નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયે

સગાથાવગ્ગ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં;

સનરામરલોકગરું, વન્દે સુગતં ગતિવિમુત્તં.

બુદ્ધોપિ બુદ્ધભાવં, ભાવેત્વા ચેવ સચ્છિકત્વા ચ;

યં ઉપગતો ગતમલં, વન્દે તમનુત્તરં ધમ્મં.

સુગતસ્સ ઓરસાનં, પુત્તાનં મારસેનમથનાનં;

અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહં, સિરસા વન્દે અરિયસઙ્ઘં.

ઇતિ મે પસન્નમતિનો, રતનત્તયવન્દનામયં પુઞ્ઞં;

યં સુવિહતન્તરાયો, હુત્વા તસ્સાનુભાવેન.

સંયુત્તવગ્ગપટિમણ્ડિતસ્સ, સંયુત્તઆગમવરસ્સ;

બુદ્ધાનુબુદ્ધસંવણ્ણિતસ્સ, ઞાણપ્પભેદજનનસ્સ.

અત્થપ્પકાસનત્થં, અટ્ઠકથા આદિતો વસિસતેહિ;

પઞ્ચહિ યા સઙ્ગીતા, અનુસઙ્ગીતા ચ પચ્છાપિ.

સીહળદીપં પન આભતાથ, વસિના મહામહિન્દેન;

ઠપિતા સીહળભાસાય, દીપવાસીનમત્થાય.

અપનેત્વાન તતોહં, સીહળભાસં મનોરમં ભાસં;

તન્તિનયાનુચ્છવિકં, આરોપેન્તો વિગતદોસં.

સમયં અવિલોમેન્તો, થેરાનં થેરવંસદીપાનં;

સુનિપુણવિનિચ્છયાનં, મહાવિહારે નિવાસીનં.

હિત્વા પુનપ્પુનાગત-મત્થં, અત્થં પકાસયિસ્સામિ;

સુજનસ્સ ચ તુટ્ઠત્થં, ચિરટ્ઠિતત્થઞ્ચ ધમ્મસ્સ.

સાવત્થિપભૂતીનં, નગરાનં વણ્ણના કતા હેટ્ઠા;

સઙ્ગીતીનં દ્વિન્નં, યા મે અત્થં વદન્તેન.

વિત્થારવસેન સુદં, વત્થૂનિ ચ યાનિ તત્થ વુત્તાનિ;

તેસમ્પિ ન ઇધ ભિય્યો, વિત્થારકથં કરિસ્સામિ.

સુત્તાનં પન અત્થા, ન વિના વત્થૂહિ યે પકાસન્તિ;

તેસં પકાસનત્થં, વત્થૂનિપિ દસ્સયિસ્સામિ.

સીલકથા ધુતધમ્મા, કમ્મટ્ઠાનાનિ ચેવ સબ્બાનિ;

ચરિયાવિધાનસહિતો, ઝાનસમાપત્તિવિત્થારો.

સબ્બા ચ અભિઞ્ઞાયો, પઞ્ઞાસઙ્કલનનિચ્છયો ચેવ;

ખન્ધાધાતાયતનિન્દ્રિયાનિ, અરિયાનિ ચેવ ચત્તારિ.

સચ્ચાનિ પચ્ચયાકારદેસના, સુપરિસુદ્ધનિપુણનયા;

અવિમુત્તતન્તિમગ્ગા, વિપસ્સનાભાવના ચેવ.

ઇતિ પન સબ્બં યસ્મા, વિસુદ્ધિમગ્ગે મયા સુપરિસુદ્ધં;

વુત્તં તસ્મા ભિય્યો, ન તં ઇધ વિચારયિસ્સામિ.

‘‘મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગો, એસ ચતુન્નમ્પિ આગમાનઞ્હિ;

ઠત્વા પકાસયિસ્સતિ, તત્થ યથાભાસિતમત્થં’’.

ઇચ્ચેવ કતો તસ્મા, તમ્પિ ગહેત્વાન સદ્ધિમેતાય;

અટ્ઠકથાય વિજાનથ, સંયુત્તવિનિસ્સિતં અત્થન્તિ.

૧. દેવતાસંયુત્તં

૧. નળવગ્ગો

૧. ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના

તત્થ સંયુત્તાગમો નામ સગાથાવગ્ગો, નિદાનવગ્ગો, ખન્ધકવગ્ગો, સળાયતનવગ્ગો, મહાવગ્ગોતિ પઞ્ચવગ્ગો હોતિ. સુત્તતો –

‘‘સત્ત સુત્તસહસ્સાનિ, સત્ત સુત્તસતાનિ ચ;

દ્વાસટ્ઠિ ચેવ સુત્તાનિ, એસો સંયુત્તસઙ્ગહો’’.

ભાણવારતો ભાણવારસતં હોતિ. તસ્સ વગ્ગેસુ સગાથાવગ્ગો આદિ, સુત્તેસુ ઓઘતરણસુત્તં. તસ્સાપિ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદિ. સા પનેસા પઠમમહાસઙ્ગીતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય આદિમ્હિ વિત્થારિતા, તસ્મા સા તત્થ વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૧. યં પનેતં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં નિદાનં, તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. સાવત્થિયં વિહરતીતિ એત્થ વીતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન એવંસદ્દો તાવ ઉપમૂપદેસ-સમ્પહંસન-ગરહણ-વચનસમ્પટિગ્ગહાકારનિદસ્સનાવધારણાદિ-અનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ – ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૫૩) એવમાદીસુ ઉપમાયં આગતો. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ – ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’તિ’’આદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વાતિ? અકુસલા, ભન્તે. સાવજ્જા વા અનવજ્જા વાતિ? સાવજ્જા, ભન્તે. વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વાતિ? વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે. સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ વા નો વા, કથં વો એત્થ હોતીતિ? સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. સ્વાયમિધ આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણં અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસના પટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું? સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન – ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો – ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨૦-૨૨૩) એવં ભગવતા – ‘‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો બ્યઞ્જનકુસલો નિરુત્તિકુસલો પુબ્બાપરકુસલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૯) એવં ધમ્મસેનાપતિના ચ પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ – ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મેસદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ – ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૧) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ ’’ તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘મયા સુત’’ન્તિ ચ ‘‘મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયં સુતસદ્દો સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ ગમન-વિસ્સુત-કિલિન્નઉપચિતાનુયોગ-સોતવિઞ્ઞેય્ય-સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હિસ્સ – ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) કિલિન્નાકિલિન્નસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિ અત્થે સતિ – ‘‘એવં મયા સુતં, સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ. મમાતિ અત્થે સતિ – ‘‘એવં મમ સુતં, સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. તથા એવન્તિ તસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિભાવપ્પકાસનં. મેતિ અત્તપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – ‘‘નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન કતં, અયં ધમ્મો સુતો’’તિ.

તથા એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનં. મેતિ પુગ્ગલપ્પકાસનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યં સુત્તં નિદ્દિસિસ્સામિ, તં મયા એવં સુત’’ન્તિ.

તથા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો. એવન્તિ હિ અયં આકારપઞ્ઞત્તિ. મેતિ કત્તુનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો. એત્તાવતા નાનાકારપ્પવત્તેન ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો કત્તુવિસયે ગહણસન્નિટ્ઠાનં કતં હોતિ.

અથ વા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – ‘‘મયા સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન વિઞ્ઞાણવસેન લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન સુત’’ન્તિ.

તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. કિઞ્હેત્થ તં પરમત્થતો અત્થિ, યં એવન્તિ વા મેતિ વા નિદ્દેસં લભેથ. સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધં, તં પરમત્થતો વિજ્જમાનન્તિ. તથા એવન્તિ ચ મેતિ ચ તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ.

એત્થ ચ એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ. ન હિ સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતિ. સુતન્તિ વચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતિ. યસ્સ હિ સુતં સમ્મુટ્ઠં હોતિ, ન સો કાલન્તરેન મયા સુતન્તિ પટિજાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અસમ્મોહેન પઞ્ઞાસિદ્ધિ, અસમ્મોસેન પન સતિસિદ્ધિ. તત્થ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા બ્યઞ્જનાવધારણસમત્થતા, સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થપટિવેધસમત્થતા. તદુભયસમત્થતાયોગેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકોસસ્સ અનુપાલનસમત્થતો ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તસિદ્ધિ.

અપરો નયો – એવન્તિ વચનેન યોનિસો મનસિકારં દીપેતિ, અયોનિસો મનસિકરોતો હિ નાનપ્પકારપટિવેધાભાવતો. સુતન્તિ વચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસો મનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતં સાધેતિ, સમ્મા અપ્પણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા તદભાવતો. અવિક્ખેપેન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ સાધેતિ. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો સોતું સક્કોતિ, ન ચ સપ્પુરિસે અનુપનિસ્સયમાનસ્સ સવનં અત્થીતિ.

અપરો નયો – યસ્મા ‘‘એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં, સો ચ એવં ભદ્દકો આકારો ન સમ્મા અપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા હોતિ, તસ્મા એવન્તિ ઇમિના ભદ્દકેન આકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ. સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. ન હિ અપ્પતિરૂપદેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ વા સવનં અત્થિ. ઇચ્ચસ્સ પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતિ, પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા પયોગસુદ્ધિ, તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિ, પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિસિદ્ધિ. ઇતિ પયોગાસયસુદ્ધસ્સ આગમાધિગમસમ્પન્નસ્સ વચનં અરુણુગ્ગં વિય સૂરિયસ્સ ઉદયતો, યોનિસો મનસિકારો વિય ચ કુસલકમ્મસ્સ, અરહતિ ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુન્તિ ઠાને નિદાનં ઠપેન્તો એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – એવન્તિ ઇમિના નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. સુતન્તિ ઇમિના સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં. એવન્તિ ચ ઇદં યોનિસો મનસિકારદીપકવચનં ભાસમાનો – ‘‘એતે મયા ધમ્મા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ દીપેતિ. સુતન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકવચનં ભાસમાનો – ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ દીપેતિ. તદુભયેનપિ અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ. અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણઞ્હિ ધમ્મં આદરેન અસ્સુણન્તો મહતા હિતા પરિબાહિરો હોતીતિ આદરં જનેત્વા સક્કચ્ચં ધમ્મો સોતબ્બોતિ.

એવં મે સુતન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં અતિક્કમતિ, સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા, તસ્સેવ પન ભગવતો વચન’’ન્તિ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમવચનં વિવરન્તો – ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કત્તબ્બા’’તિ સબ્બદેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતીતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ’’.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૩૨) સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ – ‘ભદ્દાલિ, નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છર-ઉતુ-માસડ્ઢમાસ-રત્તિ-દિવ-પુબ્બણ્હ-મજ્ઝન્હિક-સાયન્હ-પઠમમજ્ઝિમપચ્છિમયામ-મુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યસ્મિં યસ્મિં સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિ એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય સુપ્પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા. તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’’ન્તિ ચ ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ ચ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ કરણવચનેન, તથા અકત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ. તત્થ તથા, ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ચ અધિકરણત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિં ચ એવંજાતિકે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ.

તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવ અત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરું હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ‘‘ભગવા’’તિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨);

અપિચ –

‘‘ભગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમિસ્સા ગાથાય વસેનસ્સ પદસ્સ વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં ધમ્મં દસ્સેન્તો ભગવતો ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતિ. તેન ‘‘નયિદં અતિક્કન્તસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ સત્થુ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતિ. એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં સાધેતિ. તેન ‘‘એવંવિધસ્સ નામ અરિયધમ્મસ્સ દેસકો દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કેન અઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ. એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ. મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં. એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં. ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

સાવત્થિયન્તિ એવંનામકે નગરે. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનમેતં. ઇધ પન ઠાનગમનનિસજ્જાસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

જેતવનેતિ જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ વને. તઞ્હિ તેન રોપિતં સંવડ્ઢિતં પરિપાલિતં અહોસિ, તસ્મા ‘‘જેતવન’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં. તસ્મિં જેતવને. અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતત્તા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ સઙ્ખં ગતે આરામે. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમટ્ઠકથાય સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪) વુત્તો.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘‘જેતવને’’તિ ન વત્તબ્બં. અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં.

નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાયં ચરન્તિ, યમુનાયં ચરન્તી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ નામગોત્તવસેન અપાકટા એકા દેવતાતિ અત્થો. ‘‘અભિજાનાતિ નો, ભન્તે, ભગવા અહુ ઞાતઞ્ઞતરસ્સ મહેસક્ખસ્સ યક્ખસ્સ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં ભાસિતા’’તિ એત્થ પન અભિઞ્ઞાતો સક્કોપિ દેવરાજા ‘‘અઞ્ઞતરો’’તિ વુત્તો. ‘‘દેવતા’’તિ ચ ઇદં દેવાનમ્પિ દેવધીતાનમ્પિ સાધારણવચનં. ઇમસ્મિં પનત્થે દેવો અધિપ્પેતો, સો ચ ખો રૂપાવચરાનં દેવાનં અઞ્ઞતરો.

અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્ત-સદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભાનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૦; ચૂળવ. ૩૮૩) ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. –

એવમાદીસુ (વિ. વ. ૮૫૭) અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં ભો ગોતમા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧૫) અબ્ભાનુમોદને. ઇધ પન ખયે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયા, પરિક્ખીણાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાયં દેવપુત્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે આગતોતિ વેદિતબ્બો. નિયામો હિ કિરેસ દેવતાનં યદિદં બુદ્ધાનં વા બુદ્ધસાવકાનં વા ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તા મજ્ઝિમયામસમનન્તરેયેવ આગચ્છન્તિ.

અભિક્કન્તવણ્ણાતિ ઇધ અભિક્કન્ત-સદ્દો અભિરૂપે, વણ્ણ-સદ્દો પન છવિથુતિ-કુલવગ્ગ-કારણ-સણ્ઠાનપ્પમાણ-રૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ એવમાદીસુ (સુ. નિ. ૫૫૩) છવિયા. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે, ગહપતિ, ઇમે સમણસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫) કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયા દટ્ઠબ્બો. તેન અભિક્કન્તવણ્ણા અભિરૂપચ્છવિ, ઇટ્ઠવણ્ણા મનાપવણ્ણાતિ વુત્તં હોતિ. દેવતા હિ મનુસ્સલોકં આગચ્છમાના પકતિવણ્ણં પકતિઇદ્ધિં જહિત્વા ઓળારિકં અત્તભાવં કત્વા અતિરેકવણ્ણં અતિરેકઇદ્ધિં માપેત્વા નટસમજ્જાદીનિ ગચ્છન્તા મનુસ્સા વિય અભિસઙ્ખતેન કાયેન આગચ્છન્તિ. તત્થ કામાવચરા અનભિસઙ્ખતેનપિ આગન્તું સક્કોન્તિ, રૂપાવચરા પન ન સક્કોન્તિ. તેસઞ્હિ અતિસુખુમો અત્તભાવો, ન તેન ઇરિયાપથકપ્પનં હોતિ. તસ્મા અયં દેવપુત્તો અભિસઙ્ખતેનેવ આગતો. તેન વુત્તં ‘‘અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલ-સદ્દો અનવસેસ-યેભુય્યાબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થવિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧) અનવસેસત્થમત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમગધા પહૂતં ખાદનીયભોજનીયં આદાય ઉપસઙ્કમિસ્સન્તી’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૪૩) યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ એવમાદીસુ (વિભ. ૨૨૫) અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૨૪૪) અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો, ભન્તે, અનુરુદ્ધસ્સ બાહિયો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૭) વિસંયોગો અત્થો. ઇધ પનસ્સ અનવસેસત્થો અધિપ્પેતો.

કપ્પ-સદ્દો પનાયં અભિસદ્દહન-વોહાર-કાલ-પઞ્ઞત્તિ-છેદન-વિકપ્પ-લેસસમન્તભાવાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘ઓકપ્પનિયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ, યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૨૫૦) વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ એવમાદીસુ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતો કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ એવમાદીસુ (વિ. વ. ૧૦૯૪, ૧૧૦૧) છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૬) વિકપ્પો. ‘‘આત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૮૦) લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૪) સમન્તભાવો. ઇધ પનસ્સ સમન્તભાવત્થો અધિપ્પેતો. તસ્મા કેવલકપ્પં જેતવનન્તિ એત્થ ‘‘અનવસેસં સમન્તતો જેતવન’’ન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઓભાસેત્વાતિ વત્થાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતાય આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો.

યેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ તસ્મા ‘‘યત્થ ભગવા, તત્થ ઉપસઙ્કમી’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેન વા કારણેન ભગવા દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેન ચ કારણેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમાધિપ્પાયેન, સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયેન દિજગણેહિ નિચ્ચફલિતમહારુક્ખો વિય. ઉપસઙ્કમીતિ ચ ગતાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા એવં ગતા તતો આસન્નતરં ઠાનં ભગવતો સમીપસઙ્ખાતં ગન્ત્વાતિપિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યેનત્થેન લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ ઉપટ્ઠાનં આગતા, તં પુચ્છિતુકામા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જુલિં સિરસિ પતિટ્ઠપેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો – ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. તસ્મા યથા ઠિતા એકમન્તં ઠિતા હોતિ, તથા અટ્ઠાસીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં. અટ્ઠાસીતિ ઠાનં કપ્પેસિ. પણ્ડિતા હિ દેવમનુસ્સા ગરુટ્ઠાનિયં ઉપસઙ્કમિત્વા આસનકુસલતાય એકમન્તં તિટ્ઠન્તિ, અયઞ્ચ દેવો તેસં અઞ્ઞતરો, તસ્મા એકમન્તં અટ્ઠાસિ.

કથં ઠિતો પન એકમન્તં ઠિતો હોતીતિ? છ ઠાનદોસે વજ્જેત્વા. સેય્યથિદં – અતિદૂરં, અચ્ચાસન્નં, ઉપરિવાતં, ઉન્નતપ્પદેસં, અતિસમ્મુખં, અતિપચ્છાતિ. અતિદૂરે ઠિતો હિ સચે કથેતુકામો હોતિ, ઉચ્ચાસદ્દેન કથેતબ્બં હોતિ. અચ્ચાસન્ને ઠિતો સઙ્ઘટ્ટનં કરોતિ. ઉપરિવાતે ઠિતો સરીરગન્ધેન બાધતિ. ઉન્નતપ્પદેસે ઠિતો અગારવં પકાસેતિ. અતિસમ્મુખા ઠિતો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ. અતિપચ્છા ઠિતો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ગીવં પસારેત્વા દટ્ઠબ્બં હોતિ. તસ્મા અયમ્પિ એતે છ ઠાનદોસે વજ્જેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘એકમન્તં અટ્ઠાસી’’તિ.

એતદવોચાતિ એતં અવોચ. કથં નૂતિ કારણપુચ્છા. ભગવતો હિ તિણ્ણોઘભાવો દસસહસ્સિલોકધાતુયા પાકટો, તેનિમિસ્સા દેવતાય તત્થ કઙ્ખા નત્થિ, ઇમિના પન કારણેન ‘‘તિણ્ણો’’તિ ન જાનાતિ, તેન સા તં કારણં પુચ્છમાના એવમાહ.

મારિસાતિ દેવતાનં પિયસમુદાચારવચનમેતં. નિદ્દુક્ખાતિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં ‘‘યદા ખો તે, મારિસ, સઙ્કુના સઙ્કુ હદયે સમાગચ્છેય્ય, અથ નં ત્વં જાનેય્યાસિ ‘વસ્સસહસ્સં મે નિરયે પચ્ચમાનસ્સા’’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૨) ઇદં વિરુજ્ઝતિ. ન હિ નેરયિકસત્તો નિદ્દુક્ખો નામ હોતિ. કિઞ્ચાપિ ન નિદ્દુક્ખો, રુળ્હીસદ્દેન પન એવં વુચ્ચતિ. પુબ્બે કિર પઠમકપ્પિકાનં નિદ્દુક્ખાનં સુખસમપ્પિતાનં એસ વોહારો, અપરભાગે દુક્ખં હોતુ વા મા વા, રુળ્હીસદ્દેન અયં વોહારો વુચ્ચતેવ નિપ્પદુમાપિ નિરુદકાપિ વા પોક્ખરણી પોક્ખરણી વિય.

ઓઘમતરીતિ એત્થ ચત્તારો ઓઘા, કામોઘો ભવોઘો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘોતિ. તત્થ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો કામોઘો નામ. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ ચ ભવોઘો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠોઘો નામ. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જોઘો નામ. તત્થ કામોઘો અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતિ, ભવોઘો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠોઘો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતિ, અવિજ્જોઘો સબ્બાકુસલેસુ ઉપ્પજ્જતિ.

સબ્બોપિ ચેસ અવહનનટ્ઠેન રાસટ્ઠેન ચ ઓઘોતિ વેદિતબ્બો. અવહનનટ્ઠેનાતિ અધોગમનટ્ઠેન. અયઞ્હિ અત્તનો વસં ગતે સત્તે અધો ગમેતિ, નિરયાદિભેદાય દુગ્ગતિયંયેવ નિબ્બત્તેતિ, ઉપરિભાવં વા નિબ્બાનં ગન્તું અદેન્તો અધો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ ચ ગમેતીતિપિ અત્થો. રાસટ્ઠેનાતિ મહન્તટ્ઠેન. મહા હેસો કિલેસરાસિ અવીચિતો પટ્ઠાય યાવ ભવગ્ગા પત્થટો, યદિદં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો નામ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એવમયં રાસટ્ઠેનાપિ ઓઘોતિ વેદિતબ્બો. અતરીતિ ઇમં ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં કેન નુ ત્વં, મારિસ, કારણેન તિણ્ણોતિ પુચ્છતિ.

અથસ્સા ભગવા પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો અપ્પતિટ્ઠં ખ્વાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પતિટ્ઠન્તિ અપ્પતિટ્ઠહન્તો. અનાયૂહન્તિ અનાયૂહન્તો, અવાયમન્તોતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ગૂળ્હં પટિચ્છન્નં કત્વા પઞ્હં કથેસિ. દેવતાપિ નં સુત્વા ‘‘બાહિરકં તાવ ઓઘં તરન્તા નામ ઠાતબ્બટ્ઠાને તિટ્ઠન્તા તરિતબ્બટ્ઠાને આયૂહન્તા તરન્તિ, અયં પન અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા પત્થટં કિલેસોઘં કિલેસરાસિં અપ્પતિટ્ઠહન્તો અનાયૂહન્તો અતરિન્તિ આહ. કિં નુ ખો એતં? કથં નુ ખો એત’’ન્તિ? વિમતિં પક્ખન્તા પઞ્હસ્સ અત્થં ન અઞ્ઞાસિ.

કિં પન ભગવતા યથા સત્તા ન જાનન્તિ, એવં કથનત્થાય પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતા પટિવિદ્ધાતિ? ન એતદત્થાય પટિવિદ્ધા. દ્વે પન ભગવતો દેસના નિગ્ગહમુખેન ચ અનુગ્ગહમુખેન ચ. તત્થ યે પણ્ડિતમાનિનો હોન્તિ અઞ્ઞાતેપિ ઞાતસઞ્ઞિનો પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણપબ્બજિતા વિય, તેસં માનનિગ્ગહત્થં યથા ન જાનન્તિ, એવં મૂલપરિયાયાદિસદિસં ધમ્મં દેસેતિ. અયં નિગ્ગહમુખેન દેસના. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, પવય્હ પવય્હ, આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો, સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬). યે પન ઉજુકા સિક્ખાકામા, તેસં સુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા આકઙ્ખેય્યસુત્તાદિસદિસં ધમ્મં દેસેતિ, ‘‘અભિરમ, તિસ્સ, અભિરમ, તિસ્સ, અહમોવાદેન અહમનુગ્ગહેન અહમનુસાસનિયા’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૪) ચ ને સમસ્સાસેતિ. અયં અનુગ્ગહમુખેન દેસના.

અયં પન દેવપુત્તો માનત્થદ્ધો પણ્ડિતમાની, એવં કિરસ્સ અહોસિ – અહં ઓઘં જાનામિ, તથાગતસ્સ ઓઘતિણ્ણભાવં જાનામિ, ‘‘ઇમિના પન કારણેન તિણ્ણો’’તિ એત્તકમત્તં ન જાનામિ. ઇતિ મય્હં ઞાતમેવ બહુ, અપ્પં અઞ્ઞાતં, તમહં કથિતમત્તમેવ જાનિસ્સામિ. કિઞ્હિ નામ તં ભગવા વદેય્ય, યસ્સાહં અત્થં ન જાનેય્યન્તિ. અથ સત્થા ‘‘અયં કિલિટ્ઠવત્થં વિય રઙ્ગજાતં અભબ્બો ઇમં માનં અપ્પહાય દેસનં સમ્પટિચ્છિતું, માનનિગ્ગહં તાવસ્સ કત્વા પુન નીચચિત્તેન પુચ્છન્તસ્સ પકાસેસ્સામી’’તિ પટિચ્છન્નં કત્વા પઞ્હં કથેસિ. સોપિ નિહતમાનો અહોસિ, સા ચસ્સ નિહતમાનતા ઉત્તરિપઞ્હપુચ્છનેનેવ વેદિતબ્બા. તસ્સ પન પઞ્હપુચ્છનસ્સ અયમત્થો – કથં પન ત્વં, મારિસ, અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહં ઓઘમતરિ, યથાહં જાનામિ, એવં મે કથેહીતિ.

અથસ્સ ભગવા કથેન્તો યદાસ્વાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ યદા સ્વાહન્તિ યસ્મિં કાલે અહં. સુકારો નિપાતમત્તં. યથા ચ એત્થ, એવં સબ્બપદેસુ. સંસીદામીતિ પટિચ્છન્નં કત્વા અતરન્તો તત્થેવ ઓસીદામિ. નિબ્બુય્હામીતિ ઠાતું અસક્કોન્તો અતિવત્તામિ. ઇતિ ઠાને ચ વાયામે ચ દોસં દિસ્વા અતિટ્ઠન્તો અવાયમન્તો ઓઘમતરિન્તિ એવં ભગવતા પઞ્હો કથિતો. દેવતાયપિ પટિવિદ્ધો, ન પન પાકટો, તસ્સ પાકટીકરણત્થં સત્ત દુકા દસ્સિતા. કિલેસવસેન હિ સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. તણ્હાદિટ્ઠીહિ વા સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, અવસેસકિલેસાનઞ્ચેવ અભિસઙ્ખારાનઞ્ચ વસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. તણ્હાવસેન વા સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, દિટ્ઠિવસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. સસ્સતદિટ્ઠિયા વા સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. ઓલીયનાભિનિવેસા હિ ભવદિટ્ઠિ, અતિધાવનાભિનિવેસા વિભવદિટ્ઠિ. લીનવસેન વા સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. તથા કામસુખલ્લિકાનુયોગવસેન સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન સન્તિટ્ઠન્તો સંસીદતિ નામ, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહન્તો નિબ્બુય્હતિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સેય્યથાપિ, ચુન્દ, યે કેચિ અકુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે અધોભાગઙ્ગમનીયા, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે ઉપરિભાગઙ્ગમનીયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૮૬).

ઇમં પઞ્હવિસ્સજ્જનં સુત્વાવ દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય તુટ્ઠા પસન્ના અત્તનો તુટ્ઠિઞ્ચ પસાદઞ્ચ પકાસયન્તી ચિરસ્સં વતાતિ ગાથમાહ. તત્થ ચિરસ્સન્તિ ચિરસ્સ કાલસ્સ અચ્ચયેનાતિ અત્થો. અયં કિર દેવતા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા તસ્સ પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય અન્તરા અઞ્ઞં બુદ્ધં ન દિટ્ઠપુબ્બા, તસ્મા અજ્જ ભગવન્તં દિસ્વા એવમાહ. કિં પનિમાય દેવતાય ઇતો પુબ્બે સત્થા ન દિટ્ઠપુબ્બોતિ. દિટ્ઠપુબ્બો વા હોતુ અદિટ્ઠપુબ્બો વા, દસ્સનં ઉપાદાય એવં વત્તું વટ્ટતિ. બ્રાહ્મણન્તિ બાહિતપાપં ખીણાસવબ્રાહ્મણં. પરિનિબ્બુતન્તિ કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતં. લોકેતિ સત્તલોકે. વિસત્તિકન્તિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ આસત્તવિસત્તતાદીહિ કારણેહિ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા, તં વિસત્તિકં અપ્પતિટ્ઠમાનં અનાયૂહમાનં તિણ્ણં નિત્તિણ્ણં ઉત્તિણ્ણં ચિરસ્સં વત ખીણાસવબ્રાહ્મણં પસ્સામીતિ અત્થો.

સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસીતિ તસ્સા દેવતાય વચનં ચિત્તેનેવ સમનુમોદિ, એકજ્ઝાસયો અહોસિ. અન્તરધાયીતિ અભિસઙ્ખતકાયં જહિત્વા અત્તનો પકતિઉપાદિણ્ણકકાયસ્મિંયેવ ઠત્વા લદ્ધાસા લદ્ધપતિટ્ઠા હુત્વા દસબલં ગન્ધેહિ ચ માલેહિ ચ પૂજેત્વા અત્તનો ભવનંયેવ અગમાસીતિ.

ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના

૨. ઇદાનિ દુતિયસુત્તતો પટ્ઠાય પઠમમાગતઞ્ચ ઉત્તાનત્થઞ્ચ પહાય યં યં અનુત્તાનં, તં તદેવ વણ્ણયિસ્સામ. જાનાસિ નોતિ જાનાસિ નુ. નિમોક્ખન્તિઆદીનિ મગ્ગાદીનં નામાનિ. મગ્ગેન હિ સત્તા કિલેસબન્ધનતો નિમુચ્ચન્તિ, તસ્મા મગ્ગો સત્તાનં નિમોક્ખોતિ વુત્તો. ફલક્ખણે પન તે કિલેસબન્ધનતો પમુત્તા, તસ્મા ફલં સત્તાનં પમોક્ખોતિ વુત્તં. નિબ્બાનં પત્વા સત્તાનં સબ્બદુક્ખં વિવિચ્ચતિ, તસ્મા નિબ્બાનં વિવેકોતિ વુત્તં. સબ્બાનિ વા એતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. નિબ્બાનઞ્હિ પત્વા સત્તા સબ્બદુક્ખતો નિમુચ્ચન્તિ પમુચ્ચન્તિ વિવિચ્ચન્તિ, તસ્મા તદેવ ‘‘નિમોક્ખો પમોક્ખો વિવેકો’’તિ વુત્તં. જાનામિ ખ્વાહન્તિ જાનામિ ખો અહં. અવધારણત્થો ખોકારો. અહં જાનામિયેવ. સત્તાનં નિમોક્ખાદિજાનનત્થમેવ હિ મયા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધન્તિ સીહનાદં નદતિ. બુદ્ધસીહનાદં નામ કિર એતં સુત્તં.

નન્દીભવપરિક્ખયાતિ નન્દીમૂલકસ્સ કમ્મભવસ્સ પરિક્ખયેન. નન્દિયા ચ ભવસ્સ ચાતિપિ વટ્ટતિ. તત્થ હિ પુરિમનયે નન્દીભવેન તિવિધકમ્માભિસઙ્ખારવસેન સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો, સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેહિ તંસમ્પયુત્તા ચ દ્વે ખન્ધા. તેહિ પન તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તા વેદના તેસં ગહણેન ગહિતાવાતિ અનુપાદિણ્ણકાનં ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં અપ્પવત્તિવસેન સઉપાદિસેસં નિબ્બાનં કથિતં હોતિ. વેદનાનં નિરોધા ઉપસમાતિ ઉપાદિણ્ણકવેદનાનં નિરોધેન ચ ઉપસમેન ચ. તત્થ વેદનાગહણેન તંસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા ગહિતાવ હોન્તિ, તેસં વત્થારમ્મણવસેન રૂપક્ખન્ધોપિ. એવં ઇમેસં ઉપાદિણ્ણકાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પવત્તિવસેન અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં કથિતં હોતિ. દુતિયનયે પન નન્દિગ્ગહણેન સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો, ભવગ્ગહણેન ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધો, સઞ્ઞાદીહિ સરૂપેનેવ તયો ખન્ધા. એવં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પવત્તિવસેન નિબ્બાનં કથિતં હોતીતિ વેદિતબ્બં. ઇમમેવ ચ નયં ચતુનિકાયિકભણ્ડિકત્થેરો રોચેતિ. ઇતિ નિબ્બાનવસેનેવ ભગવા દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે ઉપનીયતીતિ પરિક્ખીયતિ નિરુજ્ઝતિ, ઉપગચ્છતિ વા, અનુપુબ્બેન મરણં ઉપેતીતિ અત્થો. યથા વા ગોપાલેન ગોગણો નીયતિ, એવં જરાય મરણસન્તિકં ઉપનીયતીતિ અત્થો. જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. અપ્પન્તિ પરિત્તં થોકં. તસ્સ દ્વીહાકારેહિ પરિત્તતા વેદિતબ્બા સરસપરિત્તતાય ચ ખણપરિત્તતાય ચ. સરસપરિત્તતાયપિ હિ ‘‘યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૭; સં. નિ. ૨.૧૪૩) વચનતો પરિત્તં. ખણપરિત્તતાયપિ. પરમત્થતો હિ અતિપરિત્તો સત્તાનં જીવિતક્ખણો એકચિત્તપ્પવત્તિમત્તોયેવ. યથા નામ રથચક્કં પવત્તમાનમ્પિ એકેનેવ નેમિપ્પદેસેન પવત્તતિ, તિટ્ઠમાનમ્પિ એકેનેવ તિટ્ઠતિ, એવમેવં એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતં, તસ્મિં ચિત્તે નિરુદ્ધમત્તે સત્તો નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ ન જીવતિ ન જીવિસ્સતિ, અનાગતે ચિત્તક્ખણે જીવિસ્સતિ ન જીવતિ ન જીવિત્થ, પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે જીવતિ ન જીવિત્થ ન જીવિસ્સતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો.

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

‘‘અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા’’તિ. (મહાનિ. ૧૦);

જરૂપનીતસ્સાતિ જરં ઉપગતસ્સ, જરાય વા મરણસન્તિકં ઉપનીતસ્સ. ન સન્તિ તાણાતિ તાણં લેણં સરણં ભવિતું સમત્થા નામ કેચિ નત્થિ. એતં ભયન્તિ એતં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ મરણૂપગમનં, આયુપરિત્તતા, જરૂપનીતસ્સ તાણાભાવોતિ તિવિધં ભયં ભયવત્થુ ભયકારણન્તિ અત્થો. પુઞ્ઞાનિ કયિરાથ સુખાવહાનીતિ વિઞ્ઞૂ પુરિસો સુખાવહાનિ સુખદાયકાનિ પુઞ્ઞાનિ કરેય્ય. ઇતિ દેવતા રૂપાવચરજ્ઝાનં સન્ધાય પુબ્બચેતનં અપરચેતનં મુઞ્ચચેતનઞ્ચ ગહેત્વા બહુવચનવસેન ‘‘પુઞ્ઞાની’’તિ આહ. ઝાનસ્સાદં ઝાનનિકન્તિં ઝાનસુખઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘સુખાવહાની’’તિ આહ. તસ્સા કિર દેવતાય સયં દીઘાયુકટ્ઠાને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તત્તા હેટ્ઠા કામાવચરદેવેસુ પરિત્તાયુકટ્ઠાને ચવમાને ઉપપજ્જમાને ચ થુલ્લફુસિતકે વુટ્ઠિપાતસદિસે સત્તે દિસ્વા એતદહોસિ ‘‘અહોવતિમે સત્તા ઝાનં ભાવેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે એકકપ્પ-દ્વેકપ્પ-ચતુકપ્પ-અટ્ઠકપ્પ-સોળસકપ્પ-દ્વત્તિંસકપ્પ-ચતુસટ્ઠિકપ્પપ્પમાણં અદ્ધાનં તિટ્ઠેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવમાહ.

અથ ભગવા – ‘‘અયં દેવતા અનિય્યાનિકં વટ્ટકથં કથેતી’’તિ વિવટ્ટમસ્સા દસ્સેન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ લોકામિસન્તિ દ્વે લોકામિસા પરિયાયેન ચ નિપ્પરિયાયેન ચ. પરિયાયેન તેભૂમકવટ્ટં લોકામિસં, નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો પચ્ચયા. ઇધ પરિયાયલોકામિસં અધિપ્પેતં. નિપ્પરિયાયલોકામિસમ્પિ વટ્ટતિયેવ. સન્તિપેક્ખોતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતં અચ્ચન્તસન્તિં પેક્ખન્તો ઇચ્છન્તો પત્થયન્તોતિ.

ઉપનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અચ્ચેન્તિસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે અચ્ચેન્તીતિ અતિક્કમન્તિ. કાલાતિ પુરેભત્તાદયો કાલા. તરયન્તિ રત્તિયોતિ રત્તિયો અતિક્કમમાના પુગ્ગલં મરણૂપગમનાય તરયન્તિ સીઘં સીઘં ગમયન્તિ. વયોગુણાતિ પઠમમજ્ઝિમપચ્છિમવયાનં ગુણા, રાસયોતિ અત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અહતાનં વત્થાનં દિગુણં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮) એત્થ હિ પટલટ્ઠો ગુણટ્ઠો. ‘‘સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) એત્થ આનિસંસટ્ઠો. ‘‘અન્તં અન્તગુણ’’ન્તિ એત્થ કોટ્ઠાસટ્ઠો. ‘‘કયિરા માલાગુણે બહૂ’’તિ (ધ. પ. ૫૩) એત્થ રાસટ્ઠો. ‘‘પઞ્ચ કામગુણા’’તિ એત્થ બન્ધનટ્ઠો. ઇધ પન રાસટ્ઠો ગુણટ્ઠો. તસ્મા વયોગુણાતિ વયોરાસયો વેદિતબ્બા. અનુપુબ્બં જહન્તીતિ અનુપટિપાટિયા પુગ્ગલં જહન્તિ. મજ્ઝિમવયે ઠિતં હિ પઠમવયો જહતિ, પચ્છિમવયે ઠિતં દ્વે પઠમમજ્ઝિમા જહન્તિ, મરણક્ખણે પન તયોપિ વયા જહન્તેવ. એતં ભયન્તિ એતં કાલાનં અતિક્કમનં, રત્તિદિવાનં તરિતભાવો, વયોગુણાનં જહનભાવોતિ તિવિધં ભયં. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

અચ્ચેન્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કતિછિન્દસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે કતિ છિન્દેતિ છિન્દન્તો કતિ છિન્દેય્ય. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ‘‘છિન્દે જહે’’તિ અત્થતો એકં. ગાથાબન્ધસ્સ પન મટ્ઠભાવત્થં અયં દેવતા સદ્દપુનરુત્તિં વજ્જયન્તી એવમાહ. કતિ સઙ્ગાતિગોતિ કતિ સઙ્ગે અતિગતો, અતિક્કન્તોતિ અત્થો. સઙ્ગાતિકોતિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો. પઞ્ચ છિન્દેતિ છિન્દન્તો પઞ્ચ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ છિન્દેય્ય. પઞ્ચ જહેતિ જહન્તો પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ જહેય્ય. ઇધાપિ છિન્દનઞ્ચ જહનઞ્ચ અત્થતો એકમેવ, ભગવા પન દેવતાય આરોપિતવચનાનુરૂપેનેવ એવમાહ. અથ વા પાદેસુ બદ્ધપાસસકુણો વિય પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ હેટ્ઠા આકડ્ઢમાનાકારાનિ હોન્તિ, તાનિ અનાગામિમગ્ગેન છિન્દેય્યાતિ વદતિ. હત્થેહિ ગહિતરુક્ખસાખા વિય પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ઉપરિ આકડ્ઢમાનાકારાનિ હોન્તિ, તાનિ અરહત્તમગ્ગેન જહેય્યાતિ વદતિ. પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયેતિ એતેસં સંયોજનાનં છિન્દનત્થાય ચેવ પહાનત્થાય ચ ઉત્તરિ અતિરેકં વિસેસં ભાવેન્તો સદ્ધાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ ભાવેય્યાતિ અત્થો. પઞ્ચ સઙ્ગાતિગોતિ રાગસઙ્ગો દોસસઙ્ગો મોહસઙ્ગો માનસઙ્ગો દિટ્ઠિસઙ્ગોતિ ઇમે પઞ્ચ સઙ્ગે અતિક્કન્તો. ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતીતિ ચતુરોઘતિણ્ણોતિ કથીયતિ. ઇમાય પન ગાથાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ લોકિયલોકુત્તરાનિ કથિતાનીતિ.

કતિછિન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. જાગરસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે જાગરતન્તિ જાગરન્તાનં. પઞ્ચ જાગરતન્તિ વિસ્સજ્જનગાથાયં પન સદ્ધાદીસુ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ જાગરન્તેસુ પઞ્ચ નીવરણા સુત્તા નામ. કસ્મા? યસ્મા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો યત્થ કત્થચિ નિસિન્નો વા ઠિતો વા અરુણં ઉટ્ઠપેન્તોપિ પમાદતાય અકુસલસમઙ્ગિતાય સુત્તો નામ હોતિ. એવં સુત્તેસુ પઞ્ચસુ નીવરણેસુ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાગરાનિ નામ. કસ્મા? યસ્મા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો યત્થ કત્થચિ નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ અપ્પમાદતાય કુસલસમઙ્ગિતાય જાગરો નામ હોતિ. પઞ્ચહિ પન નીવરણેહેવ કિલેસરજં આદિયતિ ગણ્હાતિ પરામસતિ. પુરિમા હિ કામચ્છન્દાદયો પચ્છિમાનં પચ્ચયા હોન્તીતિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ પરિસુજ્ઝતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. ઇધાપિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ લોકિયલોકુત્તરાનેવ કથિતાનીતિ.

જાગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અપ્પટિવિદિતસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. અપ્પટિવિદિતાતિ ઞાણેન અપ્પટિવિદ્ધા. પરવાદેસૂતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવાદેસુ. તે હિ ઇતો પરેસં તિત્થિયાનં વાદત્તા પરવાદા નામ. નીયરેતિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ ગચ્છન્તિ, પરેનપિ નીયન્તિ. તત્થ સયમેવ સસ્સતાદીનિ ગણ્હન્તા ગચ્છન્તિ નામ, પરસ્સ વચનેન તાનિ ગણ્હન્તા નીયન્તિ નામ. કાલો તેસં પબુજ્ઝિતુન્તિ તેસં પુગ્ગલાનં પબુજ્ઝિતું અયં કાલો. લોકસ્મિઞ્હિ બુદ્ધો ઉપ્પન્નો, ધમ્મો દેસિયતિ, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નો, પટિપદા ભદ્દિકા, ઇમે ચ પન મહાજના વટ્ટે સુત્તા નપ્પબુજ્ઝન્તીતિ દેવતા આહ. સમ્બુદ્ધાતિ સમ્મા હેતુના કારણેન બુદ્ધા. ચત્તારો હિ બુદ્ધા – સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો, પચ્ચેકબુદ્ધો, ચતુસચ્ચબુદ્ધો, સુતબુદ્ધોતિ. તત્થ સમતિંસપારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બોધિં પત્તો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો નામ. કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા સયમ્ભુતં પત્તો પચ્ચેકબુદ્ધો નામ. અવસેસા ખીણાસવા ચતુસચ્ચબુદ્ધા નામ. બહુસ્સુતો સુતબુદ્ધો નામ. ઇમસ્મિં અત્થે તયોપિ પુરિમા વટ્ટન્તિ. સમ્મદઞ્ઞાતિ સમ્મા હેતુના કારણેન જાનિત્વા. ચરન્તિ વિસમે સમન્તિ વિસમે વા લોકસન્નિવાસે વિસમે વા સત્તનિકાયે વિસમે વા કિલેસજાતે સમં ચરન્તીતિ.

અપ્પટિવિદિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સુસમ્મુટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે સુસમ્મુટ્ઠાતિ પઞ્ઞાય અપ્પટિવિદ્ધભાવેનેવ સુનટ્ઠા. યથા હિ દ્વે ખેત્તાનિ કસિત્વા, એકં વપિત્વા, બહુધઞ્ઞં અધિગતસ્સ અવાપિતખેત્તતો અલદ્ધં સન્ધાય ‘‘બહું મે ધઞ્ઞં નટ્ઠ’’ન્તિ વદન્તો અલદ્ધમેવ ‘‘નટ્ઠ’’ન્તિ વદતિ, એવમિધાપિ અપ્પટિવિદિતાવ સુસમ્મુટ્ઠા નામ. અસમ્મુટ્ઠાતિ પઞ્ઞાય પટિવિદ્ધભાવેનેવ અનટ્ઠા. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

સુસમ્મુટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.