કહાપણં કસ્સચિ દ્વે કસ્સચિ દસ…પે… કસ્સચિ સતન્તિ એવં બહૂનં હત્થતો ઇણં અગ્ગહેસિ. તે દિવા બ્રાહ્મણં અપસ્સન્તા ‘‘ગેહતો તં નિક્ખન્તમેવ ગણ્હિસ્સામા’’તિ બલવપચ્ચૂસે ગન્ત્વા ચોદેન્તિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ભગવા તેન બ્રાહ્મણેન ઇમાહિ સત્તહિ ગાથાહિ દુક્ખે કથિતે ‘‘યં યં, બ્રાહ્મણ, તયા દુક્ખં કથિતં, સબ્બમેતં મય્હં નત્થી’’તિ દસ્સેન્તો પટિગાથાહિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ. બ્રાહ્મણો તા ગાથા સુત્વા ભગવતિ પસન્નો સરણેસુ પતિટ્ઠાય પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તં દસ્સેતું એવં વુત્તે ભારદ્વાજગોત્તોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અલત્થાતિ લભિ.

તઞ્ચ પન બ્રાહ્મણં ભગવા પબ્બાજેત્વા આદાય જેતવનં ગન્ત્વા પુનદિવસે તેન થેરેન પચ્છાસમણેન કોસલરઞ્ઞો ગેહદ્વારં અગમાસિ. રાજા ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પાસાદા ઓરુય્હ વન્દિત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા તથાગતં ઉપરિપાસાદં આરોપેત્વા વરાસને નિસીદાપેત્વા ગન્ધોદકેન પાદે ધોવિત્વા સતપાકતેલેન મક્ખેત્વા યાગું આહરાપેત્વા રજતદણ્ડં સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા સત્થુ ઉપનામેસિ. સત્થા પત્તં પિદહિ. રાજા તથાગતસ્સ પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘સચે મે, ભન્તે, દોસો અત્થિ, ખમથા’’તિ આહ. નત્થિ, મહારાજાતિ. અથ કસ્મા યાગું ન ગણ્હથાતિ? પલિબોધો અત્થિ, મહારાજાતિ. કિં પન, ભન્તે, યાગું અગણ્હન્તેહેવ લભિતબ્બો એસ પલિબોધો, પટિબલો અહં પલિબોધં દાતું, ગણ્હથ, ભન્તેતિ. સત્થા અગ્ગહેસિ. મહલ્લકત્થેરોપિ દીઘરત્તં છાતો યાવદત્થં યાગું પિવિ. રાજા ખાદનીયભોજનીયં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને ભગવન્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભગવા તુમ્હે પવેણિયા આગતે ઓક્કાકવંસે ઉપ્પજ્જિત્વા ચક્કવત્તિસિરિં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગતં પત્તો, કો નામ, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ? મહારાજ, એતસ્સ મહલ્લકત્થેરસ્સ પલિબોધો અમ્હાકં પલિબોધસદિસોવાતિ.

રાજા થેરં વન્દિત્વા – ‘‘કો, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? ઇણપલિબોધો, મહારાજાતિ. કિત્તકો, ભન્તેતિ? ગણેહિ, મહારાજાતિ. રઞ્ઞો ‘‘એકં દ્વે સતં સહસ્સ’’ન્તિ ગણેન્તસ્સ અઙ્ગુલિયો નપ્પહોન્તિ. અથેકં પુરિસં પક્કોસિત્વા, ‘‘ગચ્છ, ભણે, નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘સબ્બે બહુધીતિકબ્રાહ્મણસ્સ ઇણાયિકા રાજઙ્ગણે સન્નિપતન્તૂ’’તિ. મનુસ્સા ભેરિં સુત્વા સન્નિપતિંસુ. રાજા તેસં હત્થતો પણ્ણાનિ આહરાપેત્વા સબ્બેસં અનૂનં ધનમદાસિ. તત્થ સુવણ્ણમેવ સતસહસ્સગ્ઘનકં અહોસિ. પુન રાજા પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ અત્થિ, ભન્તે, પલિબોધો’’તિ. ઇણં નામ, મહારાજ, દત્વા મુચ્ચિતું સક્કા, એતા પન સત્ત દારિકા મહાપલિબોધા મય્હન્તિ. રાજા યાનાનિ પેસેત્વા તસ્સ ધીતરો આહરાપેત્વા અત્તનો ધીતરો કત્વા તં તં કુલઘરં પેસેત્વા, ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? બ્રાહ્મણી, મહારાજાતિ. રાજા યાનં પેસેત્વા, તસ્સ બ્રાહ્મણિં આહરાપેત્વા, અય્યિકટ્ઠાને ઠપેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ? નત્થિ, મહારાજાતિ વુત્તે રાજાપિ ચીવરદુસ્સાનિ દાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, મમ સન્તકં તુમ્હાકં ભિક્ખુભાવં જાનાથા’’તિ આહ. આમ, મહારાજાતિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ભન્તે, ચીવરપિણ્ડપાતાદયોપિ સબ્બે પચ્ચયા અમ્હાકં સન્તકા ભવિસ્સન્તિ. તુમ્હે તથાગતસ્સ મનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ. થેરો તથેવ અપ્પમત્તો સમણધમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ આસવક્ખયં પત્તોતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૨. ઉપાસકવગ્ગો

૧. કસિભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે મગધેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. દક્ખિણાગિરિસ્મિન્તિ રાજગહં પરિવારેત્વા ઠિતસ્સ ગિરિનો દક્ખિણભાગે જનપદો અત્થિ, તસ્મિં જનપદે, તત્થ વિહારસ્સાપિ તદેવ નામં. એકનાળાયં બ્રાહ્મણગામેતિ એકનાળાતિ તસ્સ ગામસ્સ નામં. બ્રાહ્મણા પનેત્થ સમ્બહુલા પટિવસન્તિ, બ્રાહ્મણભોગો એવ વા સો. તસ્મા ‘‘બ્રાહ્મણગામો’’તિ વુચ્ચતિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યં સમયં ભગવા મગધરટ્ઠે એકનાળં બ્રાહ્મણગામં ઉપનિસ્સાય દક્ખિણગિરિમહાવિહારે બ્રાહ્મણસ્સ ઇન્દ્રિયપરિપાકં આગમયમાનો વિહરતિ, તેન સમયેન. કસિભારદ્વાજસ્સાતિ સો બ્રાહ્મણો કસિં નિસ્સાય જીવતિ, ભારદ્વાજોતિ ચસ્સ ગોત્તં. પઞ્ચમત્તાનીતિ પઞ્ચ પમાણાનિ, અનૂનાનિ અનધિકાનિ પઞ્ચનઙ્ગલસતાનીતિ વુત્તં હોતિ. પયુત્તાનીતિ યોજિતાનિ, બલીબદ્દાનં ખન્ધેસુ ઠપેત્વા યુગે યોત્તેહિ યોજિતાનીતિ અત્થો.

વપ્પકાલેતિ વપ્પનકાલે બીજનિક્ખેપસમયે. તત્થ દ્વે વપ્પાનિ કલલવપ્પઞ્ચ પંસુવપ્પઞ્ચ. પંસુવપ્પં ઇધ અધિપ્પેતં, તઞ્ચ ખો પઠમદિવસે મઙ્ગલવપ્પં. તત્થાયં ઉપકરણસમ્પદા – તીણિ બલિબદ્દસહસ્સાનિ ઉપટ્ઠાપિતાનિ હોન્તિ, સબ્બેસં સુવણ્ણમયાનિ સિઙ્ગાનિ પટિમુક્કાનિ, રજતમયા ખુરા, સબ્બે સેતમાલાહિ ચેવ ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલીહિ ચ અલઙ્કતા પરિપુણ્ણપઞ્ચઙ્ગા સબ્બલક્ખણસમ્પન્ના, એકચ્ચે કાળા અઞ્જનવણ્ણા, એકચ્ચે સેતા ફલિકવણ્ણા, એકચ્ચે રત્તા પવાળવણ્ણા, એકચ્ચે કમ્માસા મસારગલ્લવણ્ણા. એવં પઞ્ચસતા કસ્સકા સબ્બે અહતસેતવત્થા ગન્ધમાલાલઙ્કતા દક્ખિણઅંસકૂટેસુ પતિટ્ઠિતપુપ્ફચુમ્બટકા હરિતાલમનોસિલાલઞ્જનુજ્જલગત્તા દસ દસ નઙ્ગલા એકેકગુમ્બા હુત્વા ગચ્છન્તિ. નઙ્ગલાનં સીસઞ્ચ યુગઞ્ચ પતોદા ચ સુવણ્ણખચિતા. પઠમનઙ્ગલે અટ્ઠ બલીબદ્દા યુત્તા, સેસેસુ ચત્તારો ચત્તારો, અવસેસા કિલન્તપરિવત્તનત્થં આનીતા. એકેકગુમ્બે એકેકબીજસકટં એકેકો કસતિ, એકેકો વપ્પતિ.

બ્રાહ્મણો પન પગેવ મસ્સુકમ્મં કારાપેત્વા ન્હાયિત્વા સુગન્ધગન્ધેહિ વિલિત્તો પઞ્ચસતગ્ઘનકં વત્થં નિવાસેત્વા સહસ્સગ્ઘનકં એકંસં કરિત્વા એકેકિસ્સા અઙ્ગુલિયા દ્વે દ્વેતિ વીસતિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકાયો કણ્ણેસુ સીહકુણ્ડલાનિ સીસે બ્રહ્મવેઠનં પટિમુઞ્ચિત્વા સુવણ્ણમાલં કણ્ઠે કત્વા બ્રાહ્મણગણપરિવુતો કમ્મન્તં વોસાસતિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણી અનેકસતભાજનેસુ પાયાસં પચાપેત્વા મહાસકટેસુ આરોપેત્વા ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા બ્રાહ્મણીગણપરિવુતા કમ્મન્તં અગમાસિ. ગેહમ્પિસ્સ હરિતુપલિત્તં વિપ્પકિણ્ણલાજં પુણ્ણઘટકદલિધજપટાકાહિ અલઙ્કતં ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સુકતબલિકમ્મં, ખેત્તઞ્ચ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સમુસ્સિતદ્ધજપટાકં અહોસિ. પરિજનકમ્મકારેહિ સદ્ધિં ઓસટપરિસા અડ્ઢતેય્યસહસ્સા અહોસિ, સબ્બે અહતવત્થા, સબ્બેસં પાયાસભોજનમેવ પટિયત્તં.

અથ બ્રાહ્મણો સુવણ્ણપાતિં ધોવાપેત્વા પાયાસસ્સ પૂરેત્વા સપ્પિમધુફાણિતેહિ અભિસઙ્ખરિત્વા નઙ્ગલબલિકમ્મં કારાપેસિ. બ્રાહ્મણી પઞ્ચન્નં કસ્સકસતાનં સુવણ્ણરજતકંસતમ્બલોહમયાનિ ભાજનાનિ દાપેત્વા સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા પાયાસેન પરિવિસન્તી ગચ્છતિ. બ્રાહ્મણો પન બલિકમ્મં કારેત્વા રત્તબન્ધિકાયો ઉપાહનાયો આરોહિત્વા રત્તસુવણ્ણદણ્ડકં ગહેત્વા, ‘‘ઇધ પાયાસં દેથ, ઇધ સપ્પિં દેથ, ઇધ સક્ખરં દેથા’’તિ વોસાસમાનો વિચરતિ. અયં તાવ કમ્મન્તે પવત્તિ.

વિહારે પન યત્થ યત્થ બુદ્ધા વસન્તિ, તત્થ તત્થ નેસં દેવસિકં પઞ્ચ કિચ્ચાનિ ભવન્તિ, સેય્યથિદં – પુરેભત્તકિચ્ચં પચ્છાભત્તકિચ્ચં પુરિમયામકિચ્ચં મજ્ઝિમયામકિચ્ચં પચ્છિમયામકિચ્ચન્તિ.

તત્રિદં પુરેભત્તકિચ્ચં – ભગવા હિ પાતોવ ઉટ્ઠાય ઉપટ્ઠાકાનુગ્ગહત્થં સરીરફાસુકત્થઞ્ચ મુખધોવનાદિપરિકમ્મં કત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ વિવિત્તાસને વીતિનામેત્વા ભિક્ખાચારવેલાય નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય કદાચિ એકકો કદાચિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ કદાચિ પકતિયા, કદાચિ અનેકેહિ પાટિહારિયેહિ વત્તમાનેહિ. સેય્યથિદં – પિણ્ડાય પવિસતો લોકનાથસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મુદુગતિયો વાતા પથવિં સોધેન્તિ, વલાહકા ઉદકફુસિતાનિ મુઞ્ચન્તા મગ્ગે રેણું વૂપસમેત્વા ઉપરિ વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, અપરે વાતા પુપ્ફાનિ ઉપહરિત્વા મગ્ગે ઓકિરન્તિ. ઉન્નતા ભૂમિપ્પદેસા ઓનમન્તિ, ઓનતા ઉન્નમન્તિ. પાદનિક્ખેપસમયે સમાવ ભૂમિ હોતિ, સુખસમ્ફસ્સાનિ પદુમપુપ્ફાનિ વા પાદે સમ્પટિચ્છન્તિ. ઇન્દખીલસ્સ અન્તો ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે સરીરા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસસિઞ્ચનાનિ વિય ચિત્રપટપરિક્ખિત્તાનિ વિય ચ પાસાદકૂટાગારાદીનિ કરોન્તિયો ઇતો ચિતો ચ વિધાવન્તિ. હત્થિઅસ્સવિહઙ્ગાદયો સકસકટ્ઠાનેસુ ઠિતાયેવ મધુરેનાકારેન સદ્દં કરોન્તિ, તથા ભેરિવીણાદીનિ તૂરિયાનિ મનુસ્સાનઞ્ચ કાયૂપગાનિ આભરણાનિ. તેન સઞ્ઞાણેન મનુસ્સા જાનન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા ઇધ પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ. તે સુનિવત્થા સુપારુતા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય ઘરા નિક્ખમિત્વા અન્તરવીથિં પટિપજ્જિત્વા ભગવન્તં ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સક્કચ્ચં પૂજેત્વા વન્દિત્વા – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, દસ ભિક્ખૂ, અમ્હાકં વીસતિ, અમ્હાકં ભિક્ખુસતં દેથા’’તિ યાચિત્વા ભગવતોપિ પત્તં ગહેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતેન પટિમાનેન્તિ.

ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તેસં સન્તાનાનિ ઓલોકેત્વા તથા ધમ્મં દેસેતિ, યથા કેચિ સરણગમને પતિટ્ઠહન્તિ, કેચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, કેચિ સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં, કેચિ પબ્બજિત્વા અગ્ગફલે અરહત્તેતિ. એવં મહાજનં અનુગ્ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છતિ. તત્થ ગન્ધમણ્ડલમાળે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદતિ ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનં આગમયમાનો. તતો ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ઉપટ્ઠાકો ભગવતો નિવેદેતિ. અથ ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસતિ. ઇદં તાવ પુરેભત્તકિચ્ચં.

અથ ભગવા એવં કતપુરેભત્તકિચ્ચો ગન્ધકુટિયા ઉપટ્ઠાને નિસીદિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પાદપીઠે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવદતિ – ‘‘ભિક્ખવે, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, દુલ્લભો બુદ્ધુપ્પાદો લોકસ્મિં, દુલ્લભો મનુસ્સત્તપટિલાભો, દુલ્લભા સદ્ધાસમ્પત્તિ, દુલ્લભા પબ્બજ્જા, દુલ્લભં સદ્ધમ્મસ્સવન’’ન્તિ. તત્થ કેચિ ભગવન્તં કમ્મટ્ઠાનં પુચ્છન્તિ. ભગવા તેસં અત્તનો ચરિયાનુરૂપં કમ્મટ્ઠાનં દેતિ. તતો સબ્બેપિ ભગવન્તં વન્દિત્વા અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ, કેચિ અરઞ્ઞં, કેચિ રુક્ખમૂલં, કેચિ પબ્બતાદીનં અઞ્ઞતરં, કેચિ ચાતુમહારાજિકભવનં…પે… કેચિ વસવત્તિભવનન્તિ. તતો ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સચે આકઙ્ખતિ, દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો મુહુત્તં સીહસેય્યં કપ્પેતિ. અથ સમસ્સાસિતકાયો ઉટ્ઠહિત્વા દુતિયભાગે લોકં વોલોકેતિ. તતિયભાગે યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, તત્થ મહાજનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સુનિવત્થો સુપારુતો ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય વિહારે સન્નિપતતિ. તતો ભગવા સમ્પત્તપરિસાય અનુરૂપેન પાટિહારિયેન ગન્ત્વા ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસજ્જ ધમ્મં દેસેતિ કાલયુત્તં સમયયુત્તં. અથ કાલં વિદિત્વા પરિસં ઉય્યોજેતિ, મનુસ્સા ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કમન્તિ. ઇદં પચ્છાભત્તકિચ્ચં.

સો એવં નિટ્ઠિતપચ્છાભત્તકિચ્ચો સચે ગત્તાનિ ઓસિઞ્ચિતુકામો હોતિ, બુદ્ધાસના વુટ્ઠાય ન્હાનકોટ્ઠકં પવિસિત્વા ઉપટ્ઠાકેન પટિયાદિતઉદકેન ગત્તાનિ ઉતું ગાહાપેતિ. ઉપટ્ઠાકોપિ બુદ્ધાસનં આનેત્વા પપ્ફોટેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞાપેતિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા તત્થ આગન્ત્વા નિસીદતિ એકકોવ મુહુત્તં પટિસલ્લીનો. અથ ભિક્ખૂ તતો તતો આગમ્મ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ એકચ્ચે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, એકચ્ચે કમ્મટ્ઠાનં, એકચ્ચે ધમ્મસ્સવનં યાચન્તિ. ભગવા તેસં અધિપ્પાયં સમ્પાદેન્તો પુરિમયામં વીતિનામેતિ. ઇદં પુરિમયામકિચ્ચં.

પુરિમયામકિચ્ચપરિયોસાને પન ભિક્ખૂસુ ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કમન્તેસુ સકલદસસહસ્સિલોકધાતુદેવતાયો ઓકાસં લભમાના ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ યથાભિસઙ્ખતં અન્તમસો ચતુરક્ખરમ્પિ. ભગવા તાસં તાસં દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો મજ્ઝિમયામં વીતિનામેતિ. ઇદં મજ્ઝિમયામકિચ્ચં.

પચ્છિમયામં પન તયો કોટ્ઠાસે કત્વા પુરેભત્તતો પટ્ઠાય નિસજ્જાપીળિતસ્સ સરીરસ્સ કિલાસુભાવમોચનત્થં એકં કોટ્ઠાસં ચઙ્કમેન વીતિનામેતિ. દુતિયકોટ્ઠાસે ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં કપ્પેતિ. તતિયકોટ્ઠાસે પચ્ચુટ્ઠાય નિસીદિત્વા પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે દાનસીલાદિવસેન કતાધિકારપુગ્ગલદસ્સનત્થં બુદ્ધચક્ખુના લોકં ઓલોકેતિ. ઇદં પચ્છિમયામકિચ્ચં.

તદાપિ એવં ઓલોકેન્તો કસિભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા – ‘‘તત્થ મયિ ગતે કથા પવત્તિસ્સતિ, કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસો બ્રાહ્મણો સપુત્તદારો તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય અસીતિકોટિધનં મમ સાસને વિપ્પકિરિત્વા અપરભાગે નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. એતમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ભગવાતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ પુબ્બણ્હસમયન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, પુબ્બણ્હસમયેતિ અત્થો. નિવાસેત્વાતિ પરિદહિત્વા. વિહારચીવરપરિવત્તનવસેનેતં વુત્તં. પત્તચીવરમાદાયાતિ પત્તં હત્થેહિ, ચીવરં કાયેન આદિયિત્વા, સમ્પટિચ્છિત્વા ધારેત્વાતિ અત્થો. ભગવતો કિર પિણ્ડાય પવિસિતુકામસ્સ ભમરો વિય વિકસિતપદુમદ્વયમજ્ઝં, ઇન્દનીલમણિવણ્ણસેલમયપત્તો હત્થદ્વયમજ્ઝં આગચ્છતિ. તં એવમાગતં પત્તં હત્થેહિ સમ્પટિચ્છિત્વા ચીવરઞ્ચ પરિમણ્ડલં પારુતં કાયેન ધારેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તેનુપસઙ્કમીતિ યેન મગ્ગેન કમ્મન્તો ગન્તબ્બો, તેન એકકોવ ઉપસઙ્કમિ. કસ્મા પન નં ભિક્ખૂ નાનુબન્ધિંસૂતિ? યદા હિ ભગવા એકકોવ કત્થચિ ગન્તુકામો હોતિ, યાવ ભિક્ખાચારવેલા દ્વારં પિદહિત્વા અન્તોગન્ધકુટિયં નિસીદતિ. ભિક્ખૂ તાય સઞ્ઞાય જાનન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા એકકોવ પિણ્ડાય ચરિતુકામો, અદ્ધા કઞ્ચિ એવ વિનેતબ્બપુગ્ગલં અદ્દસા’’તિ. તે અત્તનો પત્તચીવરં ગહેત્વા ગન્ધકુટિં પદક્ખિણં કત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તિ. તદા ચ ભગવા એવમકાસિ, તસ્મા ભિક્ખૂ નાનુબન્ધિંસૂતિ.

પરિવેસના વત્તતીતિ તેસં સુવણ્ણભાજનાદીનિ ગહેત્વા નિસિન્નાનં પઞ્ચસતાનં કસ્સકાનં પરિવિસના વિપ્પકતા હોતિ. એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ યત્થ ઠિતં બ્રાહ્મણો પસ્સતિ, તથારૂપે દસ્સનૂપચારે કથાસવનફાસુકે ઉચ્ચટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. ઠત્વા ચ રજતસુવણ્ણરસપિઞ્જરં ચન્દિમસૂરિયાનં પભં અતિરોચમાનં સમન્તતો સરીરપ્પભં મુઞ્ચિ, યાય અજ્ઝોત્થટત્તા બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તસાલાભિત્તિરુક્ખકસિતમત્તિકપિણ્ડાદયો સુવણ્ણમયા વિય અહેસું. અથ મનુસ્સા ભુઞ્જન્તા ચ કસન્તા ચ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપરિવારં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં સરીરં બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિભૂસિતં બાહુયુગલં જઙ્ગમં વિય પદુમસરં, રસ્મિજાલસમુજ્જલિતતારાગણમિવ ગગનતલં, વિજ્જુલતાવિનદ્ધમિવ ચ કનકસિખરં સિરિયા જલમાનં સમ્માસમ્બુદ્ધં એકમન્તં ઠિતં દિસ્વા હત્થપાદે ધોવિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સમ્પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. એવં તેહિ સમ્પરિવારિતં અદ્દસા ખો કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં પિણ્ડાય ઠિતં, દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ – અહં ખો, સમણ, કસામિ ચ વપામિ ચાતિ.

કસ્મા પનાયં એવમાહ, કિં સમન્તપાસાદિકે પસાદનીયે ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તેપિ તથાગતે અપ્પસાદેન, ઉદાહુ અડ્ઢતિયાનં જનસહસ્સાનં પાયાસં પટિયાદેત્વાપિ કટચ્છુભિક્ખાય મચ્છેરેનાતિ? ઉભયથાપિ નો, ભગવતો પનસ્સ દસ્સનેન અતિત્તં નિક્ખિત્તકમ્મન્તં જનં દિસ્વા ‘‘કમ્મભઙ્ગં મે કાતું આગતો’’તિ અનત્તમનતા અહોસિ, તસ્મા એવમાહ. ભગવતો ચ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા – ‘‘સચાયં કમ્મન્તે અપ્પયોજયિસ્સ, સકલજમ્બુદીપે મનુસ્સાનં સીસે ચૂળામણિ વિય અભવિસ્સ, કો નામસ્સ અત્થો ન સમ્પજ્જિસ્સતિ, એવમેવં અલસતાય કમ્મન્તે અપ્પયોજેત્વા વપ્પમઙ્ગલાદીસુ પિણ્ડાય ચરતી’’તિપિસ્સ અનત્તમનતા અહોસિ. તેનાહ – ‘‘અહં ખો, સમણ, કસામિ ચ વપામિ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જામી’’તિ.

અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – મય્હમ્પિ તાવ કમ્મન્તા ન બ્યાપજ્જન્તિ, ન ચમ્હિ યથા ત્વં એવં લક્ખણસમ્પન્નો, ત્વમ્પિ કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જસ્સુ, કો તે અત્થો ન સમ્પજ્જેય્ય એવં લક્ખણસમ્પન્નસ્સાતિ. અપિચાયં અસ્સોસિ – ‘‘સક્યરાજકુલે કિર કુમારો ઉપ્પન્નો, સો ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય પબ્બજિતો’’તિ. તસ્મા ઇદાનિ ‘‘અયં સો’’તિ ઞત્વા ‘‘ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય કિલન્તોસી’’તિ ઉપારમ્ભં આરોપેન્તો એવમાહ. અપિચ તિક્ખપઞ્ઞો એસ બ્રાહ્મણો, ન ભગવન્તં અપસાદેન્તો ભણતિ, ભગવતો પન રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા પુઞ્ઞસમ્પત્તિં સમ્ભાવયમાનો કથાપવત્તનત્થમ્પિ એવમાહ. અથ ભગવા વેનેય્યવસેન સદેવકે લોકે અગ્ગકસ્સકવપ્પકભાવં અત્તનો દસ્સેન્તો અહમ્પિ ખો બ્રાહ્મણોતિઆદિમાહ.

અથ બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સમણો’’ ‘અહમ્પિ કસામિ ચ વપામિ ચા’તિ ભણતિ. ન ચસ્સ ઓળારિકાનિ યુગનઙ્ગલાદીનિ કસિભણ્ડાનિ પસ્સામિ, કિં નુ ખો મુસા ભણતી’’તિ? ભગવન્તં પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા ઓલોકયમાનો, અઙ્ગવિજ્જાય કતાધિકારત્તા દ્વત્તિંસવરલક્ખણસમ્પત્તિમસ્સ ઞત્વા, ‘‘અટ્ઠાનમેતં યં એવરૂપો મુસા ભણેય્યા’’તિ સઞ્જાતબહુમાનો ભગવતિ સમણવાદં પહાય ગોત્તેન ભગવન્તં સમુદાચરમાનો ન ખો પન મયં પસ્સામ ભોતો ગોતમસ્સાતિઆદિમાહ. ભગવા પન યસ્મા પુબ્બધમ્મસભાગતાય કથનં નામ બુદ્ધાનં આનુભાવો, તસ્મા બુદ્ધાનુભાવં દીપેન્તો સદ્ધા બીજન્તિઆદિમાહ.

કા પનેત્થ પુબ્બધમ્મસભાગતા? નનુ બ્રાહ્મણેન ભગવા નઙ્ગલાદિકસિસમ્ભારસમાયોગં પુટ્ઠો અપુચ્છિતસ્સ બીજસ્સ સભાગતાય આહ ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ, એવઞ્ચ સતિ કથાપિ અનનુસન્ધિકા હોતિ? ન હિ બુદ્ધાનં અનનુસન્ધિકકથા નામ અત્થિ, નપિ પુબ્બધમ્મસ્સ અસભાગતાય કથેન્તિ. એવં પનેત્થ અનુસન્ધિ વેદિતબ્બા – બ્રાહ્મણેન હિ ભગવા યુગનઙ્ગલાદિકસિસમ્ભારવસેન કસિં પુચ્છિતો. સો તસ્સ અનુકમ્પાય ‘‘ઇદં અપુચ્છિત’’ન્તિ અપરિહાપેત્વા સમૂલં સઉપકારં સસમ્ભારં સફલં કસિં પઞ્ઞાપેતું મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ બીજં કસિયા મૂલં, તસ્મિં સતિ કત્તબ્બતો, અસતિ અકત્તબ્બતો, તપ્પમાણેન ચ કત્તબ્બતો. બીજે હિ સતિ કસિં કરોન્તિ, ન અસતિ. બીજપ્પમાણેન ચ કુસલા કસ્સકા ખેત્તં કસન્તિ, ન ઊનં ‘‘મા નો સસ્સં પરિહાયી’’તિ, ન અધિકં ‘‘મા નો મોઘો વાયામો અહોસી’’તિ. યસ્મા ચ બીજમેવ મૂલં, તસ્મા ભગવા મૂલતો પટ્ઠાય કસિસમ્ભારં દસ્સેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કસિયા પુબ્બધમ્મસ્સ બીજસ્સ સભાગતાય અત્તનો કસિયા પુબ્બધમ્મં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ. એવમેત્થ પુબ્બધમ્મસભાગતાપિ વેદિતબ્બા.

પુચ્છિતંયેવ વત્વા અપુચ્છિતં પચ્છા કિં ન વુત્તન્તિ ચે? તસ્સ ઉપકારભાવતો ચ ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થભાવતો ચ. અયં હિ બ્રાહ્મણો પઞ્ઞવા, મિચ્છાદિટ્ઠિકુલે પન જાતત્તા સદ્ધારહિતો, સદ્ધારહિતો ચ પઞ્ઞવા પરેસં સદ્ધાય અત્તનો અવિસયે અપટિપજ્જમાનો વિસેસં નાધિગચ્છતિ, કિલેસકાલુસ્સિયપરામટ્ઠાપિ ચસ્સ દુબ્બલા સદ્ધા બલવતિયા પઞ્ઞાય સહસા વત્તમાના અત્થસિદ્ધિં ન કરોતિ હત્થિના સદ્ધિં એકધુરે યુત્તો ગોણો વિય. ઇતિસ્સ સદ્ધા ઉપકારિકાતિ તં બ્રાહ્મણં સદ્ધાય પતિટ્ઠાપેન્તેન પચ્છાપિ વત્તબ્બો અયમત્થો દેસનાકુસલતાય પુબ્બે વુત્તો. બીજસ્સ ચ ઉપકારિકા વુટ્ઠિ, સા તદનન્તરંયેવ વુચ્ચમાના સમત્થા હોતિ. એવં ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થભાવતો પચ્છાપિ વત્તબ્બો અયમત્થો, અઞ્ઞો ચ એવરૂપો ઈસાયોત્તાદિ પુબ્બે વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ સમ્પસાદલક્ખણા સદ્ધા, ઓકપ્પનલક્ખણા વા. બીજન્તિ પઞ્ચવિધં બીજં મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફલુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજમેવ પઞ્ચમન્તિ. તં સબ્બમ્પિ વિરુહણટ્ઠેન બીજન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ કસિયા મૂલભૂતં બીજં દ્વે કિચ્ચાનિ કરોતિ, હેટ્ઠા મૂલેન પતિટ્ઠાતિ, ઉપરિ અઙ્કુરં ઉટ્ઠાપેતિ, એવં ભગવતો કસિયા મૂલભૂતા સદ્ધા હેટ્ઠા સીલમૂલેન પતિટ્ઠાતિ, ઉપરિ સમથવિપસ્સનઙ્કુરં ઉટ્ઠાપેતિ. યથા ચ તં મૂલેન પથવિરસં આપોરસં ગહેત્વા નાળેન ધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થં વડ્ઢતિ, એવમયં સીલમૂલેન સમથવિપસ્સનારસં ગહેત્વા અરિયમગ્ગનાળેન અરિયફલધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થં વડ્ઢતિ. યથા ચ તં સુભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા મૂલઙ્કુરપણ્ણનાળકણ્ડપસવેહિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા ખીરં જનેત્વા અનેકસાલિફલભરિતં સાલિસીસં નિપ્ફાદેતિ, એવમેસા ચિત્તસન્તાને પતિટ્ઠહિત્વા છહિ વિસુદ્ધીહિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિખીરં જનેત્વા અનેકપટિસમ્ભિદાભિઞ્ઞાભરિતં અરહત્તફલં નિપ્ફાદેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ.

કસ્મા પન અઞ્ઞેસુ પરોપઞ્ઞાસાય કુસલધમ્મેસુ એકતો ઉપ્પજ્જમાનેસુ સદ્ધાવ ‘‘બીજ’’ન્તિ વુત્તાતિ ચે? બીજકિચ્ચકરણતો. યથા હિ તેસુ વિઞ્ઞાણંયેવ વિજાનનકિચ્ચં કરોતિ, એવં સદ્ધા બીજકિચ્ચં. સા ચ સબ્બકુસલાનં મૂલભૂતા. યથાહ – ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ…પે… પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩).

અકુસલધમ્મે ચેવ કાયઞ્ચ તપતીતિ તપો. ઇન્દ્રિયસંવરવીરિયધુતઙ્ગદુક્કરકારિકાનં એતં અધિવચનં, ઇધ પન ઇન્દ્રિયસંવરો અધિપ્પેતો. વુટ્ઠીતિ વસ્સવુટ્ઠિ વાતવુટ્ઠીતિઆદિ અનેકવિધા, ઇધ વસ્સવુટ્ઠિ અધિપ્પેતા. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ વસ્સવુટ્ઠિસમનુગ્ગહિતં બીજં બીજમૂલકઞ્ચ સસ્સં વિરુહતિ ન મિલાયતિ નિપ્ફત્તિં ગચ્છતિ, એવં ભગવતો ઇન્દ્રિયસંવરસમનુગ્ગહિતા સદ્ધા, સદ્ધામૂલા ચ સીલાદયો ધમ્મા વિરુહન્તિ, ન મિલાયન્તિ નિપ્ફત્તિં ગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘તપો વુટ્ઠી’’તિ.

પઞ્ઞા મેતિ એત્થ વુત્તો મે-સદ્દો પુરિમપદેસુપિ યોજેતબ્બો ‘‘સદ્ધા મે બીજં, તપો મે વુટ્ઠી’’તિ તેન કિં દીપેતિ? યથા, બ્રાહ્મણ, તયા વપિતે ખેત્તે સચે વુટ્ઠિ અત્થિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે અત્થિ, ઉદકમ્પિ તાવ દાતબ્બં હોતિ. તથા મયા હિરિઈસે પઞ્ઞાયુગનઙ્ગલે મનોયોત્તેન એકાબદ્ધે કતે વીરિયબલીબદ્દે યોજેત્વા સતિપાચનેન વિજ્ઝિત્વા અત્તનો ચિત્તસન્તાનખેત્તમ્હિ સદ્ધાબીજે વપિતે વુટ્ઠિયા અભાવો નામ નત્થિ, અયં પન મે નિચ્ચકાલં ઇન્દ્રિયસંવરતપો વુટ્ઠીતિ.

પઞ્ઞાતિ કામાવચરાદિભેદતો અનેકવિધા. ઇધ પન સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞા અધિપ્પેતા. યુગનઙ્ગલન્તિ યુગઞ્ચ નઙ્ગલઞ્ચ યુગનઙ્ગલં. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ યુગનઙ્ગલં, એવં ભગવતો દુવિધાપિ વિપસ્સના પઞ્ઞા ચ. તત્થ યથા યુગં ઈસાય ઉપનિસ્સયં હોતિ, પુરતો ચ ઈસાબદ્ધં હોતિ, યોત્તાનં નિસ્સયં હોતિ, બલીબદ્દાનં એકતો ગમનં ધારેતિ, એવં પઞ્ઞા હિરિપ્પમુખાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયા હોતિ. યથાહ – ‘‘પઞ્ઞુત્તરા સબ્બે કુસલા ધમ્મા’’તિ (અ. નિ. ૮.૮૩; ૧૦.૫૮) ચ, ‘‘પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા કુસલા વદન્તિ, નક્ખત્તરાજારિવ તારકાન’’ન્તિ (જા. ૨.૧૭.૮૧) ચ. કુસલાનં ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પુરતો ચ હોતિ. યથાહ – ‘‘સીલં સિરી ચાપિ સતઞ્ચ ધમ્મો, અન્વાયિકા પઞ્ઞવતો ભવન્તી’’તિ હિરિવિપ્પયોગેન અનુપ્પત્તિતો પન ઈસાબદ્ધો હોતિ. મનોસઙ્ખાતસ્સ સમાધિયોત્તસ્સ નિસ્સયપચ્ચયતો યોત્તાનં નિસ્સયો હોતિ. અચ્ચારદ્ધાતિલીનભાવપટિસેધનતો વીરિયબલીબદ્દાનં એકતો ગમનં ધારેતિ, યથા ચ નઙ્ગલં ફાલયુત્તં કસનકાલે પથવિઘનં ભિન્દતિ, મૂલસન્તાનકાનિ પદાલેતિ, એવં સતિયુત્તા પઞ્ઞા વિપસ્સનાકાલે ધમ્માનં સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનં ભિન્દતિ, સબ્બકિલેસમૂલસન્તાનકાનિ પદાલેતિ. સા ચ ખો લોકુત્તરાવ, ઇતરા પન લોકિકાપિ સિયા. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞા મે યુગનઙ્ગલ’’ન્તિ.

હિરીયતિ પાપકેહિ ધમ્મેહીતિ હિરી. તગ્ગહણેન તાય અવિપ્પયુત્તં ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. ઈસાતિ યુગનઙ્ગલસન્ધારિકા રુક્ખલટ્ઠિ. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ઈસા યુગનઙ્ગલં ધારેતિ, એવં ભગવતોપિ હિરી લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાસઙ્ખાતં યુગનઙ્ગલં ધારેતિ હિરિઅભાવે પઞ્ઞાય અભાવતો. યથા ચ ઈસાપટિબદ્ધયુગનઙ્ગલં કિચ્ચકરં હોતિ અચલં અસિથિલં, એવં હિરિપટિબદ્ધા ચ પઞ્ઞા કિચ્ચકારી હોતિ અચલા અસિથિલા અબ્બોકિણ્ણા અહિરિકેન. તેનાહ ‘‘હિરી ઈસા’’તિ. મુનાતીતિ મનો, ચિત્તસ્સેતં નામં. ઇધ પન મનોસીસેન તંસમ્પયુત્તો સમાધિ અધિપ્પેતો. યોત્તન્તિ રજ્જુબન્ધનં. તં તિવિધં ઈસાય સહ યુગસ્સ બન્ધનં, યુગેન સહ બલીબદ્દાનં બન્ધનં, સારથિના સહ બલીબદ્દાનં એકાબન્ધનન્તિ. તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ યોત્તં ઈસાયુગબલીબદ્દે એકાબદ્ધે કત્વા સકકિચ્ચે પટિપાદેતિ, એવં ભગવતો સમાધિ સબ્બેવ તે હિરિપઞ્ઞાવીરિયધમ્મે એકારમ્મણે અવિક્ખેપસભાવેન બન્ધિત્વા સકકિચ્ચે પટિપાદેતિ. તેનાહ ‘‘મનો યોત્ત’’ન્તિ.

ચિરકતાદિમત્થં સરતીતિ સતિ. ફાલેતીતિ ફાલો. પાજેન્તિ એતેનાતિ પાજનં. તં ઇધ ‘‘પાચન’’ન્તિ વુત્તં. પતોદસ્સેતં નામં. ફાલો ચ પાચનઞ્ચ ફાલપાચનં. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ફાલપાચનં, એવં ભગવતો વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા મગ્ગસમ્પયુત્તા ચ સતિ. તત્થ યથા ફાલો નઙ્ગલં અનુરક્ખતિ, પુરતો ચસ્સ ગચ્છતિ, એવં સતિ કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના આરમ્મણે વા ઉપટ્ઠાપયમાના પઞ્ઞાનઙ્ગલં રક્ખતિ. તેનેવેસા ‘‘સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૨૦) વિય આરક્ખાતિ વુત્તા. અપ્પમુસ્સનવસેન ચસ્સા પુરતો હોતિ. સતિપરિચિતે હિ ધમ્મે પઞ્ઞા પજાનાતિ, નો પમુટ્ઠે. યથા ચ પાચનં બલીબદ્દાનં વિજ્ઝનભયં દસ્સેન્તં સંસીદિતું ન દેતિ, ઉપ્પથગમનં વારેતિ, એવં સતિ વીરિયબલીબદ્દાનં અપાયભયં દસ્સેન્તી કોસજ્જસંસીદનં ન દેતિ, કામગુણસઙ્ખાતે અગોચરે ચારં નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેન્તી ઉપ્પથગમનં વારેતિ. તેનાહ ‘‘સતિ મે ફાલપાચન’’ન્તિ.

કાયગુત્તોતિ તિવિધેન કાયસુચરિતેન ગુત્તો. વચીગુત્તોતિ ચતુબ્બિધેન વચીસુચરિતેન ગુત્તો. એત્તાવતા પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં. આહારે ઉદરે યતોતિ એત્થ આહારમુખેન સબ્બપચ્ચયાનં ગહિતત્તા ચતુબ્બિધેપિ પચ્ચયે યતો સંયતો નિરુપક્કિલેસોતિ અત્થો. ઇમિના આજીવપારિસુદ્ધિસીલં વુત્તં. ઉદરે યતોતિ ઉદરે યતો સંયતો મિતભોજી, આહારે મત્તઞ્ઞૂતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના ભોજને મત્તઞ્ઞુતામુખેન પચ્ચયપટિસેવનસીલં વુત્તં. તેન કિં દીપેતિ? યથા ત્વં, બ્રાહ્મણ, બીજં વપિત્વા સસ્સપરિપાલનત્થં કણ્ટકવતિં વા રુક્ખવતિં વા પાકારપરિક્ખેપં વા કરોસિ, તેન તે ગોમહિંસમિગગણા પવેસં અલભન્તા સસ્સં ન વિલુમ્પન્તિ, એવમહમ્પિ તં સદ્ધાબીજં વપિત્વા નાનપ્પકારકુસલસસ્સપરિપાલનત્થં કાયવચીઆહારગુત્તિમયં તિવિધં પરિક્ખેપં કરોમિ, તેન મે રાગાદિઅકુસલધમ્મગોમહિંસમિગગણા પવેસં અલભન્તા નાનપ્પકારકં કુસલસસ્સં ન વિલુમ્પન્તીતિ.

સચ્ચં કરોમિ નિદ્દાનન્તિ એત્થ દ્વીહાકારેહિ અવિસંવાદનં સચ્ચં. નિદ્દાનન્તિ છેદનં લુનનં ઉપ્પાટનં. કરણત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં. અયં હેત્થ અત્થો ‘‘સચ્ચેન કરોમિ નિદ્દાન’’ન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ – ‘‘યથા ત્વં બાહિરં કસિં કત્વા સસ્સદૂસકાનં તિણાનં હત્થેન વા અસિતેન વા નિદ્દાનં કરોસિ, એવં અહમ્પિ અજ્ઝત્તિકં કસિં કત્વા કુસલસસ્સદૂસકાનં વિસંવાદનતિણાનં સચ્ચેન નિદ્દાનં કરોમી’’તિ. યથાભૂતઞાણં વા એત્થ સચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં. તેન અત્તસઞ્ઞાદીનં તિણાનં નિદ્દાનં કરોમીતિ દસ્સેતિ. અથ વા નિદ્દાનન્તિ છેદકં લાવકં ઉપ્પાટકન્તિ અત્થો. યથા ત્વં દાસં વા કમ્મકરં વા નિદ્દાનં કરોસિ, ‘‘નિદ્દેહિ તિણાની’’તિ તિણાનં છેદકં લાવકં ઉપ્પાટકં કરોસિ, એવમહં સચ્ચં કરોમીતિ દસ્સેતિ, અથ વા સચ્ચન્તિ દિટ્ઠિસચ્ચં. તમહં નિદ્દાનં કરોમિ, છિન્દિતબ્બં લુનિતબ્બં ઉપ્પાટેતબ્બં કરોમીતિ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ વિકપ્પેસુ ઉપયોગેનેવત્થો યુજ્જતિ.

સોરચ્ચં મે પમોચનન્તિ એત્થ યં તં ‘‘કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો’’તિ સીલમેવ ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં, ન તં અધિપ્પેતં. ‘‘કાયગુત્તો’’તિઆદિના હિ તં વુત્તમેવ. અરહત્તફલં પન અધિપ્પેતં. તં હિ સુન્દરે નિબ્બાને રતત્તા ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પમોચનન્તિ યોગવિસ્સજ્જનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા તવ પમોચનં પુનપિ સાયન્હે વા દુતિયદિવસે વા અનાગતસંવચ્છરે વા યોજેતબ્બતો અપ્પમોચનમેવ હોતિ, ન મમ એવં. ન હિ મમ અન્તરા મોચનં નામ અત્થિ. અહં હિ દીપઙ્કરદસબલકાલતો પટ્ઠાય પઞ્ઞાનઙ્ગલે વીરિયબલીબદ્દે યોજેત્વા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ મહાકસિં કસન્તો તાવ ન મુઞ્ચિં, યાવ ન સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિં. યદા ચ મે સબ્બં તં કાલં ખેપેત્વા બોધિમૂલે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ સબ્બગુણપરિવારં અરહત્તફલં ઉદપાદિ, તદા મયા તં સબ્બુસ્સુક્કપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પમુત્તં, ન દાનિ પુન યોજેતબ્બં ભવિસ્સતીતિ. એતમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘સોરચ્ચં મે પમોચન’’ન્તિ.

વીરિયં મે ધુરધોરય્હન્તિ એત્થ વીરિયન્તિ કાયિકચેતસિકો વીરિયારમ્ભો. ધુરધોરય્હન્તિ ધુરાયં ધોરય્હં, ધુરાવહન્તિ અત્થો. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ધુરાયં ધોરય્હાકડ્ઢિતં નઙ્ગલં ભૂમિઘનં ભિન્દતિ, મૂલસન્તાનકાનિ ચ પદાલેતિ, એવં ભગવતો વીરિયાકડ્ઢિતં પઞ્ઞાનઙ્ગલં યથા વુત્તં ઘનં ભિન્દતિ, કિલેસસન્તાનકાનિ ચ પદાલેતિ. તેનાહ ‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હ’’ન્તિ. અથ વા પુરિમધુરાવહત્તા ધુરા, મૂલધુરાવહત્તા ધોરય્હા, ધુરા ચ ધોરય્હા ચ ધુરધોરય્હા. ઇતિ યથા બ્રાહ્મણસ્સ એકેકસ્મિં નઙ્ગલે ચતુબલીબદ્દપભેદં ધુરધોરય્હં વહન્તં ઉપ્પન્નુપ્પન્નં તિણમૂલઘાતઞ્ચેવ સસ્સસમ્પત્તિઞ્ચ સાધેતિ, એવં ભગવતો ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયભેદં ધુરધોરય્હં વહન્તં ઉપ્પન્નુપ્પન્નં અકુસલઘાતઞ્ચેવ કુસલસમ્પત્તિઞ્ચ સાધેતિ. તેનાહ ‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હ’’ન્તિ.

યોગક્ખેમાધિવાહનન્તિ એત્થ યોગેહિ ખેમત્તા નિબ્બાનં યોગક્ખેમં નામ, તં અધિકિચ્ચ વાહીયતિ, અભિમુખં વા વાહીયતીતિ અધિવાહનં, યોગક્ખેમસ્સ અધિવાહનં યોગક્ખેમાધિવાહનન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા તવ ધુરધોરય્હં પુરત્થિમાદીસુ અઞ્ઞતરદિસાભિમુખં વાહીયતિ, તથા મમ ધુરધોરય્હં નિબ્બાનાભિમુખં વાહીયતીતિ. એવં વાહીયમાનંવ ગચ્છતિ અનિવત્તન્તં. યથા તવ નઙ્ગલં વહન્તં ધુરધોરય્હં ખેત્તકોટિં પત્વા પુન નિવત્તતિ, એવં અનિવત્તન્તં દીપઙ્કરકાલતો પટ્ઠાય ગચ્છતેવ. યસ્મા વા તેન તેન મગ્ગેન પહીના કિલેસા ન પુનપ્પુનં પહાતબ્બા હોન્તિ, યથા તવ નઙ્ગલેન છિન્નાનિ તિણાનિ પુન અપરસ્મિં સમયે છિન્દિતબ્બાનિ હોન્તિ, તસ્માપિ એવં પઠમમગ્ગવસેન દિટ્ઠેકટ્ઠે કિલેસે, દુતિયવસેન ઓળારિકે, તતિયવસેન અણુસહગતે, ચતુત્થવસેન સબ્બકિલેસે પજહન્તં ગચ્છતિ અનિવત્તન્તં. અથ વા ગચ્છતિ અનિવત્તન્તિ નિવત્તનરહિતં હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. તન્તિ તં ધુરધોરય્હં. એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં ગચ્છન્તઞ્ચ યથા તવ ધુરધોરય્હં ન તં ઠાનં ગચ્છતિ, યત્થ ગન્ત્વા કસ્સકો અસોકો વિરજો હુત્વા ન સોચતિ. એતં પન તં ઠાનં ગચ્છતિ યત્થ ગન્ત્વા ન સોચતિ. યત્થ સતિપાચનેન એતં વીરિયધુરધોરય્હં ચોદેન્તો ગન્ત્વા માદિસો કસ્સકો અસોકો વિરજો હુત્વા ન સોચતિ, તં સબ્બસોકસલ્લસમુગ્ઘાતભૂતં નિબ્બાનં નામ અસઙ્ખતં ઠાનં ગચ્છતીતિ.

ઇદાનિ નિગમનં કરોન્તો એવમેસા કસીતિ ગાથમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્સ, બ્રાહ્મણ, એસા સદ્ધાબીજા તપોવુટ્ઠિયા અનુગ્ગહિતા કસી પઞ્ઞામયં યુગનઙ્ગલં હિરિમયઞ્ચ ઈસં મનોમયેન યોત્તેન એકાબદ્ધં કત્વા પઞ્ઞાનઙ્ગલેન સતિફાલં આકોટેત્વા સતિપાચનં ગહેત્વા કાયવચીઆહારગુત્તિયા ગોપેત્વા સચ્ચં નિદ્દાનં કત્વા સોરચ્ચપમોચનં વીરિયધુરધોરય્હં યોગક્ખેમાભિમુખં અનિવત્તન્તં વાહન્તેન કટ્ઠા કસી કમ્મપરિયોસાનં ચતુબ્બિધં સામઞ્ઞફલં પાપિતા, સા હોતિ અમતપ્ફલા, સા એસા કસી અમતપ્ફલા હોતિ. અમતં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, નિબ્બાનાનિસંસા હોતીતિ અત્થો. સા ખો પનેસા કસી ન મમેવેકસ્સ અમતપ્ફલા હોતિ, અથ ખો યો કોચિ ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા એતં કસિં કસતિ, સો સબ્બોપિ એતં કસિત્વાન સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ.

એવં ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તનિકૂટેન નિબ્બાનપરિયોસાનં કત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. તતો બ્રાહ્મણો ગમ્ભીરત્થં દેસનં સુત્વા – ‘‘મમ કસિફલં ભુઞ્જિત્વા પુનપિ દિવસેયેવ છાતો હોતિ, ઇમસ્સ પન કસી અમતપ્ફલા, તસ્સ ફલં ભુઞ્જિત્વા સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ ઞત્વા પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો ભુઞ્જતુ ભવં ગોતમોતિઆદિમાહ. તં સબ્બં તતો પરઞ્ચ વુત્તત્થમેવાતિ. પઠમં.

૨. ઉદયસુત્તવણ્ણના

૧૯૮. દુતિયે ઓદનેન પૂરેસીતિ અત્તનો અત્થાય સમ્પાદિતેન સૂપબ્યઞ્જનેન ઓદનેન પૂરેત્વા અદાસિ. ભગવા કિર પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તોવ તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા, પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા, ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા, દ્વારં પિધાય, નિસિન્નો તસ્સ ભોજનં ઉપસંહરિયમાનં દિસ્વા, એકકોવ પત્તં અંસકૂટે લગ્ગેત્વા, ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ, નગરદ્વારે પત્તં નીહરિત્વા, અન્તોનગરં પવિસિત્વા, પટિપાટિયા ગચ્છન્તો બ્રાહ્મણસ્સ દ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો ભગવન્તં દિસ્વા, અત્તનો સજ્જિતં ભોજનં અદાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દુતિયમ્પીતિ દુતિયદિવસેપિ. તતિયમ્પીતિ તતિયદિવસેપિ. તાનિ કિર તીણિ દિવસાનિ નિરન્તરં બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારં ગચ્છન્તસ્સ ભગવતો અન્તરા અઞ્ઞો કોચિ ઉટ્ઠાય પત્તં ગહેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, મહાજનો ઓલોકેન્તોવ અટ્ઠાસિ.

એતદવોચાતિ બ્રાહ્મણો તીણિ દિવસાનિ પત્તં પૂરેત્વા દેન્તોપિ ન સદ્ધાય અદાસિ, ‘‘ઘરદ્વારં આગન્ત્વા ઠિતસ્સ પબ્બજિતસ્સ ભિક્ખામત્તમ્પિ અદત્વા ભુઞ્જતી’’તિ ઉપારમ્ભભયેન અદાસિ. દદન્તો ચ દ્વે દિવસાનિ દત્વા કિઞ્ચિ અવત્વાવ નિવત્તો. ભગવાપિ કિઞ્ચિ અવત્વાવ પક્કન્તો. તતિયદિવસે પન અધિવાસેતું અસક્કોન્તો એતં ‘‘પકટ્ઠકો’’તિઆદિવચનં અવોચ. ભગવાપિ એતં વચનં નિચ્છારાપનત્થમેવ યાવ તતિયમગમાસિ. તત્થ પકટ્ઠકોતિ રસગિદ્ધો.

પુનપ્પુનં ચેવ વપન્તિ બીજન્તિ સત્થા બ્રાહ્મણસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, ત્વં તીણિ દિવસાનિ પિણ્ડપાતં દત્વા ઓસક્કસિ, પુનપ્પુનં કાતબ્બા નામ લોકસ્મિં સોળસ ધમ્મા’’તિ વત્વા તે ધમ્મે દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ પુનપ્પુનં ચેવ વપન્તીતિ એકસ્મિં સસ્સવારે વુત્તં ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ અનોસક્કિત્વા અપરાપરેસુપિ સસ્સવારેસુ ચ વપન્તિયેવ. પુનપ્પુનં વસ્સતીતિ ન એકદિવસં વસ્સિત્વા તિટ્ઠતિ, પુનપ્પુનદિવસેસુપિ પુનપ્પુનસંવચ્છરેસુપિ વસ્સતિયેવ, એવં જનપદા ઇદ્ધા હોન્તિ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ નયો વેદિતબ્બો.

યાચકાતિ ઇમસ્મિં પદે સત્થા દેસનાકુસલતાય અત્તાનમ્પિ પક્ખિપિત્વા દસ્સેતિ. ખીરનિકાતિ ખીરકારકા ગોદોહકા. ન હિ તે એકવારમેવ થનં અઞ્છન્તિ, પુનપ્પુનં અઞ્છન્તા ધેનું દુહન્તીતિ અત્થો. કિલમતિ ફન્દતિ ચાતિ અયં સત્તો તેન ઇરિયાપથેન કિલમતિ ચેવ ફન્દતિ ચ. ગબ્ભન્તિ સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં કુચ્છિં. સિવથિકન્તિ સુસાનં, મતં મતં સત્તં તત્થ પુનપ્પુનં હરન્તીતિ અત્થો. મગ્ગઞ્ચ લદ્ધા અપુનબ્ભવાયાતિ અપુનબ્ભવાય મગ્ગો નામ નિબ્બાનં, તં લભિત્વાતિ અત્થો.

એવં વુત્તેતિ એવં ભગવતા અન્તરવીથિયં ઠત્વાવ સોળસ પુનપ્પુનધમ્મે દેસેન્તેન વુત્તે. એતદવોચાતિ દેસનાપરિયોસાને પસન્નો સદ્ધિં પુત્તદારમિત્તઞાતિવગ્ગેન ભગવતો પાદે વન્દિત્વા એતં ‘‘અભિક્કન્તં ભો’’તિઆદિવચનં અવોચ. દુતિયં.

૩. દેવહિતસુત્તવણ્ણના

૧૯૯. તતિયે વાતેહીતિ ઉદરવાતેહિ. ભગવતો કિર છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં કરોન્તસ્સ પસતમુગ્ગયૂસાદીનિ આહારયતો દુબ્ભોજનેન ચેવ દુક્ખસેય્યાય ચ ઉદરવાતો કુપ્પિ. અપરભાગે સમ્બોધિં પત્વા પણીતભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સાપિ અન્તરન્તરા સો આબાધો અત્તાનં દસ્સેતિયેવ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ઉપટ્ઠાકો હોતીતિ પઠમબોધિયં અનિબદ્ધુપટ્ઠાકકાલે ઉપટ્ઠાકો હોતિ. તસ્મિં કિર કાલે સત્થુઅસીતિમહાથેરેસુ ઉપટ્ઠાકો અભૂતપુબ્બો નામ નત્થિ. નાગસમાલો ઉપવાનો સુનક્ખત્તો ચુન્દો સમણુદ્દેસો સાગતો બોધિ મેઘિયોતિ ઇમે પન પાળિયં આગતુપટ્ઠાકા. ઇમસ્મિં પન કાલે ઉપવાનત્થેરો પાતોવ ઉટ્ઠાય પરિવેણસમ્મજ્જનં દન્તકટ્ઠદાનં ન્હાનોદકપરિયાદનં પત્તચીવરં ગહેત્વા અનુગમનન્તિ સબ્બં ભગવતો ઉપટ્ઠાનમકાસિ. ઉપસઙ્કમીતિ પઠમબોધિયં કિર વીસતિ વસ્સાનિ નિદ્ધૂમં અરઞ્ઞમેવ હોતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉદકતાપનમ્પિ ન ભગવતા અનુઞ્ઞાતં. સો ચ બ્રાહ્મણો ઉદ્ધનપાળિં બન્ધાપેત્વા મહાચાટિયો ઉદ્ધનમારોપેત્વા ઉણ્હોદકં કારેત્વા, ન્હાનીયચુણ્ણાદીહિ સદ્ધિં તં વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેતિ. ન્હાયિતુકામા તત્થ ગન્ત્વા મૂલં દત્વા ન્હાયિત્વા ગન્ધે વિલિમ્પિત્વા માલં પિળન્ધિત્વા પક્કમન્તિ. તસ્મા થેરો તત્થ ઉપસઙ્કમિ.

કિં પત્થયાનોતિ કિં ઇચ્છન્તો. કિં એસન્તિ કિં ગવેસન્તો. પૂજિતો પૂજનેય્યાનન્તિ ઇદં થેરો દસબલસ્સ વણ્ણં કથેતુમારભિ. ગિલાનભેસજ્જત્થં ગતેન કિર ગિલાનસ્સ વણ્ણો કથેતબ્બોતિ વત્તમેતં. વણ્ણં હિ સુત્વા મનુસ્સા સક્કચ્ચં ભેસજ્જં દાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. સપ્પાયભેસજ્જં લદ્ધા ગિલાનો ખિપ્પમેવ વુટ્ઠાતિ. કથેન્તેન ચ ઝાનવિમોક્ખસમાપત્તિમગ્ગફલાનિ આરબ્ભ કથેતું ન વટ્ટતિ. ‘‘સીલવા લજ્જી કુક્કુચ્ચકો બહુસ્સુતો આગમધરો વંસાનુરક્ખકો’’તિ એવં પન આગમનીયપટિપદંયેવ કથેતું વટ્ટતિ. પૂજનેય્યાનન્તિ અસીતિમહાથેરા સદેવકેન લોકેન પૂજેતબ્બાતિ પૂજનેય્યા. તેયેવ સક્કાતબ્બાતિ સક્કરેય્યા. તેસંયેવ અપચિતિ કત્તબ્બાતિ અપચેય્યા. ભગવા તેસં પૂજિતો સક્કતો અપચિતો ચ, ઇચ્ચસ્સ તં ગુણં પકાસેન્તો થેરો એવમાહ. હાતવેતિ હરિતું.

ફાણિતસ્સ ચ પુટન્તિ મહન્તં નિચ્છારિકં ગુળપિણ્ડં. સો કિર ‘‘કિં સમણસ્સ ગોતમસ્સ અફાસુક’’ન્તિ? પુચ્છિત્વા, ‘‘ઉદરવાતો’’તિ સુત્વા, ‘‘તેન હિ મયમેત્થ ભેસજ્જં જાનામ, ઇતો થોકેન ઉદકેન ઇદં ફાણિતં આલોળેત્વા ન્હાનપરિયોસાને પાતું દેથ, ઇતિ ઉણ્હોદકેન બહિ પરિસેદો ભવિસ્સતિ, ઇમિના અન્તોતિ એવં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા થેરસ્સ પત્તે પક્ખિપિત્વા અદાસિ.

ઉપસઙ્કમીતિ તસ્મિં કિર આબાધે પટિપ્પસ્સદ્ધે ‘‘દેવહિતેન તથાગતસ્સ ભેસજ્જં દિન્નં, તેનેવ રોગો વૂપસન્તો, અહો દાનં પરમદાનં બ્રાહ્મણસ્સા’’તિ કથા વિત્થારિતા જાતા. તં સુત્વા કિત્તિકામો બ્રાહ્મણો ‘‘એત્તકેનપિ તાવ મે અયં કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો’’તિ સોમનસ્સજાતો અત્તના કતભાવં જાનાપેતુકામો તાવતકેનેવ દસબલે વિસ્સાસં આપજ્જિત્વા ઉપસઙ્કમિ.

દજ્જાતિ દદેય્ય. કથં હિ યજમાનસ્સાતિ કેન કારણેન યજન્તસ્સ. ઇજ્ઝતીતિ સમિજ્ઝતિ મહપ્ફલો હોતિ. યોવેદીતિ યો અવેદિ અઞ્ઞાસિ, વિદિતં પાકટમકાસિ ‘‘યોવેતી’’તિપિ પાઠો, યો અવેતિ જાનાતીતિ અત્થો. પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુના પસ્સતિ. જાતિક્ખયન્તિ અરહત્તં. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા વોસિતો વોસાનં કતકિચ્ચતં પત્તો. એવં હિ યજમાનસ્સાતિ ઇમિના ખીણાસવે યજનાકારેન યજન્તસ્સ. તતિયં.

૪. મહાસાલસુત્તવણ્ણના

૨૦૦. ચતુત્થે લૂખો લૂખપાવુરણોતિ જિણ્ણો જિણ્ણપાવુરણો. ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? તસ્સ કિર ઘરે અટ્ઠસતસહસ્સધનં અહોસિ. સો ચતુન્નં પુત્તાનં આવાહં કત્વા ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણિયા કાલઙ્કતાય પુત્તા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘સચે અઞ્ઞં બ્રાહ્મણિં આનેસ્સતિ, તસ્સા કુચ્છિયં નિબ્બત્તવસેન કુલં ભિજ્જિસ્સતિ. હન્દ નં મયં સઙ્ગણ્હામા’’તિ. તે ચત્તારોપિ પણીતેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તા હત્થપાદસમ્બાહનાદીનિ કરોન્તા સઙ્ગણ્હિત્વા એકદિવસં દિવા નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ હત્થપાદે સમ્બાહમાના પાટિયેક્કં ઘરાવાસે આદીનવં વત્વા – ‘‘મયં તુમ્હે ઇમિના નીહારેન યાવજીવં ઉપટ્ઠહિસ્સામ, સેસધનમ્પિ નો દેથા’’તિ યાચિંસુ. બ્રાહ્મણો પુન એકેકસ્સ સતસહસ્સં સતસહસ્સં દત્વા અત્તનો નિવત્થપારુપનમત્તં ઠપેત્વા સબ્બં ઉપભોગપરિભોગં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા નિય્યાદેસિ. તં જેટ્ઠપુત્તો કતિપાહં ઉપટ્ઠહિ.

અથ નં એકદિવસં ન્હત્વા આગચ્છન્તં દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા સુણ્હા એવમાહ – ‘‘કિં તયા જેટ્ઠપુત્તસ્સ સતં વા સહસ્સં વા અતિરેકં દિન્નમત્થિ? નનુ સબ્બેસં દ્વે દ્વે સતસહસ્સાનિ દિન્નાનિ, કિં સેસપુત્તાનં ઘરસ્સ મગ્ગં ન જાનાસી’’તિ? સો ‘‘નસ્સ વસલી’’તિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઘરં અગમાસિ, તતોપિ કતિપાહચ્ચયેન ઇમિનાવ ઉપાયેન પલાપિતો અઞ્ઞસ્સાતિ એવં એકઘરેપિ પવેસનં અલભમાનો પણ્ડરઙ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ભિક્ખાય ચરન્તો કાલાનમચ્ચયેન જરાજિણ્ણો દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાહિ મિલાતસરીરો ભિક્ખાચારતો આગમ્મ, પીઠકાય નિપન્નો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા વુટ્ઠાય નિસિન્નો અત્તાનં ઓલોકેત્વા પુત્તેસુ પતિટ્ઠં અપસ્સન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો કિર ગોતમો અબ્ભાકુટિકો ઉત્તાનમુખો સુખસમ્ભાસો પટિસન્થારકુસલો, સક્કા સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પટિસન્થારં લભિતુ’’ન્તિ નિવાસનપાવુરણં સણ્ઠપેત્વા ભિક્ખાભાજનમાદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

દારેહિ સંપુચ્છ ઘરા નિક્ખામેન્તીતિ સબ્બં મમ સન્તકં ગહેત્વા મય્હં નિદ્ધનભાવં ઞત્વા અત્તનો ભરિયાહિ સદ્ધિં મન્તયિત્વા મં ઘરા નિક્કડ્ઢાપેન્તિ.

નન્દિસ્સન્તિ નન્દિજાતો તુટ્ઠો પમુદિતો અહોસિં. ભવમિચ્છિસન્તિ વુડ્ઢિં પત્થયિં. સાવ વારેન્તિ સૂકરન્તિ યથા સુનખા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા ભુસ્સન્તા ભુસ્સન્તા સૂકરં વારેન્તિ, પુનપ્પુનં મહારવં રવાપેન્તિ, એવં દારેહિ સદ્ધિં મં બહું વત્વા વિરવન્તં પલાપેન્તીતિ અત્થો.

અસન્તાતિ અસપ્પુરિસા. જમ્માતિ લામકા. ભાસરેતિ ભાસન્તિ. પુત્તરૂપેનાતિ પુત્તવેસેન. વયોગતન્તિ તયો વયે ગતં અતિક્કન્તં પચ્છિમવયે ઠિતં મં. જહન્તીતિ પરિચ્ચજન્તિ.

નિબ્ભોગોતિ નિપ્પરિભોગો. ખાદના અપનીયતીતિ અસ્સો હિ યાવદેવ તરુણો હોતિ જવસમ્પન્નો, તાવસ્સ નાનારસં ખાદનં દદન્તિ, જિણ્ણં નિબ્ભોગં તતો અપનેન્તિ, અન્તિમવયે તં વત્તં ન લભતિ, ગાવીહિ સદ્ધિં અટવિયં સુક્ખતિણાનિ ખાદન્તો ચરતિ. યથા સો અસ્સો, એવં જિણ્ણકાલે વિલુત્તસબ્બધનત્તા નિબ્ભોગો માદિસોપિ બાલકાનં પિતા થેરો પરઘરેસુ ભિક્ખતિ.

યઞ્ચેતિ નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે મમ પુત્તા અનસ્સવા અપ્પતિસ્સા અવસવત્તિનો, તેહિ દણ્ડોવ કિર સેય્યો સુન્દરતરોતિ. ઇદાનિસ્સ સેય્યભાવં દસ્સેતું ચણ્ડમ્પિ ગોણન્તિઆદિ વુત્તં.

પુરે હોતીતિ અગ્ગતો હોતિ, તં પુરતો કત્વા ગન્તું સુખં હોતીતિ અત્થો. ગાધમેધતીતિ ઉદકં ઓતરણકાલે ગમ્ભીરે ઉદકે પતિટ્ઠં લભતિ.

પરિયાપુણિત્વાતિ ઉગ્ગણ્હિત્વા વા વાચુગ્ગતા કત્વા. સન્નિસિન્નેસૂતિ તથારૂપે બ્રાહ્મણાનં સમાગમદિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેસુ પુત્તેસુ તં સભં ઓગાહેત્વા બ્રાહ્મણાનં મજ્ઝે મહારહે આસને નિસિન્નેસુ. અભાસીતિ ‘અયં મે કાલો’તિ સભાય મજ્ઝે પવિસિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા, ‘‘ભો અહં તુમ્હાકં ગાથા ભાસિતુકામો, ભાસિતે સુણિસ્સથા’’તિ વત્વા – ‘‘ભાસ, બ્રાહ્મણ, સુણોમા’’તિ વુત્તો ઠિતકોવ અભાસિ. ‘‘તેન ચ સમયેન મનુસ્સાનં વત્તં હોતિ યો માતાપિતૂનં સન્તકં ખાદન્તો માતાપિતરો ન પોસેતિ, સો મારેતબ્બો’’તિ. તસ્મા તે બ્રાહ્મણપુત્તા પિતુપાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘જીવિતં નો તાત, દેહી’’તિ યાચિંસુ. સો પિતુહદયસ્સ પુત્તાનં મુદુત્તા ‘‘મા મે, ભો, બાલકે વિનાસયિત્થ, પોસિસ્સન્તિ મ’’ન્તિ આહ.

અથસ્સ પુત્તે મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘સચે, ભો, અજ્જ પટ્ઠાય પિતરં ન સમ્મા પટિજગ્ગિસ્સથ, ઘાતેસ્સામ વો’’તિ. તે ભીતા ઘરં નેત્વા પટિજગ્ગિંસુ. તં દસ્સેતું અથ ખો નં બ્રાહ્મણમહાસાલન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નેત્વાતિ પીઠે નિસીદાપેત્વા સયં ઉક્ખિપિત્વા નયિંસુ. ન્હાપેત્વાતિ સરીરં તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ઉબ્બટ્ટેત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હાપેસું. બ્રાહ્મણિયોપિ પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય અમ્હાકં પિતરં સમ્મા પટિજગ્ગથ. સચે પમાદં આપજ્જિસ્સથ, ઘરતો વો નિક્કડ્ઢિસ્સામા’’તિ વત્વા, પણીતભોજનં ભોજેસું.

બ્રાહ્મણો સુભોજનઞ્ચ સુખસેય્યઞ્ચ આગમ્મ કતિપાહચ્ચયેન સઞ્જાતબલો પીણિતિન્દ્રિયો અત્તભાવં ઓલોકેત્વા, ‘‘અયં મે સમ્પત્તિ સમણં ગોતમં નિસ્સાય લદ્ધા’’તિ પણ્ણાકારં આદાય ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો સોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ એતદવોચાતિ દુસ્સયુગં પાદમૂલે ઠપેત્વા એતં અવોચ. સરણગમનાવસાને ચાપિ ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘ભો ગોતમ, મય્હં પુત્તેહિ ચત્તારિ ધુરભત્તાનિ દિન્નાનિ, તતો અહં દ્વે તુમ્હાકં દમ્મિ, દ્વે સયં પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ. કલ્યાણં, બ્રાહ્મણ, પાટિયેક્કં પન મા નિય્યાદેહિ, અમ્હાકં રુચ્ચનટ્ઠાનમેવ ગમિસ્સામાતિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં વન્દિત્વા ઘરં ગન્ત્વા પુત્તે આમન્તેસિ ‘‘તાતા, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો, તસ્સ દ્વે ધુરભત્તાનિ દિન્નાનિ, તુમ્હે તસ્મિં સમ્પત્તે મા પમજ્જથા’’તિ. સાધુ, તાતાતિ. પુનદિવસે ભગવા પુબ્બણ્હસમયે પત્તચીવરં આદાય જેટ્ઠપુત્તસ્સ નિવેસનદ્વારં ગતો. સો સત્થારં દિસ્વાવ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ઘરં પવેસેત્વા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા પણીતભોજનમદાસિ. સત્થા પુનદિવસે ઇતરસ્સ, પુનદિવસે ઇતરસ્સાતિ પટિપાટિયા સબ્બેસં ઘરાનિ અગમાસિ. સબ્બે તથેવ સક્કારં અકંસુ.

અથેકદિવસં જેટ્ઠપુત્તસ્સ ઘરે મઙ્ગલં પચ્ચુપટ્ઠિતં. સો પિતરં આહ – ‘‘તાત, કસ્સ મઙ્ગલં દેમા’’તિ. અમ્હે અઞ્ઞં ન જાનામ? નનુ સમણો ગોતમો મય્હં સહાયોતિ? તેન હિ તુમ્હે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સ્વાતનાય સમણં ગોતમં નિમન્તેથાતિ. બ્રાહ્મણો તથા અકાસિ. ભગવા અધિવાસેત્વા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તસ્સ ગેહદ્વારં અગમાસિ. સો હરિતુપલિત્તં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં ગેહં સત્થારં પવેસેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસીદાપેત્વા અપ્પોદકપાયાસઞ્ચેવ ખજ્જકવિકતિઞ્ચ અદાસિ. અન્તરભત્તસ્મિંયેવ બ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારોપિ પુત્તા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા આહંસુ – ‘‘ભો ગોતમ, મયં અમ્હાકં પિતરં પટિજગ્ગામ નપ્પમજ્જામ, પસ્સથસ્સ અત્તભાવ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘કલ્યાણં વો કતં, માતાપિતુપોસકં નામ પોરાણકપણ્ડિતાનં આચિણ્ણમેવા’’તિ વત્વા મહાનાગજાતકં (જા. ૧.૧૧.૧ આદયો; ચરિયા. ૨.૧ આદયો) નામ કથેત્વા, ચત્તારિ સચ્ચાનિ દીપેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો સદ્ધિં ચતૂહિ પુત્તેહિ ચતૂહિ ચ સુણ્હાહિ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. તતો પટ્ઠાય સત્થા ન સબ્બકાલં તેસં ગેહં અગમાસીતિ. ચતુત્થં.

૫. માનત્થદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૦૧. પઞ્ચમે માનત્થદ્ધોતિ વાતભરિતભસ્તા વિય માનેન થદ્ધો. આચરિયન્તિ સિપ્પુગ્ગહણકાલે આચરિયો અનભિવાદેન્તસ્સ સિપ્પં ન દેતિ, અઞ્ઞસ્મિં પન કાલે તં ન અભિવાદેતિ, અત્થિભાવમ્પિસ્સ ન જાનાતિ. નાયં સમણોતિ એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘યસ્મા અયં સમણો માદિસે જાતિસમ્પન્નબ્રાહ્મણે સમ્પત્તે પટિસન્થારમત્તમ્પિ ન કરોતિ, તસ્મા ન કિઞ્ચિ જાનાતી’’તિ.

અબ્ભુતવિત્તજાતાતિ અભૂતપુબ્બાય તુટ્ઠિયા સમન્નાગતા. કેસુ ચસ્સાતિ કેસુ ભવેય્ય. ક્યસ્સાતિ કે અસ્સ પુગ્ગલસ્સ. અપચિતા અસ્સૂતિ અપચિતિં દસ્સેતું યુત્તા ભવેય્યું. અરહન્તેતિ ઇમાય ગાથાય દેસનાકુસલત્તા અત્તાનં અન્તોકત્વા પૂજનેય્યં દસ્સેતિ. પઞ્ચમં.

૬. પચ્ચનીકસુત્તવણ્ણના

૨૦૨. છટ્ઠે ‘‘સબ્બં સેત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સબ્બં કણ્હ’’ન્તિઆદિના નયેન પચ્ચનીકં કરોન્તસ્સેવસ્સ સાતં સુખં હોતીતિ પચ્ચનીકસાતો. યો ચ વિનેય્ય સારમ્ભન્તિ યો કરણુત્તરિયલક્ખણં સારમ્ભં વિનેત્વા સુણાતીતિ અત્થો. છટ્ઠં.

૭. નવકમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૨૦૩. સત્તમે નવકમ્મિકભારદ્વાજોતિ સો કિર અરઞ્ઞે રુક્ખં છિન્દાપેત્વા તત્થેવ પાસાદકૂટાગારાદીનિ યોજેત્વા નગરં આહરિત્વા વિક્કિણાતિ, ઇતિ નવકમ્મં નિસ્સાય જીવતીતિ નવકમ્મિકો, ગોત્તેન ભારદ્વાજોતિ નવકમ્મિકભારદ્વાજો. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસીતિ છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસિન્નં ભગવન્તં દિસ્વાન અસ્સ એતં અહોસિ. વનસ્મિન્તિ ઇમસ્મિં વનસણ્ડે. ઉચ્છિન્નમૂલં મે વનન્તિ મય્હં કિલેસવનં ઉચ્છિન્નમૂલં. નિબ્બનથોતિ નિક્કિલેસવનો. એકો રમેતિ એકકો અભિરમામિ. અરતિં વિપ્પહાયાતિ પન્તસેનાસનેસુ ચેવ ભાવનાય ચ ઉક્કણ્ઠિતં જહિત્વા. સત્તમં.

૮. કટ્ઠહારસુત્તવણ્ણના

૨૦૪. અટ્ઠમે અન્તેવાસિકાતિ વેય્યાવચ્ચં કત્વા સિપ્પુગ્ગણ્હનકા ધમ્મન્તેવાસિકા. નિસિન્નન્તિ છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસિન્નં. ગમ્ભીરરૂપેતિ ગમ્ભીરસભાવે.

બહુભેરવેતિ તત્રટ્ઠકસવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકભેરવેહિ બહુભેરવે. વિગાહિયાતિ અનુપવિસિત્વા. અનિઞ્જમાનેનાતિઆદીનિ કાયવિસેસનાનિ, એવરૂપેન કાયેનાતિ અત્થો. સુચારુરૂપં વતાતિ અતિસુન્દરં વત ઝાનં ઝાયસીતિ વદતિ.

વનવસ્સિતો મુનીતિ વનં અવસ્સિતો બુદ્ધમુનિ. ઇદન્તિ ઇદં તુમ્હાકં એવં વને નિસિન્નકારણં મય્હં અચ્છેરરૂપં પટિભાતિ. પીતિમનોતિ તુટ્ઠચિત્તો. વને વસેતિ વનમ્હિ વસિ.

મઞ્ઞામહન્તિ મઞ્ઞામિ અહં. લોકાધિપતિસહબ્યતન્તિ લોકાધિપતિમહાબ્રહ્મુના સહભાવં. આકઙ્ખમાનોતિ ઇચ્છમાનો. તિદિવં અનુત્તરન્તિ ઇદં બ્રહ્મલોકમેવ સન્ધાયાહ. કસ્મા ભવં વિજનમરઞ્ઞમસ્સિતોતિ અહં તાવ બ્રહ્મલોકં આકઙ્ખમાનોતિ મઞ્ઞામિ. યદિ એવં ન હોતિ, અથ મે આચિક્ખ, કસ્મા ભવન્તિ? પુચ્છતિ. બ્રહ્મપત્તિયાતિ સેટ્ઠપત્તિયા. ઇધ ઇદં તપો કસ્મા કરોસીતિ અપરેનપિ આકારેન પુચ્છતિ.

કઙ્ખાતિ તણ્હા. અભિનન્દનાતિ અભિનન્દનવસેન તણ્હાવ વુત્તા. અનેકધાતૂસૂતિ અનેકસભાવેસુ આરમ્મણેસુ. પુથૂતિ નાનપ્પકારા તણ્હા સેસકિલેસા વા. સદાસિતાતિ નિચ્ચકાલં અવસ્સિતા. અઞ્ઞાણમૂલપ્પભવાતિ અવિજ્જામૂલા હુત્વા જાતા. પજપ્પિતાતિ તણ્હાવ ‘‘ઇદમ્પિ મય્હં, ઇદમ્પિ મય્હ’’ન્તિ પજપ્પાપનવસેન પજપ્પિતા નામાતિ વુત્તા. સબ્બા મયા બ્યન્તિકતાતિ સબ્બા તણ્હા મયા અગ્ગમગ્ગેન વિગતન્તા નિરન્તા કતા. સમૂલિકાતિ સદ્ધિં અઞ્ઞાણમૂલેન.

અનૂપયોતિ અનુપગમનો. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિસુદ્ધદસ્સનોતિ ઇમિના સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દીપેતિ. સમ્બોધિમનુત્તરન્તિ અરહત્તં સન્ધાયાહ. સિવન્તિ સેટ્ઠં. ઝાયામીતિ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયામિ. વિસારદોતિ વિગતસારજ્જો. અટ્ઠમં.

૯. માતુપોસકસુત્તવણ્ણના

૨૦૫. નવમે પેચ્ચાતિ ઇતો પટિગન્ત્વા. નવમં.

૧૦. ભિક્ખકસુત્તવણ્ણના

૨૦૬. દસમે ઇધાતિ ઇમસ્મિં ભિક્ખુભાવે. વિસ્સં ધમ્મન્તિ દુગ્ગન્ધં અકુસલધમ્મં. બાહિત્વાતિ અગ્ગમગ્ગેન જહિત્વા. સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન. સ વે ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતીતિ સો વે ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખુ નામ વુચ્ચતિ. દસમં.

૧૧. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૨૦૭. એકાદસમે પચ્ચેતીતિ ઇચ્છતિ પત્થેતિ. સાધુ, ભન્તેતિ આયાચમાનો આહ. થેરસ્સ કિરેસ ગિહિસહાયો, તસ્મા થેરો ‘‘અયં વરાકો મં સહાયં લભિત્વાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિં ગહેત્વા મા અપાયપૂરકો અહોસી’’તિ આયાચતિ. અપિચેસ મહાપરિવારો, તસ્મિં પસન્ને પઞ્ચકુલસતાનિ અનુવત્તિસ્સન્તીતિ મઞ્ઞમાનોપિ આયાચતિ. અત્થવસન્તિ અત્થાનિસંસં અત્થકારણં. પાપન્તિ પાણાતિપાતાદિઅકુસલં. પવાહેમીતિ ગલપ્પમાણં ઉદકં ઓતરિત્વા પવાહેમિ પલાપેમિ. ધમ્મોતિ ગાથા વુત્તત્થાવ. એકાદસમં.

૧૨. ખોમદુસ્સસુત્તવણ્ણના

૨૦૮. દ્વાદસમે ખોમદુસ્સં નામાતિ ખોમદુસ્સાનં ઉસ્સન્નત્તા એવંલદ્ધનામં. સભાયન્તિ સાલાયં. ફુસાયતીતિ ફુસિતાનિ મુઞ્ચતિ વસ્સતિ. સત્થા કિર તં સભં ઉપસઙ્કમિતુકામો – ‘‘મયિ એવમેવં ઉપસઙ્કમન્તે અફાસુકધાતુકં હોતિ, એકં કારણં પટિચ્ચ ઉપસઙ્કમિસ્સામી’’તિ અધિટ્ઠાનવસેન વુટ્ઠિં ઉપ્પાદેસિ. સભાધમ્મન્તિ સુખનિસિન્ને કિર અસઞ્ચાલેત્વા એકપસ્સેન પવિસનં તેસં સભાધમ્મો નામ, ન મહાજનં ચાલેત્વા ઉજુકમેવ પવિસનં. ભગવા ચ ઉજુકમેવ આગચ્છતિ, તેન તે કુપિતા ભગવન્તં હીળેન્તા ‘‘કે ચ મુણ્ડકા સમણકા, કે ચ સભાધમ્મં જાનિસ્સન્તી’’તિ આહંસુ. સન્તોતિ પણ્ડિતા સપ્પુરિસા. પહાયાતિ એતે રાગાદયો જહિત્વા રાગાદિવિનયાય ધમ્મં ભણન્તિ, તસ્મા તે સન્તો નામાતિ. દ્વાદસમં.

ઉપાસકવગ્ગો દુતિયો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રાહ્મણસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.