૮. વઙ્ગીસસંયુત્તં

૧. નિક્ખન્તસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. વઙ્ગીસસંયુત્તસ્સ પઠમે અગ્ગાળવે ચેતિયેતિ આળવિયં અગ્ગચેતિયે. અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અગ્ગાળવગોતમકાદીનિ યક્ખનાગાદીનં ભવનાનિ, ચેતિયાનિ અહેસું. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તાનિ અપનેત્વા મનુસ્સા વિહારે કરિંસુ. તેસં તાનેવ નામાનિ જાતાનિ. નિગ્રોધકપ્પેનાતિ નિગ્રોધરુક્ખમૂલવાસિના કપ્પત્થેરેન. ઓહિય્યકોતિ ઓહીનકો. વિહારપાલોતિ સો કિર તદા અવસ્સિકો હોતિ પત્તચીવરગ્ગહણે અકોવિદો. અથ નં થેરા ભિક્ખૂ – ‘‘આવુસો, ઇમાનિ છત્તુપાહનકત્તરયટ્ઠિઆદીનિ ઓલોકેન્તો નિસીદા’’તિ વિહારરક્ખકં કત્વા પિણ્ડાય પવિસિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘વિહારપાલો’’તિ. સમલઙ્કરિત્વાતિ અત્તનો વિભવાનુરૂપેન અલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા. ચિત્તં અનુદ્ધંસેતીતિ કુસલચિત્તં વિદ્ધંસેતિ વિનાસેતિ. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ એતસ્મિં રાગે ઉપ્પન્ને તં કારણં કુતો લબ્ભા. યં મે પરોતિ યેન મે કારણેન અઞ્ઞો પુગ્ગલો વા ધમ્મો વા અનભિરતિં વિનોદેત્વા ઇદાનેવ અભિરતિં ઉપ્પાદેય્ય આચરિયુપજ્ઝાયાપિ મં વિહારે ઓહાય ગતા.

અગારસ્માતિ અગારતો નિક્ખન્તં. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં ઉપગતન્તિ અત્થો. કણ્હતોતિ કણ્હપક્ખતો મારપક્ખતો આધાવન્તિ. ઉગ્ગપુત્તાતિ ઉગ્ગતાનં પુત્તા મહેસક્ખા રાજઞ્ઞભૂતા. દળ્હધમ્મિનોતિ દળ્હધનુનો, ઉત્તમપ્પમાણં આચરિયધનું ધારયમાના. સહસ્સં અપલાયિનન્તિ યે તે સમન્તા સરેહિ પરિકિરેય્યું, તેસં અપલાયીનં સઙ્ખં દસ્સેન્તો ‘‘સહસ્સ’’ન્તિ આહ. એતતો ભિય્યોતિ એતસ્મા સહસ્સા અતિરેકતરા. નેવ મં બ્યાધયિસ્સન્તીતિ મં ચાલેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ધમ્મે સમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ અનભિરતિં વિનોદેત્વા અભિરતિં ઉપ્પાદનસમત્થે સકે સાસનધમ્મે પતિટ્ઠિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇસ્સાસસહસ્સે તાવ સમન્તા સરેહિ પરિકિરન્તે સિક્ખિતો પુરિસો દણ્ડકં ગહેત્વા સબ્બે સરે સરીરે અપતમાને અન્તરાવ પહરિત્વા પાદમૂલે પાતેતિ. તત્થ એકોપિ ઇસ્સાસો દ્વે સરે એકતો ન ખિપતિ, ઇમા પન ઇત્થિયો રૂપારમ્મણાદિવસેન પઞ્ચ પઞ્ચ સરે એકતો ખિપન્તિ. એવં ખિપન્તિયો એતા સચેપિ અતિરેકસહસ્સા હોન્તિ, નેવ મં ચાલેતું સક્ખિસ્સન્તીતિ.

સક્ખી હિ મે સુતં એતન્તિ મયા હિ સમ્મુખા એતં સુતં. નિબ્બાનગમનં મગ્ગન્તિ વિપસ્સનં સન્ધાયાહ. સો હિ નિબ્બાનસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગો, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન પન ‘‘મગ્ગ’’ન્તિ આહ. તત્થ મેતિ તસ્મિં મે અત્તનો તરુણવિપસ્સનાસઙ્ખાતે નિબ્બાનગમનમગ્ગે મનો નિરતો. પાપિમાતિ કિલેસં આલપતિ. મચ્ચૂતિપિ તમેવ આલપતિ. ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસીતિ યથા મે ભવયોનિઆદીસુ ગતમગ્ગમ્પિ ન પસ્સસિ, તથા કરિસ્સામીતિ. પઠમં.

૨. અરતીસુત્તવણ્ણના

૨૧૦. દુતિયે નિક્ખમતીતિ વિહારા નિક્ખમતિ. અપરજ્જુ વા કાલેતિ દુતિયદિવસે વા ભિક્ખાચારકાલે. વિહારગરુકો કિરેસ થેરો. અરતિઞ્ચ રતિઞ્ચાતિ સાસને અરતિં કામગુણેસુ ચ રતિં. સબ્બસો ગેહસિતઞ્ચ વિતક્કન્તિ પઞ્ચકામગુણગેહનિસ્સિતં પાપવિતક્કઞ્ચ સબ્બાકારેન પહાય. વનથન્તિ કિલેસમહાવનં. કુહિઞ્ચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ આરમ્મણે. નિબ્બનથોતિ નિક્કિલેસવનો. અરતોતિ તણ્હારતિરહિતો.

પથવિઞ્ચ વેહાસન્તિ પથવિટ્ઠિતઞ્ચ ઇત્થિપુરિસવત્થાલઙ્કારાદિવણ્ણં, વેહાસટ્ઠકઞ્ચ ચન્દસૂરિયોભાસાદિ. રૂપગતન્તિ રૂપમેવ. જગતોગધન્તિ જગતિયા ઓગધં, અન્તોપથવિયં નાગભવનગતન્તિ અત્થો. પરિજીયતીતિ પરિજીરતિ. સબ્બમનિચ્ચન્તિ સબ્બં તં અનિચ્ચં. અયં થેરસ્સ મહાવિપસ્સનાતિ વદન્તિ. એવં સમચ્ચાતિ એવં સમાગન્ત્વા. ચરન્તિ મુતત્તાતિ વિઞ્ઞાતત્તભાવા વિહરન્તિ.

ઉપધીસૂતિ ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારેસુ. ગધિતાતિ ગિદ્ધા. દિટ્ઠસુતેતિ ચક્ખુના દિટ્ઠે રૂપે, સોતેન સુતે સદ્દે. પટિઘે ચ મુતે ચાતિ એત્થ પટિઘપદેન ગન્ધરસા ગહિતા, મુતપદેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં. યો એત્થ ન લિમ્પતીતિ યો એતેસુ પઞ્ચકામગુણેસુ તણ્હાદિટ્ઠિલેપેહિ ન લિમ્પતિ.

અથ સટ્ઠિનિસ્સિતા સવિતક્કા, પુથૂ જનતાય અધમ્મા નિવિટ્ઠાતિ અથ છ આરમ્મણનિસ્સિતા પુથૂ અધમ્મવિતક્કા જનતાય નિવિટ્ઠાતિ અત્થો. ન ચ વગ્ગગતસ્સ કુહિઞ્ચીતિ તેસં વસેન ન કત્થચિ કિલેસવગ્ગગતો ભવેય્ય. નો પન દુટ્ઠુલ્લભાણીતિ દુટ્ઠુલ્લવચનભાણીપિ ન સિયા. સ ભિક્ખૂતિ સો એવંવિધો ભિક્ખુ નામ હોતિ.

દબ્બોતિ દબ્બજાતિકો પણ્ડિતો. ચિરરત્તસમાહિતોતિ દીઘરત્તં સમાહિતચિત્તો. નિપકોતિ નેપક્કેન સમન્નાગતો પરિણતપઞ્ઞો. અપિહાલૂતિ નિત્તણ્હો. સન્તં પદન્તિ નિબ્બાનં. અજ્ઝગમા મુનીતિ અધિગતો મુનિ. પટિચ્ચ પરિનિબ્બુતો કઙ્ખતિ કાલન્તિ નિબ્બાનં પટિચ્ચ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો પરિનિબ્બાનકાલં આગમેતિ. દુતિયં.

૩. પેસલસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. તતિયે અતિમઞ્ઞતીતિ ‘‘કિં ઇમે મહલ્લકા? ન એતેસં પાળિ, ન અટ્ઠકથા, ન પદબ્યઞ્જનમધુરતા, અમ્હાકં પન પાળિપિ અટ્ઠકથાપિ નયસતેન નયસહસ્સેન ઉપટ્ઠાતી’’તિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ. ગોતમાતિ ગોતમબુદ્ધસાવકત્તા અત્તાનં આલપતિ. માનપથન્તિ માનારમ્મણઞ્ચેવ માનસહભુનો ચ ધમ્મે. વિપ્પટિસારીહુવાતિ વિપ્પટિસારી અહુવા, અહોસીતિ અત્થો. મગ્ગજિનોતિ મગ્ગેન જિતકિલેસો. કિત્તિઞ્ચ સુખઞ્ચાતિ વણ્ણભણનઞ્ચ કાયિકચેતસિકસુખઞ્ચ. અખિલોધ પધાનવાતિ અખિલો ઇધ પધાનવા વીરિયસમ્પન્નો. વિસુદ્ધોતિ વિસુદ્ધો ભવેય્ય. અસેસન્તિ નિસ્સેસં નવવિધં. વિજ્જાયન્તકરોતિ વિજ્જાય કિલેસાનં અન્તકરો. સમિતાવીતિ રાગાદીનં સમિતતાય સમિતાવી. તતિયં.

૪. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૨૧૨. ચતુત્થે રાગોતિ આયસ્મા આનન્દો મહાપુઞ્ઞો સમ્ભાવિતો, તં રાજરાજમહામત્તાદયો નિમન્તેત્વા અન્તોનિવેસને નિસીદાપેન્તિ. સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતાપિ ઇત્થિયો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તાલવણ્ટેન બીજેન્તિ, ઉપનિસીદિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ ધમ્મં સુણન્તિ. તત્થ આયસ્મતો વઙ્ગીસસ્સ નવપબ્બજિતસ્સ આરમ્મણં પરિગ્ગહેતું અસક્કોન્તસ્સ ઇત્થિરૂપારમ્મણે રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો સદ્ધાપબ્બજિતત્તા ઉજુજાતિકો કુલપુત્તો ‘‘અયં મે રાગો વડ્ઢિત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં નાસેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા અનન્તરં નિસિન્નોવ થેરસ્સ અત્તાનં આવિકરોન્તો કામરાગેનાતિઆદિમાહ.

તત્થ નિબ્બાપનન્તિ રાગનિબ્બાનકારણં. વિપરિયેસાતિ વિપલ્લાસેન. સુભં રાગૂપસઞ્હિતન્તિ રાગટ્ઠાનિયં ઇટ્ઠારમ્મણં. પરતો પસ્સાતિ અનિચ્ચતો પસ્સ. મા ચ અત્તતોતિ અત્તતો મા પસ્સ. કાયગતા ત્યત્થૂતિ કાયગતા તે અત્થુ. અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહીતિ નિચ્ચાદીનં નિમિત્તાનં ઉગ્ઘાટિતત્તા વિપસ્સના અનિમિત્તા નામ, તં ભાવેહીતિ વદતિ. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા ચેવ પહાનાભિસમયા ચ. ઉપસન્તોતિ રાગાદિસન્તતાય ઉપસન્તો. ચતુત્થં.

૫. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. પઞ્ચમે અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ, અવયવેહિ વા. મુસાવાદાવેરમણિઆદીનિ હિ ચત્તારિ સુભાસિતવાચાય કારણાનિ, સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા. કારણત્થે ચ અઙ્ગસદ્દે ‘‘ચતૂહી’’તિ નિસ્સક્કવચનં હોતિ, અવયવત્થે કરણવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપનવાચા, યા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯) ચ આગતા. ‘‘યા પન વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (વિભ. ૨૦૬) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગતા, ન સા ઇધ અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. સુભાસિતાતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અત્થાવહતં દીપેતિ. નો દુબ્ભાસિતાતિ ન દુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અનત્થાવહનપહાનતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ રાગાદિવજ્જરહિતા. ઇમિનાસ્સા કારણસુદ્ધિં ચતુદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. અનનુવજ્જાતિ અનુવાદવિમુત્તા. ઇમિનાસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.

સુભાસિતંયેવ ભાસતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય ચતૂસુ વાચઙ્ગેસુ અઞ્ઞતરનિદ્દોસવચનમેતં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ ઇમિના મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતિ. સુભાસિતન્તિ ઇમિના પહીનમિચ્છાવાચેન ભાસિતબ્બવચનલક્ખણં. અઙ્ગપરિદીપનત્થં પનેત્થ અભાસિતબ્બં પુબ્બે અવત્વા ભાસિતબ્બમેવાહ. એસ નયો ધમ્મંયેવાતિઆદીસુપિ. એત્થ ચ પઠમેન પિસુણદોસરહિતં સમગ્ગકરણં વચનં વુત્તં, દુતિયેન સમ્ફપ્પલાપદોસરહિતં ધમ્મતો અનપેતં મન્તાવચનં, ઇતરેહિ દ્વીહિ ફરુસાલિકરહિતાનિ પિયસચ્ચવચનાનિ. ઇમેહિ ખોતિ આદિના તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. યઞ્ચ અઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ, નામાદીહિ પદેહિ, લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકસમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં મુસાવાદાદિવાચમ્પિ સુભાસિતન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમન્નાગતાપિ હિ તથારૂપી વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન ચતૂહઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. તથા હિ મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણયુત્તં ગીતિકં ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા –

‘‘પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદં, સૂરિયાલોકેન ભિજ્જિયતે;

એવં મનુસ્સત્તં ગતા સત્તા, જરાભિવેગેન મદ્દિયન્તી’’તિ. –

ઇમં ગીતિકં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો.

બુદ્ધન્તરેપિ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં અટવિતો આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –

‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતં;

મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘાસમામિસં.

‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;

અસુચિસ્સ ભાજનં એતં, કદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. –

ઇમં ગીતિકં સુત્વા પચ્ચવેક્ખન્તો સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો. એવં ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાતિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતત્તા એવ ચ અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં અત્થપટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપટિસરણાનન્તિ.

સારુપ્પાહીતિ અનુચ્છવિકાહિ. અભિત્થવીતિ પસંસિ. ન તાપયેતિ વિપ્પટિસારેન ન તાપેય્ય ન વિબાધેય્ય. પરેતિ પરેહિ ભિન્દન્તો નાભિભવેય્ય ન બાધેય્ય. ઇતિ ઇમાય ગાથાય અપિસુણવાચાવસેન ભગવન્તં થોમેતિ. પટિનન્દિતાતિ પિયાયિતા. યં અનાદાયાતિ યં વાચં ભાસન્તો પરેસં પાપાનિ અપ્પિયાનિ ફરુસવચનાનિ અનાદાય અત્થબ્યઞ્જનમધુરં પિયમેવ ભાસતિ, તં વાચં ભાસેય્યાતિ પિયવાચાવસેન અભિત્થવિ.

અમતાતિ સાધુભાવેન અમતસદિસા. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘સચ્ચં હવે સાદુતરં રસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬) નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા અમતા. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ યા અયં સચ્ચવાચા નામ, એસ પોરાણો ધમ્મો ચરિયા પવેણી. ઇદમેવ હિ પોરાણાનં આચિણ્ણં, ન તે અલિકં ભાસિંસુ. તેનેવાહ – સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, આહુ સન્તો પતિટ્ઠિતાતિ.

તત્થ સચ્ચે પતિટ્ઠિતત્તાવ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા, અત્થે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ધમ્મે પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. સચ્ચવિસેસનમેવ વા એતં. ઇદં હિ વુત્તં હોતિ – સચ્ચે પતિટ્ઠિતા, કીદિસે? અત્થે ચ ધમ્મે ચ, યં પરેસં અત્થતો અનપેતત્તા અત્થં અનુપરોધકરં, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં ધમ્મિકમેવ અત્થં સાધેતીતિ. ઇતિ ઇમાય ગાથાય સચ્ચવચનવસેન અભિત્થવિ.

ખેમન્તિ અભયં નિરુપદ્દવં. કેન કારણેનાતિ ચે. નિબ્બાનપત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, યસ્મા કિલેસનિબ્બાનં પાપેતિ, વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અન્તકિરિયાય સંવત્તતીતિ અત્થો. અથ વા યં બુદ્ધો નિબ્બાનપત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ દ્વિન્નં નિબ્બાનધાતૂનં અત્થાય ખેમમગ્ગપ્પકાસનતો ખેમં વાચં ભાસતિ, સા વે વાચાનમુત્તમાતિ સા વાચા સબ્બવાચાનં સેટ્ઠાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ ઇમાય ગાથાય મન્તાવચનવસેન ભગવન્તં અભિત્થવન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ. પઞ્ચમં.

૬. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૨૧૪. છટ્ઠે પોરિયાતિ અક્ખરાદિપરિપુણ્ણાય. વિસ્સટ્ઠાયાતિ અવિબદ્ધાય અપલિબુદ્ધાય. ધમ્મસેનાપતિસ્સ હિ કથેન્તસ્સ પિત્તાદીનં વસેન અપલિબુદ્ધવચનં હોતિ, અયદણ્ડેન પહતકંસતાલતો સદ્દો વિય નિચ્છરતિ. અનેલગલાયાતિ અનેલાય અગલાય નિદ્દોસાય ચેવ અક્ખલિતપદબ્યઞ્જનાય ચ. થેરસ્સ હિ કથયતો પદં વા બ્યઞ્જનં વા ન પરિહાયતિ. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનસમત્થાય. ભિક્ખુનન્તિ ભિક્ખૂનં.

સંખિત્તેનપીતિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, આવુસો, અરિયસચ્ચાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દુક્ખં અરિયસચ્ચં…પે… ઇમાનિ ખો, આવુસો, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, તસ્માતિહ, આવુસો, ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ યોગો કરણીયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૬-૧૦૯૮) એવં સંખિત્તેનપિ દેસેતિ. વિત્થારેનપીતિ ‘‘કતમં, આવુસો, દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૭૩) નયેન તાનેવ વિભજન્તો વિત્થારેનપિ ભાસતિ. ખન્ધાદિદેસનાસુપિ એસેવ નયો. સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ યથા મધુરં અમ્બપક્કં સાયિત્વા પક્ખેહિ વાતં દત્વા મધુરસ્સરં નિચ્છારેન્તિયા સાળિકસકુણિયા નિગ્ઘોસો, એવં થેરસ્સ ધમ્મં કથેન્તસ્સ મધુરો નિગ્ઘોસો હોતિ. પટિભાનં ઉદીરયીતિ સમુદ્દતો ઊમિયો વિય અનન્તં પટિભાનં ઉટ્ઠહતિ. ઓધેન્તીતિ ઓદહન્તિ. છટ્ઠં.

૭. પવારણાસુત્તવણ્ણના

૨૧૫. સત્તમે તદહૂતિ તસ્મિં અહુ, તસ્મિં દિવસેતિ અત્થો. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો. ઉપવસન્તીતિ ચ સીલેન વા અનસનેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. સો પનેસ ઉપોસથદિવસો અટ્ઠમીચાતુદ્દસીપન્નરસીભેદેન તિવિધો, તસ્મા સેસદ્વયનિવારણત્થં પન્નરસેતિ વુત્તં. પવારણાયાતિ વસ્સં-વુટ્ઠ-પવારણાય. વિસુદ્ધિપવારણાતિપિ એતિસ્સાવ નામં. નિસિન્નો હોતીતિ સાયન્હસમયે સમ્પત્તપરિસાય કાલયુત્તં ધમ્મં દેસેત્વા ઉદકકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા નિવત્થનિવાસનો એકંસં સુગતમહાચીવરં કત્વા મજ્ઝિમત્થમ્ભં નિસ્સાય પઞ્ઞત્તે વરબુદ્ધાસને પુરત્થિમદિસાય ઉટ્ઠહતો ચન્દમણ્ડલસ્સ સિરિં સિરિયા અભિભવમાનો નિસિન્નો હોતિ. તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ યતો યતો અનુવિલોકેતિ, તતો તતો તુણ્હીભૂતમેવ. તત્થ હિ એકભિક્ખુસ્સાપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા નત્થિ, સબ્બે નિરવા સન્તેન ઇરિયાપથેન નિસીદિંસુ. અનુવિલોકેત્વાતિ દિસ્સમાનપઞ્ચપસાદેહિ નેત્તેહિ અનુવિલોકેત્વા. હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. ન ચ મે કિઞ્ચિ ગરહથાતિ એત્થ ન ચ કિઞ્ચીતિ પુચ્છનત્થે ન-કારો. કિં મે કિઞ્ચિ ગરહથ? યદિ ગરહથ, વદથ, ઇચ્છાપેમિ વો વત્તુન્તિ અત્થો. કાયિકં વા વાચસિકં વાતિ ઇમિના કાયવચીદ્વારાનેવ પવારેતિ, ન મનોદ્વારં. કસ્મા? અપાકટત્તા. કાયવચીદ્વારેસુ હિ દોસો પાકટો હોતિ, ન મનોદ્વારે. ‘‘એકમઞ્ચે સયતોપિ હિ કિં ચિન્તેસી’’તિ? પુચ્છિત્વા ચિત્તાચારં જાનાતિ. ઇતિ મનોદ્વારં અપાકટત્તા ન પવારેતિ, નો અપરિસુદ્ધત્તા. બોધિસત્તભૂતસ્સાપિ હિ તસ્સ ભૂરિદત્તછદ્દન્તસઙ્ખપાલધમ્મપાલાદિકાલે મનોદ્વારં પરિસુદ્ધં, ઇદાનેત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

એતદવોચાતિ ધમ્મસેનાપતિટ્ઠાને ઠિતત્તા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભારં વહન્તો એતં અવોચ. ન ખો મયં, ભન્તેતિ, ભન્તે, મયં ભગવતો ન કિઞ્ચિ ગરહામ. કાયિકં વા વાચસિકં વાતિ ઇદં ચતુન્નં અરક્ખિયતં સન્ધાય થેરો આહ. ભગવતો હિ ચત્તારિ અરક્ખિયાનિ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરક્ખિયાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય, ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધમનોસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ મનોદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય, ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધાજીવો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ મિચ્છાઆજીવો, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’’તિ (અ. નિ. ૭.૫૮).

ઇદાનિ ભગવતો યથાભૂતગુણે કથેન્તો ભગવા હિ, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અનુપ્પન્નસ્સાતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધતો પટ્ઠાય અઞ્ઞેન સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા અનુપ્પાદિતપુબ્બસ્સ. અસઞ્જાતસ્સાતિ ઇદં અનુપ્પન્નવેવચનમેવ. અનક્ખાતસ્સાતિ અઞ્ઞેન અદેસિતસ્સ. પચ્છા સમન્નાગતાતિ પઠમગતસ્સ ભગવતો પચ્છા સમનુઆગતા. ઇતિ થેરો યસ્મા સબ્બેપિ ભગવતો સીલાદયો ગુણા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય આગતા, તસ્મા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય ગુણં કથેસિ. તેન સબ્બગુણા કથિતાવ હોન્તિ. અહઞ્ચ ખો, ભન્તેતિ ઇદં થેરો સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ અત્તનો ચેવ સઙ્ઘસ્સ ચ કાયિકવાચસિકં પવારેન્તો આહ.

પિતરા પવત્તિતન્તિ ચક્કવત્તિમ્હિ કાલઙ્કતે વા પબ્બજિતે વા સત્તાહચ્ચયેન ચક્કં અન્તરધાયતિ, તતો દસવિધં દ્વાદસવિધં ચક્કવત્તિવત્તં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ પુત્તસ્સ અઞ્ઞં પાતુભવતિ, તં સો પવત્તેતિ. રતનમયત્તા પન સદિસટ્ઠેન તદેવ વત્તં કત્વા ‘‘પિતરા પવત્તિત’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા વા સો ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ, અહમનુસાસિસ્સામી’’તિ આહ, તસ્મા પિતરા પવત્તિતં આણાચક્કં અનુપ્પવત્તેતિ નામ. સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેસીતિ સમ્મા નયેન હેતુના કારણેનેવ અનુપ્પવત્તેસિ. ભગવા હિ ચતુસચ્ચધમ્મં કથેતિ, થેરો તમેવ અનુકથેતિ, તસ્મા એવમાહ. ઉભતોભાગવિમુત્તાતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તા, અરૂપાવચરસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તા, અગ્ગમગ્ગેન નામકાયતોતિ. પઞ્ઞાવિમુત્તાતિ પઞ્ઞાય વિમુત્તા તેવિજ્જાદિભાવં અપ્પત્તા ખીણાસવા.

વિસુદ્ધિયાતિ વિસુદ્ધત્થાય. સંયોજનબન્ધનચ્છિદાતિ સંયોજનસઙ્ખાતે ચેવ બન્ધનસઙ્ખાતે ચ કિલેસે છિન્દિત્વા ઠિતા. વિજિતસઙ્ગામન્તિ વિજિતરાગદોસમોહસઙ્ગામં, મારબલસ્સ વિજિતત્તાપિ વિજિતસઙ્ગામં. સત્થવાહન્તિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગરથે આરોપેત્વા વેનેય્યસત્થં વાહેતિ સંસારકન્તારં ઉત્તારેતીતિ ભગવા સત્થવાહો, તં સત્થવાહં. પલાપોતિ અન્તોતુચ્છો દુસ્સીલો. આદિચ્ચબન્ધુનન્તિ આદિચ્ચબન્ધું સત્થારં દસબલં વન્દામીતિ વદતિ. સત્તમં.

૮. પરોસહસ્સસુત્તવણ્ણના

૨૧૬. અટ્ઠમે પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સં. અકુતોભયન્તિ નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થિ, નિબ્બાનપ્પત્તસ્સ વા કુતોચિ ભયં નત્થીતિ નિબ્બાનં અકુતોભયં નામ. ઇસીનં ઇસિસત્તમોતિ વિપસ્સિતો પટ્ઠાય ઇસીનં સત્તમકો ઇસિ.

કિં નુ તે વઙ્ગીસાતિ ઇદં ભગવા અત્થુપ્પત્તિવસેન આહ. સઙ્ઘમજ્ઝે કિર કથા ઉદપાદિ ‘‘વઙ્ગીસત્થેરો વિસ્સટ્ઠવત્તો, નેવ ઉદ્દેસે, ન પરિપુચ્છાય, ન યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોતિ, ગાથા બન્ધન્તો ચુણ્ણિયપદાનિ કરોન્તો વિચરતી’’તિ. અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ વઙ્ગીસસ્સ પટિભાનસમ્પત્તિં ન જાનન્તિ, ચિન્તેત્વા ચિન્તેત્વા વદતીતિ મઞ્ઞન્તિ, પટિભાનસમ્પત્તિમસ્સ જાનાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘કિં નુ તે વઙ્ગીસા’’તિઆદિમાહ.

ઉમ્મગ્ગપથન્તિ અનેકાનિ કિલેસુમ્મુજ્જનસતાનિ, વટ્ટપથત્તા પન પથન્તિ વુત્તં. પભિજ્જ ખિલાનીતિ રાગખિલાદીનિ પઞ્ચ ભિન્દિત્વા ચરસિ. તં પસ્સથાતિ તં એવં અભિભુય્ય ભિન્દિત્વા ચરન્તં બુદ્ધં પસ્સથ. બન્ધપમુઞ્ચકરન્તિ બન્ધનમોચનકરં. અસિતન્તિ અનિસ્સિતં. ભાગસો પવિભજન્તિ સતિપટ્ઠાનાદિકોટ્ઠાસવસેન ધમ્મં વિભજન્તં. પવિભજ્જાતિ વા પાઠો, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગકોટ્ઠાસવસેન વિભજિત્વા વિભજિત્વા પસ્સથાતિ અત્થો.

ઓઘસ્સાતિ ચતુરોઘસ્સ. અનેકવિહિતન્તિ સતિપટ્ઠાનાદિવસેન અનેકવિધં. તસ્મિં ચ અમતે અક્ખાતેતિ તસ્મિં તેન અક્ખાતે અમતે. ધમ્મદ્દસાતિ ધમ્મસ્સ પસ્સિતારો. ઠિતા અસંહીરાતિ અસંહારિયા હુત્વા પતિટ્ઠિતા.

અતિવિજ્ઝાતિ અતિવિજ્ઝિત્વા. સબ્બટ્ઠિતીનન્તિ સબ્બેસં દિટ્ઠિટ્ઠાનાનં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીનં વા. અતિક્કમમદ્દસાતિ અતિક્કમભૂતં નિબ્બાનમદ્દસ. અગ્ગન્તિ ઉત્તમધમ્મં. અગ્ગેતિ વા પાઠો, પઠમતરન્તિ અત્થો. દસદ્ધાનન્તિ પઞ્ચન્નં, અગ્ગધમ્મં પઞ્ચવગ્ગિયાનં, અગ્ગે વા પઞ્ચવગ્ગિયાનં ધમ્મં દેસેસીતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા એસ ધમ્મો સુદેસિતોતિ જાનન્તેન ચ પમાદો ન કાતબ્બો, તસ્મા. અનુસિક્ખેતિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખેય્ય. અટ્ઠમં.

૯. કોણ્ડઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૧૭. નવમે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ પઠમં ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતત્તા એવં ગહિતનામો થેરો. સુચિરસ્સેવાતિ કીવચિરસ્સ? દ્વાદસન્નં સંવચ્છરાનં. એત્તકં કાલં કત્થ વિહાસીતિ. છદ્દન્તભવને મન્દાકિનિપોક્ખરણિયા તીરે પચ્ચેકબુદ્ધાનં વસનટ્ઠાને. કસ્મા? વિહારગરુતાય. સો હિ પઞ્ઞવા મહાસાવકો. યથેવ ભગવતો, એવમસ્સ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સાનં અબ્ભન્તરે ગુણા પત્થટાવ. દેવમનુસ્સા તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કત્વા ‘‘અગ્ગધમ્મં પટિવિદ્ધસાવકો’’તિ અનન્તરં થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પૂજેન્તિ. સન્તિકં આગતાનઞ્ચ નામ તથારૂપા ધમ્મકથા વા પટિસન્થારો વા કાતબ્બો હોતિ. થેરો ચ વિહારગરુકો, તેનસ્સ સો પપઞ્ચો વિય ઉપટ્ઠાતિ. ઇતિ વિહારગરુતાય તત્થ ગન્ત્વા વિહાસિ.

અપરમ્પિ કારણં – ભિક્ખાચારવેલાયં તાવ સબ્બસાવકા વસ્સગ્ગેન ગચ્છન્તિ. ધમ્મદેસનાકાલે પન મજ્ઝટ્ઠાને અલઙ્કતબુદ્ધાસનમ્હિ સત્થરિ નિસિન્ને દક્ખિણહત્થપસ્સે ધમ્મસેનાપતિ, વામહત્થપસ્સે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નિસીદતિ, તેસં પિટ્ઠિભાગે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ આસનં પઞ્ઞાપેન્તિ. સેસા ભિક્ખૂ તં પરિવારેત્વા નિસીદન્તિ. દ્વે અગ્ગસાવકા અગ્ગધમ્મપટિવિદ્ધત્તા ચ મહલ્લકત્તા ચ થેરે સગારવા થેરં મહાબ્રહ્મં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય આસીવિસં વિય ચ મઞ્ઞમાના ધુરાસને નિસીદન્તા ઓત્તપ્પન્તિ હરાયન્તિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેહિ ધુરાસનત્થાય કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરિતા, તે ઇદાનિ ધુરાસને નિસીદન્તા મમ ઓત્તપ્પન્તિ હરાયન્તિ, ફાસુવિહારં નેસં કરિસ્સામી’’તિ. સો પતિરૂપે કાલે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, જનપદે વસિતુ’’ન્તિ આહ, સત્થા અનુજાનિ.

થેરો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય છદ્દન્તભવને મન્દાકિનિતીરં ગતો. પુબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધાનં પારિચરિયાય કતપરિચયા અટ્ઠસહસ્સા હત્થિનાગા થેરં દિસ્વાવ ‘‘અમ્હાકં પુઞ્ઞક્ખેત્તં આગત’’ન્તિ નખેહિ ચઙ્કમનં નિત્તિણં કત્વા આવરણસાખા હરિત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિત્વા વત્તં કત્વા સબ્બે સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘સચે હિ મયં ‘અયં થેરસ્સ કત્તબ્બં કરિસ્સતિ, અયં કરિસ્સતી’તિ પટિપજ્જિસ્સામ, થેરો બહુઞાતિકગામં ગતો વિય યથાધોતેનેવ પત્તેન ગમિસ્સતિ, વારેન નં પટિજગ્ગિસ્સામ, એકસ્સ પન વારે પત્તે સેસેહિપિ નપ્પમજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વારં ઠપયિંસુ. વારિકનાગો પાતોવ થેરસ્સ મુખોદકઞ્ચ દન્તકટ્ઠઞ્ચ ઠપેતિ, વત્તં કરોતિ.

મન્દાકિનિપોક્ખરણી નામ ચેસા પણ્ણાસયોજના હોતિ. તસ્સા પઞ્ચવીસતિયોજનમત્તે ઠાને સેવાલો વા પણકં વા નત્થિ, ફલિકવણ્ણં ઉદકમેવ હોતિ. તતો પરં પન કટિપ્પમાણે ઉદકે અડ્ઢયોજનવિત્થતં સેસપદુમવનં પણ્ણાસયોજનં સરં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં. તદનન્તરં તાવ મહન્તમેવ રત્તપદુમવનં, તદનન્તરં રત્તકુમુદવનં, તદનન્તરં સેતકુમુદવનં, તદનન્તરં નીલુપ્પલવનં, તદનન્તરં રત્તુપ્પલવનં, તદનન્તરં સુગન્ધરત્તસાલિવનં, તદનન્તરં એળાલુકલાબુકુમ્ભણ્ડાદીનિ મધુરરસાનિ વલ્લિફલાનિ, તદનન્તરં અડ્ઢયોજનવિત્થારમેવ ઉચ્છુવનં, તત્થ પૂગરુક્ખક્ખન્ધપ્પમાણા ઉચ્છૂ, તદનન્તરં કદલિવનં, યતો દુવે પક્કાનિ ખાદન્તા કિલમન્તિ, તદનન્તરં ચાટિપ્પમાણફલં પનસવનં, તદનન્તરં જમ્બુવનં, તદનન્તરં અમ્બવનં, તદનન્તરં કપિત્થવનન્તિ. સઙ્ખેપતો તસ્મિં દહે ખાદિતબ્બયુત્તકં ફલં નામ નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. કુસુમાનં પુપ્ફનસમયે વાતો રેણુવટ્ટિં ઉટ્ઠાપેત્વા પદુમિનિપત્તેસુ ઠપેતિ, તત્થ ઉદકફુસિતાનિ પતન્તિ. તતો આદિચ્ચપાકેન પચ્ચિત્વા પક્કપયોઘનિકા વિય તિટ્ઠતિ, એતં પોક્ખરમધુ નામ, તં થેરસ્સ આહરિત્વા દેન્તિ. મુળાલં નઙ્ગલસીસમત્તં હોતિ, તમ્પિ આહરિત્વા દેન્તિ. ભિસં મહાભેરિપોક્ખરપ્પમાણં હોતિ, તસ્સ એકસ્મિં પબ્બે પાદઘટકપ્પમાણં ખીરં હોતિ, તં આહરિત્વા દેન્તિ. પોક્ખરટ્ઠીનિ મધુસક્ખરાય યોજેત્વા દેન્તિ. ઉચ્છું પાસાણપિટ્ઠે ઠપેત્વા પાદેન અક્કમન્તિ. તતો રસો પગ્ઘરિત્વા સોણ્ડિઆવાટે પૂરેત્વા, આદિચ્ચપાકેન પચ્ચિત્વા ખીરપાસાણપિણ્ડો વિય તિટ્ઠતિ, તં આહરિત્વા દેન્તિ. પનસકદલિઅમ્બપક્કાદીસુ કથાવ નત્થિ.

કેલાસપબ્બતે નાગદત્તો નામ દેવપુત્તો વસતિ. થેરો કાલેન કાલં તસ્સ વિમાનદ્વારં ગચ્છતિ. સો નવસપ્પિપોક્ખરમધુચુણ્ણયુત્તસ્સ નિરુદકપાયાસસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દેતિ. સો કિર કસ્સપબુદ્ધકાલે વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સુગન્ધસપ્પિના ખીરસલાકં અદાસિ. તેનસ્સેતં ભોજનં ઉપ્પજ્જતિ. એવં થેરો દ્વાદસ વસ્સાનિ વસિત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો પરિક્ખીણભાવં ઞત્વા ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘હત્થિનાગેહિ મં દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહન્તેહિ દુક્કરં કતં, સત્થારં અનુજાનાપેત્વા એતેસંયેવ સન્તિકે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આકાસેન ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સુચિરસ્સેવ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

નામઞ્ચાતિ કસ્મા નામં સાવેતિ? થેરઞ્હિ કેચિ સઞ્જાનન્તિ, કેચિ ન સઞ્જાનન્તિ. તત્થ થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘યે મં અજાનન્તા ‘કો એસ પણ્ડરસીસો ઓભગ્ગો ગોપાનસિવઙ્કો મહલ્લકો સત્થારા સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોતી’તિ ચિત્તં પદૂસેસ્સન્તિ, તે અપાયપૂરકા ભવિસ્સન્તિ. યે પન મં જાનન્તા – ‘દસસહસ્સચક્કવાળે સત્થા વિય પઞ્ઞાતો પાકટો મહાસાવકો’તિ ચિત્તં પસાદેસ્સન્તિ, તે સગ્ગૂપગા ભવિસ્સન્તી’’તિ, સત્તાનં અપાયમગ્ગં પિદહિત્વા સગ્ગમગ્ગં વિવરન્તો નામં સાવેતિ.

બુદ્ધાનુબુદ્ધોતિ પઠમં સત્થા ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝિ, પચ્છા થેરો, તસ્મા બુદ્ધાનુબુદ્ધોતિ, વુચ્ચતિ. તિબ્બનિક્કમોતિ બાળ્હવીરિયો. વિવેકાનન્તિ તિણ્ણં વિવેકાનં. તેવિજ્જો, ચેતોપરિયાયકોવિદોતિ છસુ અભિઞ્ઞાસુ ચતસ્સો વદતિ. ઇતરા દ્વે કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, થેરો પન છળભિઞ્ઞોવ. ઇમિસ્સા ચ ગાથાય પરિયોસાને પરિસા સન્નિસીદિ. પરિસાય સન્નિસિન્નભાવં ઞત્વા થેરો સત્થારા સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘પરિક્ખીણા મે, ભન્તે, આયુસઙ્ખારા, પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ, પરિનિબ્બાનકાલં અનુજાનાપેસિ. કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સસિ કોણ્ડઞ્ઞાતિ? ઉપટ્ઠાકેહિ મે, ભન્તે, હત્થિનાગેહિ દુક્કરં કતં, તેસં સન્તિકેતિ. સત્થા અનુજાનિ.

થેરો દસબલં પદક્ખિણં કત્વા – ‘‘પુબ્બં તં મે, ભન્તે, પઠમદસ્સનં, ઇદં પચ્છિમદસ્સન’’ન્તિ પરિદેવન્તે મહાજને સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા, દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો – ‘‘મા સોચિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, બુદ્ધા વા હોન્તુ બુદ્ધસાવકા વા, ઉપ્પન્ના સઙ્ખારા અભિજ્જનકા નામ નત્થી’’તિ મહાજનં ઓવદિત્વા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ વેહાસં અબ્ભુગ્ગમ્મ મન્દાકિનિતીરે ઓતરિત્વા પોક્ખરણિયં ન્હત્વા નિવત્થનિવાસનો કતુત્તરાસઙ્ગો સેનાસનં સંસામેત્વા ફલસમાપત્તિયા તયો યામે વીતિનામેત્વા બલવપચ્ચૂસસમયે પરિનિબ્બાયિ. થેરસ્સ સહપરિનિબ્બાના હિમવતિ સબ્બરુક્ખા પુપ્ફેહિ ચ ફલેહિ ચ ઓનતવિનતા અહેસું. વારિકનાગો થેરસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં અજાનન્તો પાતોવ મુખોદકદન્તકટ્ઠાનિ ઉપટ્ઠપેત્વા વત્તં કત્વા ખાદનીયફલાનિ આહરિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં અટ્ઠાસિ. સો યાવ સૂરિયુગ્ગમના થેરસ્સ નિક્ખમનં અપસ્સન્તો ‘‘કિં નુ ખો એતં? પુબ્બે અય્યો પાતોવ ચઙ્કમતિ, મુખં ધોવતિ. અજ્જ પન પણ્ણસાલતોપિ ન નિક્ખમતી’’તિ કુટિદ્વારં કમ્પેત્વા ઓલોકેન્તો થેરં નિસિન્નકમેવ દિસ્વા હત્થં પસારેત્વા પરામસિત્વા અસ્સાસપસ્સાસે પરિયેસન્તો તેસં અપ્પવત્તિભાવં ઞત્વા – ‘‘પરિનિબ્બુતો થેરો’’તિ સોણ્ડં મુખે પક્ખિપિત્વા મહારવં વિરવિ. સકલહિમવન્તો એકનિન્નાદો અહોસિ. અટ્ઠનાગસહસ્સાનિ સન્નિપતિત્વા થેરં જેટ્ઠકનાગસ્સ કુમ્ભે નિસીદાપેત્વા સુપુપ્ફિતરુક્ખસાખા ગહેત્વા પરિવારેત્વા સકલહિમવન્તં અનુવિચરિત્વા સકટ્ઠાનમેવ આગતા.

સક્કો વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ – ‘‘તાત, અમ્હાકં જેટ્ઠભાતા પરિનિબ્બુતો, સક્કારં કરિસ્સામ, નવયોજનિકં સબ્બરતનમયં કૂટાગારં માપેહી’’તિ. સો તથા કત્વા થેરં તત્થ નિપજ્જાપેત્વા હત્થિનાગાનં અદાસિ. તે કૂટાગારં ઉક્ખિપિત્વા તિયોજનસહસ્સં હિમવન્તં પુનપ્પુનં આવિજ્ઝિંસુ. તેસં હત્થતો આકાસટ્ઠકા દેવા ગહેત્વા સાધુકીળિતં કીળિંસુ. તતો વસ્સવલાહકા સીતવલાહકા ઉણ્હવલાહકા ચાતુમહારાજિકા તાવતિંસાતિ એતેનુપાયેન યાવ બ્રહ્મલોકા કૂટાગારં અગમાસિ, પુન બ્રહ્માનો દેવાનન્તિ અનુપુબ્બેન હત્થિનાગાનંયેવ કૂટાગારં અદંસુ. એકેકા દેવતા ચતુરઙ્ગુલમત્તં ચન્દનઘટિકં આહરિ, ચિતકો નવયોજનિકો અહોસિ. કૂટાગારં ચિતકં આરોપયિંસુ. પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આકાસેનાગન્ત્વા સબ્બરત્તિં સજ્ઝાયમકંસુ. અનુરુદ્ધત્થેરો ધમ્મં કથેસિ, બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. પુનદિવસે અરુણુગ્ગમનવેલાયમેવ ચિતકં નિબ્બાપેત્વા સુમનમકુળવણ્ણાનં ધાતૂનં પરિસાવનં પૂરેત્વા ભગવતિ નિક્ખમિત્વા વેળુવનવિહારકોટ્ઠકં સમ્પત્તે આહરિત્વા સત્થુ હત્થે ઠપયિંસુ. સત્થા ધાતુપરિસાવનં ગહેત્વા પથવિયા હત્થં પસારેસિ, મહાપથવિં ભિન્દિત્વા રજતબુબ્બુળસદિસં ચેતિયં નિક્ખમિ. સત્થા સહત્થેન ચેતિયે ધાતુયો નિધેસિ. અજ્જાપિ કિર તં ચેતિયં ધરતિયેવાતિ. નવમં.

૧૦. મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૨૧૮. દસમે સમન્નેસતીતિ પરિયેસતિ પચ્ચવેક્ખતિ. નગસ્સાતિ પબ્બતસ્સ. મુનિન્તિ બુદ્ધમુનિં. દુક્ખસ્સ પારગુન્તિ દુક્ખપારં ગતં. સમન્નેસન્તિ સમન્નેસન્તો. એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નન્તિ એવં સબ્બગુણસમ્પન્નં. અનેકાકારસમ્પન્નન્તિ અનેકેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતં. દસમં.

૧૧. ગગ્ગરાસુત્તવણ્ણના

૨૧૯. એકાદસમે ત્યાસ્સુદન્તિ તે અસ્સુદં. અસ્સુદન્તિ નિપાતમત્તં. વણ્ણેનાતિ સરીરવણ્ણેન. યસસાતિ પરિવારેન. વિગતમલોવ ભાણુમાતિ વિગતમલો આદિચ્ચો વિય. એકાદસમં.

૧૨. વઙ્ગીસસુત્તવણ્ણના

૨૨૦. દ્વાદસમે આયસ્માતિ પિયવચનં. વઙ્ગીસોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સો કિર પુબ્બે પદુમુત્તરકાલે પટિભાનસમ્પન્નં સાવકં દિસ્વા દાનં દત્વા પત્થનં કત્વા કપ્પસતસહસ્સં પારમિયો પૂરેત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે સકલજમ્બુદીપે વાદકામતાય જમ્બુસાખં પરિહરિત્વા એકેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં વાદં કત્વા વાદે જયપરાજયાનુભાવેન તેનેવ પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેત્વા વસમાનાય એકિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો વયં આગમ્મ માતિતો પઞ્ચવાદસતાનિ, પિતિતો પઞ્ચવાદસતાનીતિ વાદસહસ્સં ઉગ્ગણ્હિત્વા વિચરતિ. એકઞ્ચ વિજ્જં જાનાતિ, યં વિજ્જં પરિજપ્પિત્વા મતાનં સીસં અઙ્ગુલિયા પહરિત્વા – ‘‘અસુકટ્ઠાને નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ. સો અનુપુબ્બેન ગામનિગમાદીસુ વિચરન્તો પઞ્ચહિ માણવકસતેહિ સદ્ધિં સાવત્થિં અનુપ્પત્તો નગરદ્વારે સાલાય નિસીદતિ.

તદા ચ નગરવાસિનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધમાલાદિહત્થા ધમ્મસ્સવનાય વિહારં ગચ્છન્તિ. માણવો દિસ્વા, ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ? પુચ્છિ. તે ‘‘દસબલસ્સ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ આહંસુ. સોપિ સપરિવારો તેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં ભગવા આહ – ‘‘વઙ્ગીસ, ભદ્દકં કિર સિપ્પં જાનાસી’’તિ. ‘‘ભો ગોતમ, અહં બહુસિપ્પં જાનામિ. તુમ્હે કતરં સન્ધાય વદથા’’તિ? છવદૂસકસિપ્પન્તિ. આમ, ભો ગોતમાતિ. અથસ્સ ભગવા અત્તનો આનુભાવેન નિરયે નિબ્બત્તસ્સ સીસં દસ્સેત્વા, ‘‘વઙ્ગીસ, અયં કહં નિબ્બત્તો’’તિ પુચ્છિ. સો મન્તં જપ્પિત્વા અઙ્ગુલિયા પહરિત્વા ‘‘નિરયે’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, વઙ્ગીસ, સુકથિત’’ન્તિ દેવલોકે નિબ્બત્તસ્સ સીસં દસ્સેસિ. તમ્પિ સો તથેવ બ્યાકાસિ. અથસ્સ ખીણાસવસ્સ સીસં દસ્સેસિ. સો પુનપ્પુનં મન્તં પરિવત્તેત્વાપિ અઙ્ગુલિયા પહરિત્વાપિ નિબ્બત્તટ્ઠાનં ન પસ્સતિ.

અથ નં ભગવા ‘‘કિલમસિ, વઙ્ગીસા’’તિ આહ? આમ ભો, ગોતમાતિ. પુનપ્પુનં ઉપધારેહીતિ. તથા કરોન્તોપિ અદિસ્વા, ‘‘તુમ્હે, ભો ગોતમ, જાનાથા’’તિ આહ. આમ, વઙ્ગીસ, મં નિસ્સાય ચેસ ગતો, અહમસ્સ ગતિં જાનામીતિ. મન્તેન જાનાસિ, ભો ગોતમાતિ? આમ, વઙ્ગીસ, એકેન મન્તેનેવ જાનામીતિ. ભો ગોતમ, મય્હં મન્તેન ઇમં મન્તં દેથાતિ. અમૂલિકો, વઙ્ગીસ, મય્હં મન્તોતિ. દેથ, ભો ગોતમાતિ. ન સક્કા મય્હં સન્તિકે અપબ્બજિતસ્સ દાતુન્તિ. સો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા સમણો ગોતમો અતિરેકસિપ્પં જાનાતિ, અહં ઇમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા સિપ્પં ગણ્હામિ, તતો સકલજમ્બુદીપે અમ્હેહિ બહુતરં જાનન્તો નામ ન ભવિસ્સતિ. તુમ્હે યાવ અહં આગચ્છામિ, તાવ અનુક્કણ્ઠિત્વા વિચરથા’’તિ તે ઉય્યોજેત્વા ‘‘પબ્બાજેથ મ’’ન્તિ આહ. સત્થા નિગ્રોધકપ્પસ્સ પટિપાદેસિ. થેરો તં અત્તનો વસનટ્ઠાનં નેત્વા પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિત્વા સત્થુ સન્તિકં આગમ્મ વન્દિત્વા ઠિતો ‘‘સિપ્પં દેથા’’તિ યાચિ. વઙ્ગીસ, તુમ્હે સિપ્પં ગણ્હન્તા અલોણભોજનથણ્ડિલસેય્યાદીહિ પરિકમ્મં કત્વા ગણ્હથ, ઇમસ્સાપિ સિપ્પસ્સ પરિકમ્મં અત્થિ, તં તાવ કરોહીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ. અથસ્સ સત્થા દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો તં અનુલોમપટિલોમં મનસિકરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનુક્કમેન અરહત્તં પાપુણિ.

વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદીતિ એવં અરહત્તં પત્વા વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તો. કાવેય્યમત્તાતિ કાવેય્યેન કબ્બકરણેન મત્તા. ખન્ધાયતનધાતુયોતિ ઇમાનિ ખન્ધાદીનિ પકાસેન્તો ધમ્મં દેસેસિ. યે નિયામગતદ્દસાતિ યે નિયામગતા ચેવ નિયામદસ્સાતિ ચ. સ્વાગતન્તિ સુઆગમનં. ઇદ્ધિપત્તોમ્હીતિ ઇમિના ઇદ્ધિવિધઞાણં ગહિતં. ચેતોપરિયાયકોવિદોતિ ઇમિના ચેતોપરિયઞાણં. દિબ્બસોતં પન અવુત્તમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. એવં છ અભિઞ્ઞાપત્તો એસો મહાસાવકોતિ વેદિતબ્બો. દ્વાદસમં.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

વઙ્ગીસસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.