૯. વનસંયુત્તં

૧. વિવેકસુત્તવણ્ણના

૨૨૧. વનસંયુત્તસ્સ પઠમે કોસલેસુ વિહરતીતિ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તસ્સ જનપદસ્સ સુલભભિક્ખતાય તત્થ ગન્ત્વા વિહરતિ. સંવેજેતુકામાતિ વિવેકં પટિપજ્જાપેતુકામા. વિવેકકામોતિ તયો વિવેકે પત્થયન્તો. નિચ્છરતી બહિદ્ધાતિ બાહિરેસુ પુથુત્તારમ્મણેસુ ચરતિ. જનો જનસ્મિન્તિ ત્વં જનો અઞ્ઞસ્મિં જને છન્દરાગં વિનયસ્સુ. પજહાસીતિ પજહ. ભવાસીતિ ભવ. સતં તં સારયામસેતિ સતિમન્તં પણ્ડિતં તં મયમ્પિ સારયામ, સતં વા ધમ્મં મયં તં સારયામાતિ અત્થો. પાતાલરજોતિ અપ્પતિટ્ઠટ્ઠેન પાતાલસઙ્ખાતો કિલેસરજો. મા તં કામરજોતિ અયં કામરાગરજો તં મા અવહરિ, અપાયમેવ મા નેતૂતિ અત્થો. પંસુકુન્થિતોતિ પંસુમક્ખિતો. વિધુનન્તિ વિધુનન્તો. સિતં રજન્તિ સરીરલગ્ગં રજં. સંવેગમાપાદીતિ દેવતાપિ નામ મં એવં સારેતીતિ વિવેકમાપન્નો, ઉત્તમવીરિયં વા પગ્ગય્હ પરમવિવેકં મગ્ગમેવ પટિપન્નોતિ. પઠમં.

૨. ઉપટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. દુતિયે સુપતીતિ અયં કિર ખીણાસવો, સો દૂરે ભિક્ખાચારગામં ગન્ત્વા આગતો પણ્ણસાલાય પત્તચીવરં પટિસામેત્વા અવિદૂરે જાતસ્સરં ઓતરિત્વા ગત્તાનિ ઉતું ગાહાપેત્વા દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા તત્થ નીચમઞ્ચકં પઞ્ઞાપેત્વા નિદ્દં અનોક્કમન્તોવ નિપન્નો. ખીણાસવસ્સાપિ હિ કાયદરથો હોતિયેવાતિ તસ્સ વિનોદનત્થં, તં સન્ધાય સુપતીતિ વુત્તં. અજ્ઝભાસીતિ ‘‘અયં ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા દિવા સુપતિ, દિવાસોપ્પઞ્ચ નામેતં વડ્ઢિતં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં નાસેતી’’તિ મઞ્ઞમાના ‘‘ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અભાસિ.

આતુરસ્સાતિ જરાતુરો રોગાતુરો કિલેસાતુરોતિ તયો આતુરા, તેસુ કિલેસાતુરં સન્ધાયેવમાહ. સલ્લવિદ્ધસ્સાતિ સવિસેન સત્તિસલ્લેન વિય અવિજ્જાવિસવિટ્ઠેન તણ્હાસલ્લેન હદયે વિદ્ધસ્સ. રુપ્પતોતિ ઘટ્ટિયમાનસ્સ.

ઇદાનિસ્સ કામેસુ આદીનવં કથયન્તી અનિચ્ચાતિઆદિમાહ. તત્થ અસિતન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેન અનિસ્સિતં. કસ્મા પબ્બજિતં તપેતિ એવરૂપં ખીણાસવં દિવાસોપ્પં ન તપતિ, તાદિસં પન કસ્મા ન તપેસ્સતીતિ? વદતિ. થેરસ્સેવ વા એતં વચનં, તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – બદ્ધેસુ મુત્તં અસિતં માદિસં ખીણાસવપબ્બજિતં કસ્મા દિવાસોપ્પં તપે, ન તપેસ્સતીતિ? સેસગાથાસુપિ એસેવ નયો. દેવતાય હિ વચનપક્ખે – ‘‘એવરૂપં ખીણાસવપબ્બજિતં દિવાસોપ્પં ન તપતિ, તાદિસં પન કસ્મા ન તપેસ્સતિ? તપેસ્સતિયેવા’’તિ અત્થો. થેરસ્સ વચનપક્ખે – ‘‘એવરૂપં માદિસં ખીણાસવપબ્બજિતં કસ્મા દિવાસોપ્પં તપે? ન તપતિયેવા’’તિ અત્થો. અયં પનેત્થ અનુત્તાનપદવણ્ણના. વિનયાતિ વિનયેન. સમતિક્કમાતિ વટ્ટમૂલિકાય અવિજ્જાય સમતિક્કમેન. તં ઞાણન્તિ તં ચતુસચ્ચઞાણં. પરમોદાનન્તિ પરમપરિસુદ્ધં. પબ્બજિતન્તિ એવરૂપેન ઞાણેન સમન્નાગતં પબ્બજિતં. વિજ્જાયાતિ ચતુત્થમગ્ગવિજ્જાય. આરદ્ધવીરિયન્તિ પગ્ગહિતવીરિયં પરિપુણ્ણવીરિયં. દુતિયં.

૩. કસ્સપગોત્તસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. તતિયે છેતન્તિ એકં મિગલુદ્દકં. ઓવદતીતિ સો કિર મિગલુદ્દકો પાતોવ ભુઞ્જિત્વા ‘‘મિગે વધિસ્સામી’’તિ અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો એકં રોહિતમિગં દિસ્વા ‘‘સત્તિયા નં પહરિસ્સામી’’તિ અનુબન્ધમાનો થેરસ્સ પઠમસુત્તે વુત્તનયેનેવ દિવાવિહારં નિસિન્નસ્સ અવિદૂરેન પક્કમતિ. અથ નં થેરો – ‘‘ઉપાસક, પાણાતિપાતો નામેસ અપાયસંવત્તનિકો અપ્પાયુકસંવત્તનિકો, સક્કા અઞ્ઞેનપિ કસિવણિજ્જાદિકમ્મેન દારભરણં કાતું, મા એવરૂપં કક્ખળકમ્મં કરોહી’’તિ આહ. સોપિ ‘‘મહાપંસુકૂલિકત્થેરો કથેતી’’તિ ગારવેન ઠત્વા સોતું આરદ્ધો. અથસ્સ સોતુકામતં જનેસ્સામીતિ થેરો અઙ્ગુટ્ઠકં જાલાપેસિ. સો અક્ખીહિપિ પસ્સતિ, કણ્ણેહિપિ સુણાતિ, ચિત્તં પનસ્સ ‘‘અસુકટ્ઠાનં મિગો ગતો ભવિસ્સતિ, અસુકતિત્થં ઓતિણ્ણો, તત્થ નં ગન્ત્વા ઘાતેત્વા યાવદિચ્છકં મંસં ખાદિત્વા સેસં કાજેનાદાય ગન્ત્વા પુત્તકે તોસેસ્સામી’’તિ એવં મિગસ્સેવ અનુપદં ધાવતિ. એવં વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તં થેરં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓવદતી’’તિ. અજ્ઝભાસીતિ ‘‘અયં થેરો અદારું તચ્છન્તો વિય અખેત્તે વપ્પન્તો વિય અત્તનોપિ કમ્મં નાસેતિ, એતસ્સાપિ ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ અભાસિ.

અપ્પપઞ્ઞન્તિ નિપ્પઞ્ઞં. અચેતસન્તિ કારણજાનનસમત્થેન ચિત્તેન રહિતં. મન્દોવાતિ અન્ધબાલો વિય. સુણાતીતિ તવ ધમ્મકથં સુણાતિ. ન વિજાનાતીતિ અત્થમસ્સ ન જાનાતિ. આલોકેતીતિ તવ પુથુજ્જનિકઇદ્ધિયા જલન્તં અઙ્ગુટ્ઠકં આલોકેતિ. ન પસ્સતીતિ એત્થ ‘‘નેવ તેલં ન વટ્ટિ ન દીપકપલ્લિકા, થેરસ્સ પન આનુભાવેનાયં જલતી’’તિ ઇમં કારણં ન પસ્સતિ. દસ પજ્જોતેતિ દસસુ અઙ્ગુલીસુ દસ પદીપે. રૂપાનીતિ કારણરૂપાનિ. ચક્ખૂતિ પઞ્ઞાચક્ખુ. સંવેગમાપાદીતિ કિં મે ઇમિનાતિ? વીરિયં પગ્ગય્હ પરમવિવેકં અરહત્તમગ્ગં પટિપજ્જિ. તતિયં.

૪. સમ્બહુલસુત્તવણ્ણના

૨૨૪. ચતુત્થે સમ્બહુલાતિ બહૂ સુત્તન્તિકા આભિધમ્મિકા વિનયધરા ચ. વિહરન્તીતિ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તિ. પક્કમિંસૂતિ તે કિર તસ્મિં જનપદે અઞ્ઞતરં ગામં ઉપસઙ્કમન્તે દિસ્વા મનુસ્સા પસન્નચિત્તા આસનસાલાય કોજવત્થરણાદીનિ પઞ્ઞાપેત્વા યાગુખજ્જકાનિ દત્વા ઉપનિસીદિંસુ. મહાથેરો એકં ધમ્મકથિકં ‘‘ધમ્મં કથેહી’’તિ આહ. સો ચિત્તં ધમ્મકથં કથેસિ. મનુસ્સા પસીદિત્વા ભોજનવેલાયં પણીતભોજનં અદંસુ. મહાથેરો મનુઞ્ઞં ભત્તાનુમોદનમકાસિ. મનુસ્સા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્ના ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, તેમાસં વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા ગમનાગમનસમ્પન્ને ઠાને સેનાસનાનિ કારેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિંસુ. મહાથેરો વસ્સૂપનાયિકદિવસે ભિક્ખૂ ઓવદિ – ‘‘આવુસો, તુમ્હેહિ ગરુકસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહિતં, બુદ્ધપાતુભાવો નામ દુલ્લભો. માસસ્સ અટ્ઠ દિવસે ધમ્મસ્સવનં કત્વા ગણસઙ્ગણિકં પહાય અપ્પમત્તા વિહરથા’’તિ. તે તતો પટ્ઠાય યુઞ્જન્તિ ઘટેન્તિ. કદાચિ સબ્બરત્તિકં ધમ્મસ્સવનં કરોન્તિ, કદાચિ પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિ, કદાચિ પધાનં કરોન્તિ. તેસં ધમ્મસ્સવનદિવસે ધમ્મં કથેન્તાનંયેવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ. પઞ્હાવિસ્સજ્જનદિવસે બ્યત્તો ભિક્ખુ પઞ્હં પુચ્છતિ, પણ્ડિતો વિસ્સજ્જેતીતિ પુચ્છનવિસ્સજ્જનં કરોન્તાનંયેવ. પધાનદિવસે સૂરિયત્થઙ્ગમને ગણ્ડિં પહરિત્વાવ ચઙ્કમં ઓતરિત્વા પધાનં કરોન્તાનંયેવ. તે એવં વસ્સં વસ્સિત્વા પવારેત્વા પક્કમિંસુ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. પરિદેવમાનાતિ ‘‘ઇદાનિ તથારૂપં મધુરં ધમ્મસ્સવનં પઞ્હાકથનં કુતો લભિસ્સામી’’તિઆદીનિ વત્વા રોદમાના.

ખાયતીતિ પઞ્ઞાયતિ ઉપટ્ઠાતિ. કો મેતિ કહં ઇમે. વજ્જિભૂમિયાતિ વજ્જિરટ્ઠાભિમુખા ગતા. મગા વિયાતિ યથા મગા તસ્મિં તસ્મિં પબ્બતપાદે વા વનસણ્ડે વા વિચરન્તા – ‘‘ઇદં અમ્હાકં માતુસન્તકં પિતુસન્તકં પવેણિઆગત’’ન્તિ અગહેત્વા, યત્થેવ નેસં ગોચરફાસુતા ચ હોતિ પરિપન્થાભાવો ચ, તત્થ વિચરન્તિ. એવં અનિકેતા અગેહા ભિક્ખવોપિ ‘‘અયં, આવુસો, અમ્હાકં આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તકો પવેણિઆગતો’’તિ અગહેત્વા યત્થેવ નેસં ઉતુસપ્પાયં ભોજનસપ્પાયં પુગ્ગલસપ્પાયં સેનાસનસપ્પાયં ધમ્મસ્સવનસપ્પાયઞ્ચ સુલભં હોતિ, તત્થ વિહરન્તિ. ચતુત્થં.

૫. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૨૨૫. પઞ્ચમે આનન્દોતિ ધમ્મભણ્ડાગારિકત્થેરો. અતિવેલન્તિ અતિક્કન્તં વેલં. ગિહિસઞ્ઞત્તિબહુલોતિ રત્તિઞ્ચ દિવા ચ બહુકાલં ગિહી સઞ્ઞાપયન્તો. ભગવતિ પરિનિબ્બુતે મહાકસ્સપત્થેરો થેરં આહ – ‘‘આવુસો, મયં રાજગહે વસ્સં ઉપગન્ત્વા ધમ્મં સઙ્ગાયિસ્સામ, ગચ્છ ત્વં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઉપરિમગ્ગત્તયત્થાય વાયામં કરોહી’’તિ. સો ભગવતો પત્તચીવરમાદાય કોસલરટ્ઠં ગન્ત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞાવાસે વસિત્વા પુનદિવસે એકં ગામં પાવિસિ. મનુસ્સા થેરં દિસ્વા – ‘‘ભન્તે આનન્દ, તુમ્હે પુબ્બે સત્થારા સદ્ધિં આગચ્છથ. અજ્જ એકકાવ આગતા. કહં સત્થારં ઠપેત્વા આગતત્થ? ઇદાનિ કસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરથ? કસ્સ મુખોદકં દન્તકટ્ઠં દેથ, પરિવેણં સમ્મજ્જથ, વત્તપટિવત્તં કરોથા’’તિ બહું વત્વા પરિદેવિંસુ. થેરો – ‘‘મા, આવુસો, સોચિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિઆદીનિ વત્વા તે સઞ્ઞાપેત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. મનુસ્સા સાયમ્પિ તત્થ ગન્ત્વા તથેવ પરિદેવન્તિ. થેરોપિ તથેવ ઓવદતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અજ્ઝભાસીતિ ‘‘અયં થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કથં સુત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઇદાનિ ગિહી સઞ્ઞાપેન્તો વિહરતિ, સત્થુ સાસનં અસઙ્ગહિતપુપ્ફરાસિ વિય ઠિતં, ધમ્મસઙ્ગહં ન કરોતિ, ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અભાસિ.

પસક્કિયાતિ પવિસિત્વા. હદયસ્મિં ઓપિયાતિ કિચ્ચતો ચ આરમ્મણતો ચ હદયમ્હિ પક્ખિપિત્વા. ‘‘નિબ્બાનં પાપુણિસ્સામી’’તિ વીરિયં કરોન્તો નિબ્બાનં કિચ્ચતો હદયમ્હિ ઓપેતિ નામ, નિબ્બાનારમ્મણં પન સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદન્તો આરમ્મણતો. તદુભયમ્પિ સન્ધાયેસા ભાસતિ. ઝાયાતિ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયિકો ભવ. બિળિબિળિકાતિ અયં ગિહીહિ સદ્ધિં બિળિબિળિકથા. પઞ્ચમં.

૬. અનુરુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૨૬. છટ્ઠે પુરાણદુતિયિકાતિ અનન્તરે અત્તભાવે અગ્ગમહેસી. સોભસીતિ પુબ્બેપિ સોભસિ, ઇદાનિપિ સોભસિ. દુગ્ગતાતિ ન ગતિદુગ્ગતિયા દુગ્ગતા. તા હિ સુગતિયં ઠિતા સમ્પત્તિં અનુભવન્તિ, પટિપત્તિદુગ્ગતિયા પન દુગ્ગતા. તતો ચુતા હિ તા નિરયેપિ ઉપપજ્જન્તીતિ દુગ્ગતા. પતિટ્ઠિતાતિ સક્કાયસ્મિં હિ પતિટ્ઠહન્તો અટ્ઠહિ કારણેહિ પતિટ્ઠાતિ – રત્તો રાગવસેન પતિટ્ઠાતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન… મૂળ્હો મોહવસેન… વિનિબદ્ધો માનવસેન… પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન… થામગતો અનુસયવસેન… અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન… વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠાતિ. તાપિ એવં પતિટ્ઠિતાવ. નરદેવાનન્તિ દેવનરાનં.

નત્થિ દાનીતિ સા કિર દેવધીતા થેરે બલવસિનેહા અહોસિ, પટિગન્તું નાસક્ખિ. કાલેન આગન્ત્વા પરિવેણં સમ્મજ્જતિ, મુખોદકં દન્તકટ્ઠં પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેતિ. થેરો અનાવજ્જનેન પરિભુઞ્જતિ. એકસ્મિં દિવસે થેરસ્સ જિણ્ણચીવરસ્સ ચોળકભિક્ખં ચરતો સઙ્કારકૂટે દિબ્બદુસ્સં ઠપેત્વા પક્કમિ. થેરો તં દિસ્વા ઉક્ખિપિત્વા, ઓલોકેન્તો દુસ્સન્તં દિસ્વા ‘‘દુસ્સમેત’’ન્તિ ઞત્વા, ‘‘અલં એત્તાવતા’’તિ અગ્ગહેસિ. તેનેવસ્સ ચીવરં નિટ્ઠાસિ. અથ દ્વે અગ્ગસાવકા અનુરુદ્ધત્થેરો ચાતિ તયો જના ચીવરં કરિંસુ. સત્થા સૂચિં યોજેત્વા અદાસિ. નિટ્ઠિતચીવરસ્સ પિણ્ડાય ચરતો દેવતા પિણ્ડપાતં સમાદપેતિ. સા કાલેન એકિકા, કાલેન અત્તદુતિયા થેરસ્સ સન્તિકં આગચ્છતિ. તદા પન અત્તતતિયા આગન્ત્વા દિવાટ્ઠાને થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘મયં મનાપકાયિકા નામ મનસા ઇચ્છિતિચ્છિતરૂપં માપેમા’’તિ આહ. થેરો – ‘‘એતા એવં વદન્તિ, વીમંસિસ્સામિ, સબ્બા નીલકા હોન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તા થેરસ્સ મનં ઞત્વા સબ્બાવ નીલવણ્ણા અહેસું, એવં પીતલોહિતઓદાતવણ્ણાતિ. તતો ચિન્તયિંસુ – ‘‘થેરો અમ્હાકં દસ્સનં અસ્સાદેતી’’તિ તા સમજ્જં કાતું આરદ્ધા, એકાપિ ગાયિ, એકાપિ નચ્ચિ, એકાપિ અચ્છરં પહરિ. થેરો ઇન્દ્રિયાનિ ઓક્ખિપિ. તતો – ‘‘ન અમ્હાકં દસ્સનં થેરો અસ્સાદેતી’’તિ ઞત્વા સિનેહં વા સન્થવં વા અલભમાના નિબ્બિન્દિત્વા ગન્તુમારદ્ધા. થેરો તાસં ગમનભાવં ઞત્વા – ‘‘મા પુનપ્પુનં આગચ્છિંસૂ’’તિ અરહત્તં બ્યાકરોન્તો ઇમં ગાથમાહ. તત્થ વિક્ખીણોતિ ખીણો. જાતિસંસારોતિ તત્થ તત્થ જાતિસઙ્ખાતો સંસારો. છટ્ઠં.

૭. નાગદત્તસુત્તવણ્ણના

૨૨૭. સત્તમે અતિકાલેનાતિ સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા બલવપચ્ચૂસે કોટિસમ્મુઞ્જનિયા થોકં સમ્મજ્જિત્વા મુખં ધોવિત્વા યાગુભિક્ખાય પાતોવ પવિસતિ. અતિદિવાતિ યાગું આદાય આસનસાલં ગન્ત્વા પિવિત્વા એકસ્મિં ઠાને નિપન્નો નિદ્દાયિત્વા – ‘‘મનુસ્સાનં ભોજનવેલાય પણીતં ભિક્ખં લભિસ્સામી’’તિ ઉપકટ્ઠે મજ્ઝન્હિકે ઉટ્ઠાય ધમ્મકરણેન ઉદકં ગહેત્વા અક્ખીનિ પમજ્જિત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા મજ્ઝન્હિકે વીતિવત્તે પટિક્કમતિ. દિવા ચ આગન્ત્વાતિ અતિકાલે પવિટ્ઠેન નામ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં આગન્તબ્બં હોતિ, ત્વં પન અતિવિય દિવા આગન્ત્વા ગતાસીતિ અત્થો. ભાયામિ નાગદત્તન્તિ તં નાગદત્તં અહં ભાયામિ. સુપ્પગબ્ભન્તિ સુટ્ઠુ પગબ્ભં. કુલેસૂતિ ખત્તિયકુલાદિઉપટ્ઠાકકુલેસુ. સત્તમં.

૮. કુલઘરણીસુત્તવણ્ણના

૨૨૮. અટ્ઠમે અજ્ઝોગાળ્હપ્પત્તોતિ ઓગાહપ્પત્તો. સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં વનસણ્ડં પવિસિત્વા દુતિયદિવસે ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ પાસાદિકેહિ અભિક્કન્તાદીહિ. અઞ્ઞતરં કુલં તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પિણ્ડપાતં અદાસિ. ભત્તાનુમોદનં પુન સુત્વા અતિરેકતરં પસીદિત્વા, ‘‘ભન્તે, નિચ્ચકાલં ઇધેવ ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. થેરો અધિવાસેત્વા તેસં આહારં પરિભુઞ્જમાનો વીરિયં પગ્ગય્હ ઘટેન્તો અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘બહૂપકારં મે એતં કુલં, અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામી’’તિ? ફલસમાપત્તિસુખં અનુભવન્તો તત્થેવ વસિ. અજ્ઝભાસીતિ સા કિર થેરસ્સ ખીણાસવભાવં અજાનન્તી ચિન્તેસિ – ‘‘અયં થેરો નેવ અઞ્ઞં ગામં ગચ્છતિ, ન અઞ્ઞં ઘરં, ન રુક્ખમૂલઆસનસાલાદીસુ નિસીદતિ, નિચ્ચકાલં ઘરં પવિસિત્વાવ નિસીદતિ, ઉભોપેતે ઓગાધપ્પત્તા પટિગાધપ્પત્તા, કદાચિ એસ ઇમં કુલં દૂસેય્ય, ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ. તસ્મા અભાસિ.

સણ્ઠાનેતિ નગરદ્વારસ્સ આસન્ને મનુસ્સાનં ભણ્ડકં ઓતારેત્વા વિસ્સમનટ્ઠાને. સઙ્ગમ્માતિ સમાગન્ત્વા. મન્તેન્તીતિ કથેન્તિ. મઞ્ચ તઞ્ચાતિ મઞ્ચ કથેન્તિ તઞ્ચ કથેન્તિ. કિમન્તરન્તિ કિં કારણં? બહૂ હિ સદ્દા પચ્ચૂહાતિ બહુકા એતે લોકસ્મિં પટિલોમસદ્દા. ન તેનાતિ તેન કારણેન, તેન વા તપસ્સિના ન મઙ્કુ હોતબ્બં. ન હિ તેનાતિ ન હિ તેન પરેહિ વુત્તવચનેન સત્તો કિલિસ્સતિ, અત્તના કતેન પન પાપકમ્મેનેવ કિલિસ્સતીતિ દસ્સેતિ. વાતમિગો યથાતિ યથા વને વાતમિગો વાતેરિતાનં પણ્ણાદીનં સદ્દેન પરિતસ્સતિ, એવં યો સદ્દપરિત્તાસી હોતીતિ અત્થો. નાસ્સ સમ્પજ્જતે વતન્તિ તસ્સ લહુચિત્તસ્સ વતં ન સમ્પજ્જતિ. થેરો પન ખીણાસવત્તા સમ્પન્નવતોતિ વેદિતબ્બો. અટ્ઠમં.

૯. વજ્જિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૨૨૯. નવમે વજ્જિપુત્તકોતિ વજ્જિરટ્ઠે રાજપુત્તો છત્તં પહાય પબ્બજિતો. સબ્બરત્તિચારોતિ કત્તિકનક્ખત્તં ઘોસેત્વા સકલનગરં ધજપટાકાદીહિ પટિમણ્ડેત્વા પવત્તિતો સબ્બરત્તિચારો. ઇદઞ્હિ નક્ખત્તં યાવ ચાતુમહારાજિકેહિ એકાબદ્ધં હોતિ. તૂરિયતાળિતવાદિતનિગ્ઘોસસદ્દન્તિ ભેરિઆદિતૂરિયાનં તાળિતાનં વીણાદીનઞ્ચ વાદિતાનં નિગ્ઘોસસદ્દં. અભાસીતિ વેસાલિયં કિર સત્ત રાજસહસ્સાનિ સત્તસતાનિ સત્ત ચ રાજાનો, તત્તકાવ તેસં ઉપરાજસેનાપતિઆદયો. તેસુ અલઙ્કતપટિયત્તેસુ નક્ખત્તકીળનત્થાય વીથિં ઓતિણ્ણેસુ સટ્ઠિહત્થે મહાચઙ્કમે ચઙ્કમમાનો નભસ્સ મજ્ઝે ઠિતં ચન્દં દિસ્વા ચઙ્કમનકોટિયં ફલકં નિસ્સાય ઠિતો અભાસિ. અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકન્તિ વત્થવેઠનાલઙ્કારરહિતત્તા વને છડ્ડિતદારુકં વિય જાતં. પાપિયોતિ લામકતરો અમ્હેહિ અઞ્ઞો કોચિ અત્થિ. પિહયન્તીતિ થેરો આરઞ્ઞિકો પંસુકૂલિકો પિણ્ડપાતિકો સપદાનચારિકો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠોતિ બહૂ તુય્હં પત્થયન્તીતિ અત્થો. સગ્ગગામિનન્તિ સગ્ગં ગચ્છન્તાનં ગતાનમ્પિ. નવમં.

૧૦. સજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૦. દસમે યં સુદન્તિ નિપાતમત્તં. સજ્ઝાયબહુલોતિ નિસ્સરણપરિયત્તિવસેન સજ્ઝાયનતો બહુતરં કાલં સજ્ઝાયન્તો. સો કિર આચરિયસ્સ દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા આચરિયં ઉદિક્ખન્તો તિટ્ઠતિ. અથ નં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તચીવરં પટિગ્ગહેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નસ્સ તાલવણ્ટવાતં દત્વા પાનીયં આપુચ્છિત્વા પાદે ધોવિત્વા તેલં મક્ખેત્વા વન્દિત્વા ઠિતો ઉદ્દેસં ગહેત્વા યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમા સજ્ઝાયં કરોતિ. સો ન્હાનકોટ્ઠકે ઉદકં ઉપટ્ઠપેત્વા અઙ્ગારકપલ્લે અગ્ગિં કરોતિ. આચરિયસ્સ ન્હત્વા આગતસ્સ પાદેસુ ઉદકં પુઞ્છિત્વા પિટ્ઠિપરિકમ્મં કત્વા વન્દિત્વા ઉદ્દેસં ગહેત્વા પઠમયામે સજ્ઝાયં કત્વા મજ્ઝિમયામે સરીરં સમસ્સાસેત્વા પચ્છિમયામે ઉદ્દેસં ગહેત્વા યાવ અરુણુગ્ગમના સજ્ઝાયં કત્વા નિરુદ્ધસદ્દં ખયતો સમ્મસતિ. તતો સેસં ઉપાદાયરૂપં ભૂતરૂપં નામરૂપન્તિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અપ્પોસ્સુક્કોતિ ઉદ્દેસગ્ગહણે ચ સજ્ઝાયકરણીયે ચ નિરુસ્સુક્કો. સઙ્કસાયતીતિ યસ્સ દાનિ અત્થાય અહં સજ્ઝાયં કરેય્યં, સો મે અત્થો મત્થકં પત્તો. કિં મે ઇદાનિ સજ્ઝાયેનાતિ ફલસમાપત્તિસુખેન કાલં અતિવત્તેતિ. અજ્ઝભાસીતિ, ‘‘કિં નુ ખો અસ્સ થેરસ્સ અફાસુકં જાતં, ઉદાહુસ્સ આચરિયસ્સ? કેન નુ ખો કારણેન પુબ્બે વિય મધુરસ્સરેન ન સજ્ઝાયતી’’તિ? આગન્ત્વા સન્તિકે ઠિતા અભાસિ.

ધમ્મપદાનીતિ ઇધ સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં અધિપ્પેતં. નાધીયસીતિ ન સજ્ઝાયસિ. નાદિયસીતિ વા પાઠો, ન ગણ્હાસીતિ અત્થો. પસંસન્તિ ધમ્મભાણકો પસંસં લભતિ, આભિધમ્મિકો સુત્તન્તિકો વિનયધરોતિસ્સ પસંસિતા ભવન્તિ. વિરાગેનાતિ અરિયમગ્ગેન. અઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. નિક્ખેપનન્તિ તસ્સ દિટ્ઠસુતાદિનો વિસ્સજ્જનં સન્તો વદન્તીતિ દીપેતિ, ન બુદ્ધવચનસ્સ. એત્તાવતા ‘‘થેરો બુદ્ધવચનં ન વિસ્સજ્જાપેતી’’તિ ન નિચ્ચકાલં સજ્ઝાયન્તેનેવ ભવિતબ્બં, સજ્ઝાયિત્વા પન – ‘‘એત્તકસ્સાહં અત્થસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા આધારો ભવિતું સમત્થો’’તિ ઞત્વા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય પટિપજ્જિતબ્બં. દસમં.

૧૧. અકુસલવિતક્કસુત્તવણ્ણના

૨૩૧. એકાદસમે અકુસલે વિતક્કેતિ કામવિતક્કાદયો તયો મહાવિતક્કે. અયોનિસો મનસિકારાતિ અનુપાયમનસિકારેન. સોતિ સો ત્વં. અયોનિસો પટિનિસ્સજ્જાતિ એતં અનુપાયમનસિકારં વજ્જેહિ. સત્થારન્તિ ઇમાય ગાથાય પાસાદિકકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. પીતિસુખમસંસયન્તિ એકંસેનેવ બલવપીતિઞ્ચ સુખઞ્ચ અધિગમિસ્સસિ. એકાદસમં.

૧૨. મજ્ઝન્હિકસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. દ્વાદસમે યં વત્તબ્બં, તં દેવતાસંયુત્તે નન્દનવગ્ગે વુત્તમેવ. દ્વાદસમં.

૧૩. પાકતિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. તેરસમં દેવપુત્તસંયુત્તે જન્તુદેવપુત્તસુત્તે વિત્થારિતમેવ. તેરસમં.

૧૪. ગન્ધત્થેનસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. ચુદ્દસમે અજ્ઝભાસીતિ તં ભિક્ખું નાળે ગહેત્વા પદુમં સિઙ્ઘમાનં દિસ્વાવ – ‘‘અયં ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કાતું અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો ગન્ધારમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયતિ, સ્વાયં અજ્જ ઉપસિઙ્ઘં સ્વેપિ પુનદિવસેપિ ઉપસિઙ્ઘિસ્સતિ, એવમસ્સ સા ગન્ધતણ્હા વડ્ઢિત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં નાસેસ્સતિ, મા મયિ પસ્સન્તિયા નસ્સતુ, ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ ઉપસઙ્કમિત્વા અભાસિ.

એકઙ્ગમેતં થેય્યાનન્તિ થેનિતબ્બાનં રૂપારમ્મણાદીનં પઞ્ચકોટ્ઠાસાનં ઇદં એકઙ્ગં, એકકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. ન હરામીતિ ન ગહેત્વા ગચ્છામિ. આરાતિ દૂરે નાળે ગહેત્વા નામેત્વા દૂરે ઠિતો ઉપસિઙ્ઘામીતિ વદતિ. વણ્ણેનાતિ કારણેન.

ય્વાયન્તિ યો અયં. તસ્મિં કિર દેવતાય સદ્ધિં કથેન્તેયેવ એકો તાપસો ઓતરિત્વા ભિસખનનાદીનિ કાતું આરદ્ધો, તં સન્ધાયેવમાહ. આકિણ્ણકમ્મન્તોતિ એવં અપરિસુદ્ધકમ્મન્તો. અખીણકમ્મન્તોતિપિ પાઠો, કક્ખળકમ્મન્તોતિ અત્થો. ન વુચ્ચતીતિ ગન્ધચોરોતિ વા પુપ્ફચોરોતિ વા કસ્મા ન વુચ્ચતિ.

આકિણ્ણલુદ્દોતિ બહુપાપો ગાળ્હપાપો વા, તસ્મા ન વુચ્ચતિ. ધાતિચેલંવ મક્ખિતોતિ યથા ધાતિયા નિવત્થકિલિટ્ઠવત્થં ઉચ્ચારપસ્સાવપંસુમસિકદ્દમાદીહિ મક્ખિતં, એવમેવં રાગદોસાદીહિ મક્ખિતો. અરહામિ વત્તવેતિ અરહામિ વત્તું. દેવતાય ચોદના કિર સુગતાનુસિટ્ઠિસદિસા, ન તં લામકા હીનાધિમુત્તિકા મિચ્છાપટિપન્નકપુગ્ગલા લભન્તિ. તસ્મિં પન અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ભબ્બરૂપા પુગ્ગલા તં લભન્તિ, તસ્મા એવમાહ.

સુચિગવેસિનોતિ સુચીનિ સીલસમાધિઞાણાનિ ગવેસન્તસ્સ. અબ્ભામત્તં વાતિ વલાહકકૂટમત્તં વિય. જાનાસીતિ સુદ્ધો અયન્તિ જાનાસિ. વજ્જાસીતિ વદેય્યાસિ. નેવ તં ઉપજીવામાતિ દેવતા કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ભિક્ખુ અત્થિ મે હિતકામા દેવતા, સા મં ચોદેસ્સતિ સારેસ્સતીતિ પમાદમ્પિ અનુયુઞ્જેય્ય, નાસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિસ્સામી’’તિ. તસ્મા એવમાહ. ત્વમેવાતિ ત્વંયેવ. જાનેય્યાતિ જાનેય્યાસિ. યેનાતિ યેન કમ્મેન સુગતિં ગચ્છેય્યાસિ, તં કમ્મં ત્વંયેવ જાનેય્યાસીતિ. ચુદ્દસમં.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

વનસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.