૧૦. યક્ખસંયુત્તં

૧. ઇન્દકસુત્તવણ્ણના

૨૩૫. યક્ખસંયુત્તસ્સ પઠમે ઇન્દકસ્સાતિ ઇન્દકૂટનિવાસિનો યક્ખસ્સ. યક્ખતો હિ કૂટેન, કૂટતો ચ યક્ખેન નામં લદ્ધં. રૂપં ન જીવન્તિ વદન્તીતિ યદિ બુદ્ધા રૂપં જીવન્તિ ન વદન્તિ, યદિ રૂપં સત્તો પુગ્ગલોતિ એવં ન વદન્તીતિ અત્થો. કથં ન્વયન્તિ કથં નુ અયં? કુતસ્સ અટ્ઠીયકપિણ્ડમેતીતિ અસ્સ સત્તસ્સ અટ્ઠિયકપિણ્ડઞ્ચ કુતો આગચ્છતિ? એત્થ ચ અટ્ઠિગ્ગહણેન તીણિ અટ્ઠિસતાનિ, યકપિણ્ડગ્ગહણેન નવ મંસપેસિસતાનિ ગહિતાનિ. યદિ રૂપં ન જીવો, અથસ્સ ઇમાનિ ચ અટ્ઠીનિ ઇમા ચ મંસપેસિયો કુતો આગચ્છન્તીતિ પુચ્છતિ. કથં ન્વયં સજ્જતિ ગબ્ભરસ્મિન્તિ કેન નુ કારણેન અયં સત્તો માતુકુચ્છિસ્મિં સજ્જતિ લગ્ગતિ, તિટ્ઠતીતિ? પુગ્ગલવાદી કિરેસ યક્ખો, ‘‘એકપ્પહારેનેવ સત્તો માતુકુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તતી’’તિ ગહેત્વા ગબ્ભસેય્યકસત્તસ્સ માતા મચ્છમંસાદીનિ ખાદતિ, સબ્બાનિ એકરત્તિવાસેન પચિત્વા ફેણં વિય વિલીયન્તિ. યદિ રૂપં સત્તો ન ભવેય્ય, એવમેવ વિલીયેય્યાતિ લદ્ધિયા એવમાહ. અથસ્સ ભગવા – ‘‘ન માતુકુચ્છિસ્મિં એકપ્પહારેનેવ નિબ્બત્તતિ, અનુપુબ્બેન પન વડ્ઢતી’’તિ દસ્સેન્તો પઠમં કલલં હોતીતિઆદિમાહ. તત્થ પઠમન્તિ પઠમેન પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં તિસ્સોતિ વા ફુસ્સોતિ વા નામં નત્થિ, અથ ખો તીહિ જાતિઉણ્ણંસૂહિ કતસુત્તગ્ગે સણ્ઠિતતેલબિન્દુપ્પમાણં કલલં હોતિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘તિલતેલસ્સ યથા બિન્દુ, સપ્પિમણ્ડો અનાવિલો;

એવં વણ્ણપ્પટિભાગં, કલલં સમ્પવુચ્ચતી’’તિ.

કલલા હોતિ અબ્બુદન્તિ તસ્મા કલલા સત્તાહચ્ચયેન મંસધોવનઉદકવણ્ણં અબ્બુદં નામ હોતિ, કલલન્તિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં કલલં હોતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, અબ્બુદં નામ જાયતી’’તિ.

અબ્બુદા જાયતે પેસીતિ તસ્માપિ અબ્બુદા સત્તાહચ્ચયેન વિલીનતિપુસદિસા પેસિ નામ સઞ્જાયતિ. સા મરિચફાણિતેન દીપેતબ્બા. ગામદારિકા હિ સુપક્કાનિ મરિચાનિ ગહેત્વા સાટકન્તે ભણ્ડિકં કત્વા પીળેત્વા મણ્ડં આદાય કપાલે પક્ખિપિત્વા આતપે ઠપેન્તિ, તં સુક્ખમાનં સબ્બભાગેહિ મુચ્ચતિ. એવરૂપા પેસિ હોતિ, અબ્બુદન્તિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં અબ્બુદં હોતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, પેસિ નામ પજાયતી’’તિ.

પેસિ નિબ્બત્તતી ઘનોતિ તતો પેસિતો સત્તાહચ્ચયેન કુક્કુટણ્ડસણ્ઠાનો ઘનો નામ મંસપિણ્ડો નિબ્બત્તતિ, પેસીતિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં પેસિ ભવતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, ઘનોતિ નામ જાયતિ.

‘‘યથા કુક્કુટિયા અણ્ડં, સમન્તા પરિમણ્ડલં;

એવં ઘનસ્સ સણ્ઠાનં, નિબ્બત્તં કમ્મપચ્ચયા’’તિ.

ઘના પસાખા જાયન્તીતિ પઞ્ચમે સત્તાહે દ્વિન્નં હત્થપાદાનં સીસસ્સ ચત્થાય પઞ્ચ પીળકા જાયન્તિ, યં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પઞ્ચમે, ભિક્ખવે, સત્તાહે પઞ્ચ પીળકા સણ્ઠહન્તિ કમ્મતો’’તિ.

ઇતો પરં છટ્ઠસત્તમાદીનિ સત્તાહાનિ અતિક્કમ્મ દેસનં સઙ્ખિપિત્વા દ્વાચત્તાલીસે સત્તાહે પરિણતકાલં ગહેત્વા દસ્સેન્તો કેસાતિઆદિમાહ. તત્થ કેસા લોમા નખાપિ ચાતિ દ્વાચત્તાલીસે સત્તાહે એતાનિ જાયન્તિ.

તેન સો તત્થ યાપેતીતિ તસ્સ હિ નાભિતો ઉટ્ઠિતો નાળો માતુ ઉદરપટલેન એકાબદ્ધો હોતિ, સો ઉપ્પલદણ્ડકો વિય છિદ્દો, તેન આહારરસો સંસરિત્વા આહારસમુટ્ઠાનરૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં સો દસ માસે યાપેતિ. માતુકુચ્છિગતો નરોતિ માતુયા તિરોકુચ્છિગતો, કુચ્છિયા અબ્ભન્તરગતોતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ‘‘એવં ખો, યક્ખ, અયં સત્તો અનુપુબ્બેન માતુકુચ્છિયં વડ્ઢતિ, ન એકપ્પહારેનેવ નિબ્બત્તતી’’તિ દસ્સેતિ. પઠમં.

૨. સક્કનામસુત્તવણ્ણના

૨૩૬. દુતિયે સક્કનામકોતિ એવં નામકો એકો યક્ખો, સો કિર મારપક્ખિકયક્ખો. વિપ્પમુત્તસ્સાતિ તીહિ ભવેહિ વિપ્પમુત્તસ્સ. યદઞ્ઞન્તિ યં અઞ્ઞં. વણ્ણેનાતિ કારણેન. સંવાસોતિ એકતો વાસો, સક્ખિધમ્મો મિત્તધમ્મોતિ અત્થો. સપ્પઞ્ઞોતિ સુપઞ્ઞો સમ્બુદ્ધો. દુતિયં.

૩. સૂચિલોમસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. તતિયે ગયાયન્તિ ગયાગામે, ગયાય અવિદૂરે નિવિટ્ઠગામં ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. ટઙ્કિતમઞ્ચેતિ દીઘમઞ્ચે પાદમજ્ઝે વિજ્ઝિત્વા અટનિયો પવેસેત્વા કતમઞ્ચે. તસ્સ ‘‘ઇદં ઉપરિ, ઇદં હેટ્ઠા’’તિ નત્થિ, પરિવત્તેત્વા અત્થતોપિ તાદિસોવ હોતિ, તં દેવટ્ઠાને ઠપેન્તિ. ચતુન્નં પાસાણાનં ઉપરિ પાસાણં અત્થરિત્વા કતગેહમ્પિ ‘‘ટઙ્કિતમઞ્ચો’’તિ વુચ્ચતિ. સૂચિલોમસ્સાતિ કથિનસૂચિસદિસલોમસ્સ. સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા દૂરટ્ઠાનતો આગતો સેદમલગ્ગહિતેન ગત્તેન સુપઞ્ઞત્તં સઙ્ઘિકમઞ્ચં અનાદરેન અપચ્ચત્થરિત્વા નિપજ્જિ, તસ્સ પરિસુદ્ધસીલસ્સ તં કમ્મં સુદ્ધવત્થે કાળકં વિય અહોસિ. સો તસ્મિં અત્તભાવે વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો કાલંકત્વા ગયાગામદ્વારે સઙ્કારટ્ઠાને યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તમત્તસ્સેવ ચસ્સ સકલસરીરં કથિનસૂચીહિ ગવિચ્છિવિજ્ઝિતં વિય જાતં.

અથેકદિવસં ભગવા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તં યક્ખં પઠમાવજ્જનસ્સેવ આપાથં આગતં દિસ્વા – ‘‘અયં એકં બુદ્ધન્તરં મહાદુક્ખં અનુભવિ. કિં નુ ખ્વાસ્સ મં આગમ્મ સોત્થિકારણં ભવેય્યા’’તિ? આવજ્જેન્તો પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. અથસ્સ સઙ્ગહં કાતુકામો સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા સુગતમહાચીવરં પારુપિત્વા દેવવિમાનકપ્પં ગન્ધકુટિં પહાય હત્થિગવાસ્સમનુસ્સકુક્કુરાદિકુણપદુગ્ગન્ધં સઙ્કારટ્ઠાનં ગન્ત્વા તત્થ મહાગન્ધકુટિયં વિય નિસીદિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સૂચિલોમસ્સ યક્ખસ્સ ભવને’’તિ.

ખરોતિ સુંસુમારપિટ્ઠિ વિય છદનિટ્ઠકાહિ વિસમચ્છદનપિટ્ઠિ વિય ચ ખરસરીરો. સો કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે સીલસમ્પન્નો ઉપાસકો એકદિવસે વિહારે ચિત્તત્થરણાદીહિ અત્થતાય ભૂમિયા સઙ્ઘિકે અત્થરણે અત્તનો ઉત્તરાસઙ્ગં અપચ્ચત્થરિત્વા નિપજ્જિ. સઙ્ઘિકં તેલં અભાજેત્વા અત્તનો ઉત્તરાસઙ્ગં અપચ્ચત્થરિત્વા નિપજ્જિ. સઙ્ઘિકં તેલં અભાજેત્વા અત્તનો હત્થેહિ સરીરં મક્ખેસીતિપિ વદન્તિ. સો તેન કમ્મેન સગ્ગે નિબ્બત્તિતું અસક્કોન્તો તસ્સેવ ગામસ્સ દ્વારે સઙ્કારટ્ઠાને યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તમત્તસ્સ ચસ્સ સકલસરીરં વુત્તપ્પકારં અહોસિ. તે ઉભોપિ સહાયા જાતા. ઇતિ ખરસ્સ ખરભાવો વેદિતબ્બો.

અવિદૂરે અતિક્કમન્તીતિ ગોચરં પરિયેસન્તા સમાગમટ્ઠાનં વા ગચ્છન્તા આસન્ને ઠાને ગચ્છન્તિ. તેસુ સૂચિલોમો સત્થારં ન પસ્સતિ, ખરલોમો પઠમતરં દિસ્વા સૂચિલોમં યક્ખં એતદવોચ – ‘‘એસો સમણો’’તિ, સમ્મ, એસ તવ ભવનં પવિસિત્વા નિસિન્નો એકો સમણોતિ. નેસો સમણો, સમણકો એસોતિ સો કિર યો મં પસ્સિત્વા ભીતો પલાયતિ, તં સમણકોતિ વદતિ. યો ન ભાયતિ, તં સમણોતિ. તસ્મા ‘‘અયં મં દિસ્વા ભીતો પલાયિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

કાયં ઉપનામેસીતિ ભેરવરૂપં નિમ્મિનિત્વા મહામુખં વિવરિત્વા સકલસરીરે લોમાનિ ઉટ્ઠાપેત્વા કાયં ઉપનામેસિ. અપનામેસીતિ રતનસતિકં સુવણ્ણગ્ઘનિકં વિય થોકં અપનામેસિ. પાપકોતિ લામકો અમનુઞ્ઞો. સો ગૂથં વિય અગ્ગિ વિય કણ્હસપ્પો વિય ચ પરિવજ્જેતબ્બો, ન ઇમિના સુવણ્ણવણ્ણેન સરીરેન સમ્પટિચ્છિતબ્બો. એવં વુત્તે પન સૂચિલોમો ‘‘પાપકો કિર મે સમ્ફસ્સો’’તિ કુદ્ધો પઞ્હં તં, સમણાતિઆદિમાહ. ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામીતિ યેસઞ્હિ અમનુસ્સા ચિત્તં ખિપિતુકામા હોન્તિ, તેસં સેતમુખં નીલોદરં સુરત્તહત્થપાદં મહાસીસં પજ્જલિતનેત્તં ભેરવં વા અત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા દસ્સેન્તિ, ભેરવં વા સદ્દં સાવેન્તિ, કથેન્તાનંયેવ વા મુખે હત્થં પક્ખિપિત્વા હદયં મદ્દન્તિ, તેન તે સત્તા ઉમ્મત્તકા હોન્તિ ખિત્તચિત્તા. તં સન્ધાયેવમાહ. પારગઙ્ગાયાતિ દ્વીસુ પાદેસુ ગહેત્વા તં આવિઞ્છેત્વા યથા ન પુનાગચ્છસિ, એવં પારં વા ગઙ્ગાય ખિપિસ્સામીતિ વદતિ. સદેવકેતિઆદિ વુત્તત્થમેવ. પુચ્છ યદાકઙ્ખસીતિ યંકિઞ્ચિ આકઙ્ખસિ, તં સબ્બં પુચ્છ, અસેસં તે બ્યાકરિસ્સામીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેતિ.

કુતોનિદાનાતિ કિંનિદાના, કિંપચ્ચયાતિ અત્થો? કુમારકા ધઙ્કમિવોસ્સજન્તીતિ યથા કુમારકા કાકં ગહેત્વા ઓસ્સજન્તિ ખિપન્તિ, એવં પાપવિતક્કા કુતો સમુટ્ઠાય ચિત્તં ઓસ્સજન્તીતિ પુચ્છતિ?

ઇતોનિદાનાતિ અયં અત્તભાવો નિદાનં એતેસન્તિ ઇતો નિદાના. ઇતોજાતિ ઇતો અત્તભાવતો જાતા. ઇતો સમુટ્ઠાય મનોવિતક્કાતિ યથા દીઘસુત્તકેન પાદે બદ્ધં કાકં કુમારકા તસ્સ સુત્તપરિયન્તં અઙ્ગુલિયં વેઠેત્વા ઓસ્સજન્તિ, સો દૂરં ગન્ત્વાપિ પુન તેસં પાદમૂલેયેવ પતતિ, એવમેવ ઇતો અત્તભાવતો સમુટ્ઠાય પાપવિતક્કા ચિત્તં ઓસ્સજન્તિ.

સ્નેહજાતિ તણ્હાસિનેહતો જાતા. અત્તસમ્ભૂતાતિ અત્તનિ સમ્ભૂતા. નિગ્રોધસ્સેવ ખન્ધજાતિ નિગ્રોધખન્ધે જાતા પારોહા વિય. પુથૂતિ બહૂ અનેકપ્પકારા પાપવિતક્કા તંસમ્પયુત્તકિલેસા ચ. વિસત્તાતિ લગ્ગા લગ્ગિતા. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. માલુવાવ વિતતા વનેતિ યથા વને માલુવા લતા યં રુક્ખં નિસ્સાય જાયતિ, તં મૂલતો યાવ અગ્ગા, અગ્ગતો યાવ મૂલા પુનપ્પુનં સંસિબ્બિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા ઓતતવિતતા તિટ્ઠતિ. એવં વત્થુકામેસુ પુથૂ કિલેસકામા વિસત્તા, પુથૂ વા સત્તા તેહિ કિલેસકામેહિ વત્થુકામેસુ વિસત્તા. યે નં પજાનન્તીતિ યે ‘‘અત્તસમ્ભૂતા’’તિ એત્થ વુત્તં અત્તભાવં જાનન્તિ.

યતોનિદાનન્તિ યં નિદાનમસ્સ અત્તભાવસ્સ તઞ્ચ જાનન્તિ. તે નં વિનોદેન્તીતિ તે એવં અત્તભાવસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ નિદાનભૂતં સમુદયસચ્ચં મગ્ગસચ્ચેન વિનોદેન્તિ. તે દુત્તરન્તિ તે સમુદયસચ્ચં નીહરન્તા ઇદં દુત્તરં કિલેસોઘં તરન્તિ. અતિણ્ણપુબ્બન્તિ અનમતગ્ગે સંસારે સુપિનન્તેપિ ન તિણ્ણપુબ્બં. અપુનબ્ભવાયાતિ અપુનબ્ભવસઙ્ખાતસ્સ નિરોધસચ્ચસ્સત્થાય. ઇતિ ઇમાય ગાથાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ. દેસનાવસાને સૂચિલોમો તસ્મિંયેવ પદેસે ઠિતો દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. સોતાપન્ના ચ નામ ન કિલિટ્ઠત્તભાવે તિટ્ઠન્તીતિ સહ ફલપટિલાભેનસ્સ સરીરે સેતકણ્ડુપીળકસૂચિયો સબ્બા પતિતા. સો દિબ્બવત્થનિવત્થો દિબ્બવરદુકૂલુત્તરાસઙ્ગો દિબ્બવેઠનવેઠિતો દિબ્બાભરણગન્ધમાલધરો સુવણ્ણવણ્ણો હુત્વા ભુમ્મદેવતાપરિહારં પટિલભીતિ. તતિયં.

૪. મણિભદ્દસુત્તવણ્ણના

૨૩૮. ચતુત્થે સુખમેધતીતિ, સુખં પટિલભતિ. સુવે સેય્યોતિ સુવે સુવે સેય્યો, નિચ્ચમેવ સેય્યોતિ અત્થો. વેરા ન પરિમુચ્ચતીતિ અહં સતિમાતિ એત્તકેન વેરતો ન મુચ્ચતિ. યસ્સાતિ યસ્સ અરહતો. અહિંસાયાતિ કરુણાય ચેવ કરુણાપુબ્બભાગે ચ. મેત્તંસોતિ સો મેત્તઞ્ચેવ મેત્તાપુબ્બભાગઞ્ચ ભાવેતિ. અથ વા અંસોતિ કોટ્ઠાસો વુચ્ચતિ. મેત્તા અંસો એતસ્સાતિ મેત્તંસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્સ અરહતો સબ્બકાલં અહિંસાય રતો મનો, યસ્સ ચ સબ્બભૂતેસુ મેત્તાકોટ્ઠાસો અત્થિ, તસ્સ કેનચિ પુગ્ગલેન સદ્ધિં વેરં નામ નત્થિ યક્ખાતિ. ચતુત્થં.

૫. સાનુસુત્તવણ્ણના

૨૩૯. પઞ્ચમે યક્ખેન ગહિતો હોતીતિ સો કિર તસ્સા ઉપાસિકાય એકપુત્તકો. અથ નં સા દહરકાલેયેવ પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સીલવા અહોસિ વત્તસમ્પન્નો, આચરિયુપજ્ઝાયઆગન્તુકાદીનં વત્તં કતમેવ હોતિ, માસસ્સ અટ્ઠમીદિવસે પાતો વુટ્ઠાય ઉદકમાળકે ઉદકં ઉપટ્ઠાપેત્વા ધમ્મસ્સવનગ્ગં સમ્મજ્જિત્વા દીપં જાલેત્વા મધુરસ્સરેન ધમ્મસ્સવનં ઘોસેતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ થામં ઞત્વા ‘‘સરભાણં ભણ, સામણેરા’’તિ અજ્ઝેસન્તિ. સો ‘‘મય્હં હદયવાતો રુજતિ, કાસો વા બાધતી’’તિ કિઞ્ચિ પચ્ચાહારં અકત્વા ધમ્માસનં અભિરુહિત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય સરભાણં વત્વા ઓતરન્તો – ‘‘મય્હં માતાપિતૂનમ્પિ ઇમસ્મિં સરભઞ્ઞે પત્તી’’તિ વદતિ. તસ્સ મનુસ્સા માતાપિતરો પત્તિયા દિન્નભાવં ન જાનન્તિ. અનન્તરત્તભાવે પનસ્સ માતા યક્ખિની જાતા. સા દેવતાહિ સદ્ધિં આગતા, ધમ્મં સુત્વા – ‘‘સામણેરેન દિન્નપત્તિં અનુમોદામિ, તાતા’’તિ વદતિ. સીલસમ્પન્ના ચ નામ ભિક્ખૂ સદેવકસ્સ લોકસ્સ પિયા હોન્તીતિ તસ્મિં સામણેરે દેવતા સલજ્જા સગારવા મહાબ્રહ્મં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ નં મઞ્ઞન્તિ. સામણેરે ગારવેન તં યક્ખિનિં ગરું કત્વા પસ્સન્તિ. ધમ્મસ્સવનયક્ખસમાગમાદીસુ ‘‘સાનુમાતા સાનુમાતા’’તિ યક્ખિનિયા અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં દેન્તિ. મહેસક્ખાપિ યક્ખા તં દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમન્તિ, આસના વુટ્ઠહન્તિ.

અથ ખો સામણેરો વુડ્ઢિમન્વાય પરિપક્કિન્દ્રિયો અનભિરતિપીળિતો અનભિરતિં વિનોદેતું અસક્કોન્તો પરૂળ્હકેસનખો કિલિટ્ઠનિવાસનપારુપનો કસ્સચિ અનારોચેત્વા પત્તચીવરમાદાય એકકોવ માતુ ઘરં ગતો. ઉપાસિકા પુત્તં દિસ્વા, વન્દિત્વા આહ – ‘‘તાત, ત્વં પુબ્બે આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વા દહરસામણેરેહિ વા સદ્ધિં ઇધાગચ્છસિ. કસ્મા એકકોવ અજ્જ આગતો’’તિ? સો ઉક્કણ્ઠિતભાવં આરોચેસિ. સદ્ધા ઉપાસિકા નાનપ્પકારેન ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેત્વા પુત્તં ઓવદમાનાપિ તં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તી, ‘‘અપ્પેવ નામ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સલ્લક્ખેસ્સતી’’તિ અનુયોજેત્વાવ – ‘‘તિટ્ઠ, તાત, યાવ તે યાગુભત્તં સમ્પાદેમિ, યાગું પિવિત્વા કતભત્તકિચ્ચસ્સ તે મનાપાનિ વત્થાનિ નીહરિત્વા દસ્સામી’’તિ વત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ સામણેરો. ઉપાસિકા મુહુત્તેનેવ યાગુખજ્જકં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. તતો ‘‘ભત્તં સમ્પાદેસ્સામી’’તિ અવિદૂરે નિસિન્ના તણ્ડુલે ધોવતિ. તસ્મિં સમયે સા યક્ખિની ‘‘કહં નુ ખો સામણેરો? કિઞ્ચિ ભિક્ખાહારં લભતિ, ઉદાહુ નો’’તિ? આવજ્જમાના તસ્સ વિબ્ભમિતુકામતાય નિસિન્નભાવં ઞત્વા, ‘‘મા હેવ ખો મે દેવતાનં અન્તરે લજ્જં ઉપ્પાદેય્ય, ગચ્છામિસ્સ વિબ્ભમને અન્તરાયં કરોમી’’તિ આગન્ત્વા સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ગીવં પરિવત્તેત્વા ભૂમિયં પાતેસિ. સો અક્ખીહિ વિપરિવત્તેહિ ખેળેન પગ્ઘરન્તેન ભૂમિયં વિપ્ફન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘યક્ખેન ગહિતો હોતી’’તિ.

અભાસીતિ ઉપાસિકા પુત્તસ્સ તં વિપ્પકારં દિસ્વા વેગેન ગન્ત્વા પુત્તં આલિઙ્ગેત્વા ઊરૂસુ નિપજ્જાપેસિ. સકલગામવાસિનો આગન્ત્વા બલિકમ્માદીનિ કરોન્તિ. ઉપાસિકા પરિદેવમાના ઇમા ગાથાયો અભાસિ.

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચાતિ મનુસ્સા ‘‘અટ્ઠમીઉપોસથસ્સ પચ્ચુગ્ગમનઞ્ચ અનુગ્ગમનઞ્ચ કરિસ્સામા’’તિ સત્તમિયાપિ નવમિયાપિ ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદિયન્તિ, ચાતુદ્દસીપન્નરસીનં પચ્ચુગ્ગમનાનુગ્ગમનં કરોન્તા તેરસિયાપિ પાટિપદેપિ સમાદિયન્તિ, ‘‘વસ્સાવાસસ્સ અનુગ્ગમનં કરિસ્સામા’’તિ દ્વિન્નં પવારણાનં અન્તરે અડ્ઢમાસં નિબદ્ધુપોસથિકા ભવન્તિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પાટિહારિયપક્ખઞ્ચા’’તિ. અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતન્તિ અટ્ઠઙ્ગેહિ સુટ્ઠુ સમાગતં, સમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠચરિયં. ન તે હિ યક્ખા કીળન્તીતિ ન તે ગહેત્વા યક્ખા કિલમેન્તિ.

પુન ચાતુદ્દસિન્તિ ઇમાય ગાથાય સામણેરસ્સ કાયે અધિમુત્તા યક્ખિની આહ. આવિ વા યદિ વા રહોતિ કસ્સચિ સમ્મુખે વા પરમ્મુખે વા. પમુત્યત્થીતિ પમુત્તિ અત્થિ. ઉપ્પચ્ચાપીતિ ઉપ્પતિત્વાપિ. સચેપિ સકુણો વિય ઉપ્પતિત્વા પલાયસિ, તથાપિ તે મોક્ખો નત્થીતિ વદતિ. એવઞ્ચ પન વત્વા સામણેરં મુઞ્ચિ. સામણેરો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેસિ, માતા કેસે પકિરિય અસ્સસન્તી પસ્સસન્તી રોદતિ. સો ‘‘અમનુસ્સેન ગહિતોમ્હી’’તિ ન જાનાતિ. ઓલોકેન્તો પન ‘‘અહં પુબ્બે પીઠે નિસિન્નો. માતા મે અવિદૂરે નિસીદિત્વા તણ્ડુલે ધોવતિ. ઇદાનિ પનમ્હિ ભૂમિયં નિસિન્નો, માતાપિ મે અસ્સસન્તી પસ્સસન્તી રોદતિ, સકલગામવાસિનોપિ સન્નિપતિતા. કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? નિપન્નકોવ મતં વા અમ્માતિ ગાથમાહ.

કામે ચજિત્વાનાતિ દુવિધેપિ કામે પહાય. પુનરાગચ્છતેતિ વિબ્ભમનવસેન આગચ્છતિ. પુન જીવં મતો હિ સોતિ ઉપ્પબ્બજિત્વા પુન જીવન્તોપિ સો મતકોવ, તસ્મા તમ્પિ રોદન્તીતિ વદતિ.

ઇદાનિસ્સ ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેન્તી કુક્કુળાતિઆદિમાહ. તત્થ કુક્કુળાતિ ઘરાવાસો કિર ઉણ્હટ્ઠેન કુક્કુળા નામ હોતિ. કસ્સ ઉજ્ઝાપયામસેતિ – ‘‘અભિધાવથ, ભદ્દં તે હોતૂ’’તિ એવં વત્વા – ‘‘યં ત્વં વિબ્ભમિતુકામો યક્ખેન પાપિતો, ઇમં વિપ્પકારં કસ્સ મયં ઉજ્ઝાપયામ નિજ્ઝાપયામ આરોચયામા’’તિ વદતિ. પુન ડય્હિતુમિચ્છસીતિઆદિત્તઘરતો નીહટભણ્ડં વિય ઘરા નીહરિત્વા બુદ્ધસાસને પબ્બજિતો પુન મહાડાહસદિસે ઘરાવાસે ડય્હિતું ઇચ્છસીતિ અત્થો. સો માતરિ કથેન્તિયા કથેન્તિયા સલ્લક્ખેત્વા હિરોત્તપ્પં પટિલભિત્વા, ‘‘નત્થિ મય્હં ગિહિભાવેન અત્થો’’તિ આહ. અથસ્સ માતા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તુટ્ઠા પણીતભોજનં ભોજેત્વા, ‘‘કતિ વસ્સોસિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. પરિપુણ્ણવસ્સોમ્હિ ઉપાસિકેતિ. ‘‘તેન હિ, તાત, ઉપસમ્પદં કરોહી’’તિ ચીવરસાટકે અદાસિ. સો તિચીવરં કારાપેત્વા ઉપસમ્પન્નો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હન્તો તેપિટકો હુત્વા સીલાદીનં આગતટ્ઠાને તં તં પૂરેન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા મહાધમ્મકથિકો હુત્વા વીસવસ્સસતં ઠત્વા સકલજમ્બુદીપં ખોભેત્વા પરિનિબ્બાયિ. પઞ્ચમં.

૬. પિયઙ્કરસુત્તવણ્ણના

૨૪૦. છટ્ઠે જેતવનેતિ જેતવનસ્સ પચ્ચન્તે કોસમ્બકકુટિ નામ અત્થિ, તત્થ વિહરતિ. ધમ્મપદાનીતિ ઇધ પાટિયેક્કં સઙ્ગહં આરુળ્હા છબ્બીસતિવગ્ગા તન્તિ અધિપ્પેતા. તત્ર થેરો તસ્મિં સમયે અન્તોવિહારે નિસિન્નો મધુરસ્સરેન સરભઞ્ઞં કત્વા અપ્પમાદવગ્ગં ભાસતિ. એવં તોસેસીતિ સા કિર પુત્તં પિયઙ્કરં અઙ્કેનાદાય જેતવનસ્સ પચ્છિમભાગતો પટ્ઠાય ગોચરં પરિયેસન્તી અનુપુબ્બેન નગરાભિમુખી હુત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકદુબ્ભોજનાનિ પરિયેસમાના થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પત્વા મધુરસ્સરં અસ્સોસિ. તસ્સા સો સદ્દો છવિઆદીનિ છેત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ હદયઙ્ગમનીયો હુત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા ગોચરપરિયેસને ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જિ, ઓહિતસોતા ધમ્મમેવ સુણન્તી ઠિતા. યક્ખદારકસ્સ પન દહરતાય ધમ્મસ્સવને ચિત્તં નત્થિ. સો જિઘચ્છાય પીળિતત્તા, ‘‘કસ્મા અમ્મા ગતગતટ્ઠાને ખાણુકો વિય તિટ્ઠસિ? ન મય્હં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા પરિયેસસી’’તિ પુનપ્પુનં માતરં ચોદેતિ. સા ‘‘ધમ્મસ્સવનસ્સ મે અન્તરાયં કરોતી’’તિ પુત્તકં ‘‘મા સદ્દં કરિ, પિયઙ્કરા’’તિ એવં તોસેસિ. તત્થ મા સદ્દં કરીતિ સદ્દં મા કરિ.

પાણેસુ ચાતિ ગાથાય સા અત્તનો ધમ્મતાય સમાદિણ્ણં પઞ્ચસીલં દસ્સેતિ. તત્થ સંયમામસેતિ સંયમામ સંયતા હોમ. ઇમિના પાણાતિપાતા વિરતિ ગહિતા, દુતિયપદેન મુસાવાદા વિરતિ, તતિયપદેન સેસા તિસ્સો વિરતિયો. અપિ મુચ્ચેમ પિસાચયોનિયાતિ અપિ નામ યક્ખલોકે ઉપ્પન્નાનિ પઞ્ચ વેરાનિ પહાય, યોનિસો પટિપજ્જિત્વા ઇમાય છાતકદુબ્ભિક્ખાય પિસાચયક્ખયોનિયા મુચ્ચેમ, તાતાતિ વદતિ. છટ્ઠં.

૭. પુનબ્બસુસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. સત્તમે તેન ખો પન સમયેનાતિ કતરસમયેન? સૂરિયસ્સ અત્થઙ્ગમનસમયેન. તદા કિર ભગવા પચ્છાભત્તે મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા મહાજનં ઉય્યોજેત્વા ન્હાનકોટ્ઠકે ન્હત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને પુરત્થિમલોકધાતું ઓલોકયમાનો નિસીદિ. અથેકચારિકદ્વિચારિકાદયો પંસુકૂલિકપિણ્ડપાતિકભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનેહિ નિક્ખમિત્વા આગમ્મ દસબલં વન્દિત્વા રત્તસાણિયા પરિક્ખિપમાના વિય નિસીદિંસુ. અથ નેસં અજ્ઝાસયં વિદિત્વા સત્થા નિબ્બાનપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કથેસિ.

એવં તોસેસીતિ સા કિર ધીતરં અઙ્કેનાદાય પુત્તં અઙ્ગુલિયા ગહેત્વા જેતવનપિટ્ઠિયં પાકારપરિક્ખેપસમીપે ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકં પરિયેસમાના અનુપુબ્બેન જેતવનદ્વારકોટ્ઠકં સમ્પત્તા. ભગવતો ચ, ‘‘આનન્દ, પત્તં આહર, ચીવરં આહર, વિઘાસાદાનં દાનં દેહી’’તિ કથેન્તસ્સ સદ્દો સમન્તા દ્વાદસહત્થમત્તમેવ ગણ્હાતિ. ધમ્મં દેસેન્તસ્સ સચેપિ ચક્કવાળપરિયન્તં કત્વા પરિસા નિસીદતિ, યથા પરિસં ગચ્છતિ, બહિપરિસાય એકઙ્ગુલિમત્તમ્પિ ન નિગ્ગચ્છતિ, ‘‘મા અકારણા મધુરસદ્દો નસ્સી’’તિ. તત્રાયં યક્ખિની બહિપરિસાય ઠિતા સદ્દં ન સુણાતિ, દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતાય પનસ્સા મહતિયા બુદ્ધવીથિયા અભિમુખે ઠિતા ગન્ધકુટિ પઞ્ઞાયિ. સા નિવાતે દીપસિખા વિય બુદ્ધગારવેન હત્થકુક્કુચ્ચાદિરહિતં નિચ્ચલં પરિસં દિસ્વા – ‘‘નૂન મેત્થ કિઞ્ચિ ભાજનીયભણ્ડં ભવિસ્સતિ, યતો અહં સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીસુ કિઞ્ચિદેવ પત્તતો વા હત્થતો વા પગ્ઘરન્તં ભૂમિયં વા પન પતિતં લભિસ્સામી’’તિ અન્તોવિહારં પાવિસિ. દ્વારકોટ્ઠકે અવરુદ્ધકાનં નિવારણત્થાય ઠિતા આરક્ખદેવતા યક્ખિનિયા ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ન નિવારેસિ. તસ્સા સહ પરિસાય એકીભાવગમનેન મધુરસ્સરો છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. તં ધમ્મસ્સવનત્થાય નિચ્ચલં ઠિતં પુરિમનયેનેવ પુત્તકા ચોદયિંસુ. સા ‘‘ધમ્મસ્સવનસ્સ મે અન્તરાયં કરોન્તી’’તિ પુત્તકે તુણ્હી ઉત્તરિકે હોહીતિ એવં તોસેસિ.

તત્થ યાવાતિ યાવ ધમ્મં સુણામિ, તાવ તુણ્હી હોહીતિ અત્થો. સબ્બગન્થપ્પમોચનન્તિ નિબ્બાનં આગમ્મ સબ્બે ગન્થા પમુચ્ચન્તિ, તસ્મા તં સબ્બગન્થપ્પમોચનન્તિ વુચ્ચતિ. અતિવેલાતિ વેલાતિક્કન્તા પમાણાતિક્કન્તા. પિયાયનાતિ મગ્ગના પત્થના. તતો પિયતરન્તિ યા અયં અસ્સ ધમ્મસ્સ મગ્ગના પત્થના, ઇદં મય્હં તતો પિયતરન્તિ અત્થો. પિયતરાતિ વા પાઠો. પાણિનન્તિ યથા પાણીનં દુક્ખા મોચેતિ. કે મોચેતીતિ? પાણિનેતિ આહરિત્વા વત્તબ્બં. યં ધમ્મં અભિસમ્બુદ્ધન્તિ, યં ધમ્મં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો. તુણ્હીભૂતાયમુત્તરાતિ ન કેવલં અહમેવ, અયં મે ભગિની ઉત્તરાપિ તુણ્હીભૂતાતિ વદતિ. સદ્ધમ્મસ્સ અનઞ્ઞાયાતિ, અમ્મ, મયં પુબ્બેપિ ઇમં સદ્ધમ્મમેવ અજાનિત્વા ઇદાનિ ઇદં ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં અનુભવન્તા દુક્ખં ચરામ વિહરામ.

ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. ધમ્મં દેસેન્તોયેવ ભગવા પરિસં સલ્લક્ખયમાનો તસ્સા યક્ખિનિયા ચેવ યક્ખદારકસ્સ ચ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા દેસનં વિનિવટ્ટેત્વા ચતુસચ્ચકથં દીપેતિ, તં સુત્વા તસ્મિંયેવ દેસે ઠિતા યક્ખિની સદ્ધિં પુત્તેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા. ધીતુયાપિ પનસ્સા ઉપનિસ્સયો અત્થિ, અતિદહરત્તા પન દેસનં સમ્પટિચ્છિતું નાસક્ખિ.

ઇદાનિ સા યક્ખિની પુત્તસ્સ અનુમોદનં કરોન્તી સાધુ ખો પણ્ડિતો નામાતિઆદિમાહ. અજ્જાહમ્હિ સમુગ્ગતાતિ અહમ્હિ અજ્જ વટ્ટતો ઉગ્ગતા સમુગ્ગતા સાસને વા ઉગ્ગતા સમુગ્ગતા, ત્વમ્પિ સુખી હોહીતિ. દિટ્ઠાનીતિ મયા ચ તયા ચ દિટ્ઠાનિ. ઉત્તરાપિ સુણાતુ મેતિ, ‘‘અમ્હાકં ચતુસચ્ચપટિવેધભાવં, ધીતા મે ઉત્તરાપિ, સુણાતૂ’’તિ વદતિ. સહ સચ્ચપટિવેધેનેવ સાપિ સૂચિલોમો વિય સબ્બં સેતકણ્ડુકચ્છુઆદિભાવં પહાય દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભતિ સદ્ધિં પુત્તેન. ધીતા પનસ્સા યથા નામ લોકે માતાપિતૂહિ ઇસ્સરિયે લદ્ધે પુત્તાનમ્પિ તં હોતિ, એવં માતુ-આનુભાવેનેવ સમ્પત્તિં લભિ. તતો પટ્ઠાય ચ સા સદ્ધિં પુત્તકેહિ ગન્ધકુટિસમીપરુક્ખેયેવ નિવાસરુક્ખં લભિત્વા સાયં પાતં બુદ્ધદસ્સનં લભમાના ધમ્મં સુણમાના દીઘરત્તં તત્થેવ વસિ. સત્તમં.

૮. સુદત્તસુત્તવણ્ણના

૨૪૨. અટ્ઠમે કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ વાણિજ્જકમ્મં અધિપ્પેતં. અનાથપિણ્ડિકો ચ રાજગહસેટ્ઠિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભગિનિપતિકા હોન્તિ. યદા રાજગહે ઉટ્ઠાનકભણ્ડકં મહગ્ઘં હોતિ, તદા રાજગહસેટ્ઠિ તં ગહેત્વા પઞ્ચસકટસતેહિ સાવત્થિં ગન્ત્વા યોજનમત્તે ઠિતો અત્તનો આગતભાવં જાનાપેતિ. અનાથપિણ્ડિકો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તસ્સ મહાસક્કારં કત્વા એકયાનં આરોપેત્વા સાવત્થિં પવિસતિ. સો સચે ભણ્ડં લહુકં વિક્કીયતિ, વિક્કિણાતિ. નો ચે, ભગિનિઘરે ઠપેત્વા પક્કમતિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ તથેવ કરોતિ. સ્વાયં તદાપિ તેનેવ કરણીયેન અગમાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

તં દિવસં પન રાજગહસેટ્ઠિ યોજનમત્તે ઠિતેન અનાથપિણ્ડિકેન આગતભાવજાનનત્થં પેસિતં પણ્ણં ન સુણિ, ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં અગમાસિ. સો ધમ્મકથં સુત્વા સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા અત્તનો ઘરે ઉદ્ધનખણાપનદારુફાલનાદીનિ કારેસિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ ‘‘ઇદાનિ મય્હં પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સતિ, ઇદાનિ કરિસ્સતી’’તિ ઘરદ્વારેપિ પચ્ચુગ્ગમનં અલભિત્વા અન્તોઘરં પવિટ્ઠો પટિસન્થારમ્પિ ન બહું અલત્થ. ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠિ, કુસલં દારકરૂપાનં? નસિ મગ્ગે કિલન્તો’’તિ? એત્તકોવ પટિસન્થારો અહોસિ. સો તસ્સ મહાબ્યાપારં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ તે, ગહપતિ, આવાહો વા ભવિસ્સતી’’તિ? ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૦૪) આગતનયેનેવ કથં પવત્તેત્વા તસ્સ મુખતો બુદ્ધસદ્દં સુત્વા પઞ્ચવણ્ણં પીતિં પટિલભિ. સા તસ્સ સીસેન ઉટ્ઠાય યાવ પાદપિટ્ઠિયા, પાદપિટ્ઠિયા ઉટ્ઠાય યાવ સીસા ગચ્છતિ, ઉભતો ઉટ્ઠાય મજ્ઝે ઓસરતિ, મજ્ઝે ઉટ્ઠાય ઉભતો ગચ્છતિ. સો પીતિયા નિરન્તરં ફુટ્ઠો, ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં, ગહપતિ, વદેસિ? બુદ્ધો તાહં, ગહપતિ, વદામી’’તિ એવં તિક્ખત્તું પુચ્છિત્વા, ‘‘ઘોસોપિ ખો એસો દુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં બુદ્ધો’’તિ આહ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો અનાથપિણ્ડિકો, ગહપતિ, બુદ્ધો કિર લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ.

એતદહોસિ અકાલો ખો અજ્જાતિ સો કિર તં સેટ્ઠિં પુચ્છિ, ‘‘કુહિં ગહપતિ સત્થા વિહરતી’’તિ? અથસ્સ સો – ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા આસીવિસસદિસા હોન્તિ, સત્થા સિવથિકાય વસતિ, ન સક્કા તત્થ તુમ્હાદિસેહિ ઇમાય વેલાય ગન્તુ’’ન્તિ આચિક્ખિ. અથસ્સ એતદહોસિ. બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જીતિ તંદિવસં કિરસ્સ ભણ્ડસકટેસુ વા ઉપટ્ઠાકેસુ વા ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જિ, સાયમાસમ્પિ ન અકાસિ, સત્તભૂમિકં પન પાસાદં આરુય્હ સુપઞ્ઞત્તાલઙ્કતવરસયને ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધો’’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તોવ નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. તેન વુત્તં ‘‘બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જી’’તિ.

રત્તિયા સુદં તિક્ખત્તું ઉટ્ઠાસિ પભાતન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ પઠમયામે તાવ વીતિવત્તે ઉટ્ઠાય બુદ્ધં અનુસ્સરિ, અથસ્સ બલવપ્પસાદો ઉદપાદિ, પીતિઆલોકો અહોસિ, સબ્બતમં વિગચ્છિ, દીપસહસ્સુજ્જલં વિય ચન્દુટ્ઠાનં સૂરિયુટ્ઠાનં વિય ચ જાતં. સો ‘‘પપાદં આપન્નો વતમ્હિ, સૂરિયો ઉગ્ગતો’’તિ ઉટ્ઠાય આકાસતલે ઠિતં ચન્દં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘એકોવ યામો ગતો, અઞ્ઞે દ્વે અત્થી’’તિ પુન પવિસિત્વા નિપજ્જિ. એતેનુપાયેન મજ્ઝિમયામાવસાનેપિ પચ્છિમયામાવસાનેપીતિ તિક્ખત્તું ઉટ્ઠાસિ. પચ્છિમયામાવસાને પન બલવપચ્ચૂસેયેવ ઉટ્ઠાય આકાસતલં આગન્ત્વા મહાદ્વારાભિમુખોવ અહોસિ, સત્તભૂમિકદ્વારં સયમેવ વિવટં અહોસિ. સો પાસાદા ઓરુય્હ અન્તરવીથિં પટિપજ્જિ.

વિવરિંસૂતિ ‘‘અયં મહાસેટ્ઠિ ‘બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય તિણ્ણં રતનાનં અગ્ગુપટ્ઠાકો હુત્વા અસદિસં સઙ્ઘારામં કત્વા ચાતુદ્દિસસ્સ અરિયગણસ્સ અનાવટદ્વારો ભવિસ્સતિ, ન યુત્તમસ્સ દ્વારં પિદહિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા વિવરિંસુ. અન્તરધાયીતિ રાજગહં કિર આકિણ્ણમનુસ્સં અન્તોનગરે નવ કોટિયો, બહિનગરે નવાતિ તં ઉપનિસ્સાય અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. અવેલાય મતમનુસ્સે બહિ નીહરિતું અસક્કોન્તા અટ્ટાલકે ઠત્વા બહિદ્વારે ખિપન્તિ. મહાસેટ્ઠિ નગરતો બહિનિક્ખન્તમત્તોવ અલ્લસરીરં પાદેન અક્કમિ, અપરમ્પિ પિટ્ઠિપાદેન પહરિ. મક્ખિકા ઉપ્પતિત્વા પરિકિરિંસુ. દુગ્ગન્ધો નાસપુટં અભિહનિ. બુદ્ધપ્પસાદો તનુત્તં ગતો. તેનસ્સ આલોકો અન્તરધાયિ, અન્ધકારો પાતુરહોસિ. સદ્દમનુસ્સાવેસીતિ ‘‘સેટ્ઠિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ સુવણ્ણકિઙ્કિણિકં ઘટ્ટેન્તો વિય મધુરસ્સરેન સદ્દં અનુસ્સાવેસિ.

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનીતિ પુરિમપદાનિપિ ઇમિનાવ સહસ્સપદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધનીયાનિ. યથેવ હિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, સતં સહસ્સાનિ હત્થી, સતં સહસ્સાનિ અસ્સા, સતં સહસ્સાનિ રથાતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ એકેકસતસહસ્સમેવ દીપિતં. પદવીતિહારસ્સાતિ પદવીતિહારો નામ સમગમને દ્વિન્નં પદાનં અન્તરે મુટ્ઠિરતનમત્તં. કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિન્તિ તં એકં પદવીતિહારં સોળસભાગે કત્વા તતો એકો કોટ્ઠાસો પુન સોળસધા, તતો એકો સોળસધાતિ એવં સોળસ વારે સોળસધા ભિન્નસ્સ એકો કોટ્ઠાસો સોળસિકલા નામ, તં સોળસિકલં એતાનિ ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ ન અગ્ઘન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સતં હત્થિસહસ્સાનિ સતં અસ્સસહસ્સાનિ સતં રથસહસ્સાનિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, તા ચ ખો આમુક્કમણિકુણ્ડલા સકલજમ્બુદીપરાજધીતરો વાતિ ઇમસ્મા એત્તકા લાભા વિહારં ગચ્છન્તસ્સ તસ્મિં સોળસિકલસઙ્ખાતે પદેસે પવત્તચેતનાવ ઉત્તરિતરાતિ. ઇદં પન વિહારગમનં કસ્સ વસેન ગહિતન્તિ? વિહારં ગન્ત્વા અનન્તરાયેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહન્તસ્સ. ‘‘ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કરિસ્સામિ, ચેતિયં વન્દિસ્સામિ, ધમ્મં સોસ્સામિ, દીપપૂજં કરિસ્સામિ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા દાનં દસ્સામિ, સિક્ખાપદેસુ વા સરણેસુ વા પતિટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ગચ્છતોપિ વસેન વટ્ટતિયેવ.

અન્ધકારો અન્તરધાયીતિ સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અહં એકકોતિ સઞ્ઞં કરોમિ, અનુયુત્તાપિ મે અત્થિ, કસ્મા ભાયામી’’તિ સૂરો અહોસિ. અથસ્સ બલવા બુદ્ધપ્પસાદો ઉદપાદિ. તસ્મા અન્ધકારો અન્તરધાયીતિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. અપિચ પુરતો પુરતો ગચ્છન્તો ભિંસનકે સુસાનમગ્ગે અટ્ઠિકસઙ્ખલિકસમંસલોહિતન્તિઆદીનિ અનેકવિધાનિ કુણપાનિ અદ્દસ. સોણસિઙ્ગાલાદીનં સદ્દં અસ્સોસિ. તં સબ્બં પરિસ્સયં પુનપ્પુનં બુદ્ધગતં પસાદં વડ્ઢેત્વા મદ્દન્તો અગમાસિયેવ.

એહિ સુદત્તાતિ સો કિર સેટ્ઠિ ગચ્છમાનોવ ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં લોકે બહૂ પૂરણકસ્સપાદયો તિત્થિયા ‘મયં બુદ્ધા મયં બુદ્ધા’તિ વદન્તિ, કથં નુ ખો અહં સત્થુ બુદ્ધભાવં જાનેય્ય’’ન્તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મય્હં ગુણવસેન ઉપ્પન્નં નામં મહાજનો જાનાતિ, કુલદત્તિયં પન મે નામં અઞ્ઞત્ર મયા ન કોચિ જાનાતિ. સચે બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, કુલદત્તિકનામેન મં આલપિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા એવમાહ.

પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. આસત્તિયોતિ તણ્હાયો. સન્તિન્તિ કિલેસવૂપસમં. પપ્પુય્યાતિ પત્વા. ઇદઞ્ચ પન વત્વા સત્થા તસ્સ અનુપુબ્બિકથં કથેત્વા મત્થકે ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સેટ્ઠિ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા પુનદિવસતો પટ્ઠાય મહાદાનં દાતું આરભિ. બિમ્બિસારાદયો સેટ્ઠિસ્સ સાસનં પેસેન્તિ – ‘‘ત્વં આગન્તુકો, યં નપ્પહોતિ, તં ઇતો આહરાપેહી’’તિ. સો ‘‘અલં તુમ્હે બહુકિચ્ચા’’તિ સબ્બે પટિક્ખિપિત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ આનીતવિભવેન સત્તાહં મહાદાનં અદાસિ. દાનપરિયોસાને ચ ભગવન્તં સાવત્થિયં વસ્સાવાસં પટિજાનાપેત્વા રાજગહસ્સ ચ સાવત્થિયા ચ અન્તરે યોજને યોજને સતસહસ્સં દત્વા પઞ્ચચત્તાલીસ વિહારે કારેન્તો સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવનમહાવિહારં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસીતિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસુક્કાસુત્તવણ્ણના

૨૪૩. નવમે રથિકાય રથિકન્તિ એકં રથિકં ગહેત્વા તતો અપરં ગચ્છન્તો રથિકાય રથિકં ઉપસઙ્કમન્તો નામ હોતિ. સિઙ્ઘાટકેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ રથિકાતિ રચ્છા. સિઙ્ઘાટકન્તિ ચતુક્કં. કિં મે કતાતિ કિં ઇમે કતા? કિં કરોન્તીતિ અત્થો. મધુપીતાવ સેયરેતિ ગન્ધમધુપાનં પીતા વિય સયન્તિ. ગન્ધમધુપાનં પીતો કિર સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ, અસઞ્ઞી હુત્વા સયતેવ. તસ્મા એવમાહ.

તઞ્ચ પન અપ્પટિવાનીયન્તિ તઞ્ચ પન ધમ્મં અપ્પટિવાનીયં દેસેતિ. બાહિરકઞ્હિ સુમધુરમ્પિ ભોજનં પુનપ્પુનં ભુઞ્જન્તસ્સ ન રુચ્ચતિ, ‘‘અપનેથ, કિં ઇમિના’’તિ? પટિવાનેતબ્બં અપનેતબ્બં હોતિ, ન એવમયં ધમ્મો. ઇમં હિ ધમ્મં પણ્ડિતા વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ સુણન્તા તિત્તિં ન ગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘અપ્પટિવાનીય’’ન્તિ. અસેચનકમોજવન્તિ અનાસિત્તકં ઓજવન્તં. યથા હિ બાહિરાનિ અસમ્ભિન્નપાયાસાદીનિપિ સપ્પિમધુસક્ખરાહિ આસિત્તાનિ યોજિતાનેવ મધુરાનિ ઓજવન્તાનિ હોન્તિ, ન એવમયં ધમ્મો. અયં હિ અત્તનો ધમ્મતાય મધુરો ચેવ ઓજવા ચ, ન અઞ્ઞેન ઉપસિત્તો. તેનાહ ‘‘અસેચનકમોજવ’’ન્તિ. પિવન્તિ મઞ્ઞે સપ્પઞ્ઞાતિ પણ્ડિતપુરિસા પિવન્તિ વિય. વલાહકમેવ પન્થગૂતિ વલાહકન્તરતો નિક્ખન્તઉદકં ઘમ્માભિતત્તા પથિકા વિય. નવમં.

૧૦-૧૧. દુતિયસુક્કાસુત્તાદિવણ્ણના

૨૪૪. દસમે પુઞ્ઞં વત પસવિ બહુન્તિ બહું વત પુઞ્ઞં પસવતીતિ. દસમં.

૨૪૫. એકાદસમં ઉત્તાનમેવ. એકાદસમં.

૧૨. આળવકસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. દ્વાદસમે આળવિયન્તિ આળવીતિ તં રટ્ઠમ્પિ નગરમ્પિ. તઞ્ચ ભવનં નગરસ્સ અવિદૂરે ગાવુતમત્તે ઠિતં. ભગવા તત્થ વિહરન્તો તં નગરં ઉપનિસ્સાય આળવિયં વિહરતીતિ વુત્તો. આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનેતિ એત્થ પન અયમનુપુબ્બિકથા – આળવકો કિર રાજા વિવિધનાટકૂપભોગં છડ્ડેત્વા ચોરપટિબાહનત્થં પટિરાજનિસેધનત્થં બ્યાયામકરણત્થઞ્ચ સત્તમે સત્તમે દિવસે મિગવં ગચ્છન્તો એકદિવસં બલકાયેન સદ્ધિં કતિકં અકાસિ – ‘‘યસ્સ પસ્સેન મિગો પલાયતિ, તસ્સેવ સો ભારો’’તિ. અથ તસ્સેવ પસ્સેન મિગો પલાયિ, જવસમ્પન્નો રાજા ધનું ગહેત્વા પત્તિકોવ તિયોજનં તં મિગં અનુબન્ધિ. એણિમિગા ચ તિયોજનવેગા એવ હોન્તિ. અથ પરિક્ખીણજવં તં ઉદકં વિય પવિસિત્વા ઠિતં વધિત્વા દ્વિધા છેત્વા અનત્થિકોપિ મંસેન ‘‘નાસક્ખિ મિગં ગહેતુ’’ન્તિ અપવાદમોચનત્થં કાજેનાદાય આગચ્છન્તો નગરસ્સાવિદૂરે બહલપત્તપલાસં મહાનિગ્રોધં દિસ્વા પરિસ્સમવિનોદનત્થં તસ્સ મૂલમુપગતો. તસ્મિઞ્ચ નિગ્રોધે આળવકો યક્ખો મહારાજસન્તિકા ભવનં લભિત્વા મજ્ઝન્હિકસમયે તસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાય ફુટ્ઠોકાસં પવિટ્ઠે પાણિનો ખાદન્તો પટિવસતિ. સો તં દિસ્વા ખાદિતું ઉપગતો. રાજા તેન સદ્ધિં કતિકં અકાસિ – ‘‘મુઞ્ચ મં, અહં તે દિવસે દિવસે મનુસ્સઞ્ચ થાલિપાકઞ્ચ પેસેસ્સામી’’તિ. યક્ખો – ‘‘ત્વં રાજૂપભોગેન પમત્તો ન સરિસ્સસિ, અહં પન ભવનં અનુપગતઞ્ચ અનનુઞ્ઞાતઞ્ચ ખાદિતું ન લભામિ, સ્વાહં ભવન્તમ્પિ જીયેય્ય’’ન્તિ ન મુઞ્ચિ. રાજા ‘‘યં દિવસં ન પેસેમિ, તં દિવસં મં ગહેત્વા ખાદા’’તિ અત્તાનં અનુજાનિત્વા તેન મુત્તો નગરાભિમુખો અગમાસિ.

બલકાયો મગ્ગે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા ઠિતો રાજાનં દિસ્વા, ‘‘કિં, મહારાજ, અયસમત્તભયા એવં કિલન્તોસી’’તિ? વદન્તો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પટિગ્ગહેસિ. રાજા તં પવત્તિં અનારોચેત્વા નગરં ગન્ત્વા કતપાતરાસો નગરગુત્તિકં આમન્તેત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. નગરગુત્તિકો – ‘‘કિં, દેવ, કાલપરિચ્છેદો કતો’’તિ આહ? ન કતો ભણેતિ. દુટ્ઠુ કતં, દેવ, અમનુસ્સા હિ પરિચ્છિન્નમત્તમેવ લભન્તિ, અપરિચ્છિન્ને પન જનપદસ્સાબાધો ભવિસ્સતિ, હોતુ દેવ, કિઞ્ચાપિ એવમકાસિ, અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં રજ્જસુખમનુભોહિ, અહમેત્થ કાતબ્બં કરિસ્સામીતિ. સો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય બન્ધનાગારદ્વારે ઠત્વા યે યે વજ્ઝા હોન્તિ, તે તે સન્ધાય ‘‘યો જીવિતત્થિકો, સો નિક્ખમતૂ’’તિ ભણતિ. યો પઠમં નિક્ખમતિ, તં ગેહં નેત્વા ન્હાપેત્વા ભોજેત્વા ચ ‘‘ઇમં થાલિપાકં યક્ખસ્સ દેહી’’તિ પેસેતિ. તં રુક્ખમૂલં પવિટ્ઠમત્તંયેવ યક્ખો ભેરવં અત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા મૂલકન્દં વિય ખાદિ. યક્ખાનુભાવેન કિર મનુસ્સાનં કેસાદીનિ ઉપાદાય સકલસરીરં નવનીતપિણ્ડં વિય હોતિ, યક્ખસ્સ ભત્તં ગાહાપેતું ગતપુરિસા તં દિસ્વા ભીતા યથામિત્તં આરોચેસું. તતો પભુતિ ‘‘રાજા ચોરે ગહેત્વા યક્ખસ્સ દેતી’’તિ મનુસ્સા ચોરકમ્મતો પટિવિરતા. તતો અપરેન સમયેન નવચોરાનં અભાવેન પુરાણચોરાનઞ્ચ પરિક્ખયેન બન્ધનાગારાનિ સુઞ્ઞાનિ અહેસું.

અથ નગરગુત્તિકો રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા અત્તનો ધનં નગરરચ્છાસુ છડ્ડાપેસિ ‘‘અપ્પેવ નામ કોચિ લોભેન ગણ્હેય્યા’’તિ. તં પાદેનપિ કોચિ નચ્છુપિ. સો ચોરે અલભન્તો અમચ્ચાનં આરોચેસિ. અમચ્ચા ‘‘કુલપટિપાટિયા એકમેકં જિણ્ણકં પેસેમ, સો પકતિયાપિ મચ્ચુપથે વત્તતી’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘અમ્હાકં પિતરં અમ્હાકં પિતામહં પેસેતીતિ મનુસ્સા ખોભં કરિસ્સન્તિ, મા વો એતં રુચ્ચી’’તિ વારેસિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, દારકં પેસેમ ઉત્તાનસેય્યકં, તથાવિધસ્સ હિ ‘માતા મે’તિ ‘પિતા મે’તિ સિનેહો નત્થી’’તિ આહંસુ. રાજા અનુજાનિ. તે તથા અકંસુ. નગરે દારકમાતરો ચ દારકે ગહેત્વા ગબ્ભિનિયો ચ પલાયિત્વા પરજનપદે દારકે સંવડ્ઢેત્વા આનેન્તિ. એવં દ્વાદસ વસ્સાનિ ગતાનિ.

તતો એકદિવસં સકલનગરં વિચિનિત્વા એકમ્પિ દારકં અલભિત્વા અમચ્ચા રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘નત્થિ, દેવ, નગરે દારકો ઠપેત્વા અન્તેપુરે તવ પુત્તં આળવકકુમાર’’ન્તિ. રાજા ‘‘યથા મમ પુત્તો પિયો, એવં સબ્બલોકસ્સ, અત્તના પન પિયતરં નત્થિ, ગચ્છથ તમ્પિ દત્વા મમ જીવિતં રક્ખથા’’તિ. તેન ચ સમયેન આળવકસ્સ માતા પુત્તં ન્હાપેત્વા મણ્ડેત્વા દુકૂલચુમ્બટકે કત્વા અઙ્કે સયાપેત્વા નિસિન્ના હોતિ. રાજપુરિસા રઞ્ઞો આણાય તત્થ ગન્ત્વા વિપ્પલપન્તિયા તસ્સા સોળસન્નઞ્ચ દેવિસહસ્સાનં સદ્ધિં ધાતિયા તં આદાય પક્કમિંસુ, ‘‘સ્વે યક્ખભક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ. તંદિવસઞ્ચ ભગવા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય જેતવનવિહારે ગન્ધકુટિયં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા બુદ્ધચક્ખુના લોકં ઓલોકેન્તો અદ્દસ આળવકસ્સ કુમારસ્સ અનાગામિફલુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયં યક્ખસ્સ ચ સોતાપત્તિફલુપ્પત્તિયા, દેસનાપરિયોસાને ચ ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખુપટિલાભસ્સાતિ. સો વિભાતાય રત્તિયા પુરિમભત્તકિચ્ચં કત્વા સુનિટ્ઠિતપચ્છાભત્તકિચ્ચો કાળપક્ખૂપોસથદિવસે વત્તમાને ઓગ્ગતે સૂરિયે એકો અદુતિયો પત્તચીવરમાદાય પાદમગ્ગેનેવ સાવત્થિતો તિંસ યોજનાનિ ગન્ત્વા તસ્સ યક્ખસ્સ ભવનં પાવિસિ. તેન વુત્તં ‘‘આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ભવને’’તિ.

કિં પન ભગવા યસ્મિં નિગ્રોધે આળવકસ્સ ભવનં, તસ્સ મૂલે વિહાસિ, ઉદાહુ ભવનેયેવાતિ? ભવનેયેવ. યથેવ હિ યક્ખા અત્તનો ભવનં પસ્સન્તિ, તથા ભગવાપિ. સો તત્થ ગન્ત્વા ભવનદ્વારે અટ્ઠાસિ. તદા આળવકો હિમવન્તે યક્ખસમાગમં ગતો હોતિ. તતો આળવકસ્સ દ્વારપાલો ગદ્રભો નામ યક્ખો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, ભગવા વિકાલે આગતો’’તિ આહ. આમ, ગદ્રભ, આગતોમ્હિ, સચે તે અગરુ, વિહરેય્યામેકરત્તં આળવકસ્સ ભવનેતિ. ન મે, ભન્તે, ગરુ, અપિચ ખો સો યક્ખો કક્ખળો ફરુસો, માતાપિતૂનમ્પિ અભિવાદનાદીનિ ન કરોતિ, મા રુચ્ચિ ભગવતો ઇધ વાસોતિ. જાનામિ, ગદ્રભ, તસ્સ સભાવં, ન કોચિ મમન્તરાયો ભવિસ્સતિ. સચે તે અગરુ, વિહરેય્યામેકરત્તન્તિ.

દુતિયમ્પિ ગદ્રભો યક્ખો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અગ્ગિતત્તકપાલસદિસો, ભન્તે, આળવકો, માતાપિતરોતિ વા સમણબ્રાહ્મણાતિ વા ધમ્મોતિ વા ન જાનાતિ, ઇધાગતાનં પન ચિત્તક્ખેપમ્પિ કરોતિ, હદયમ્પિ ફાલેતિ, પાદેપિ ગહેત્વા પરસમુદ્દં વા પરચક્કવાળં વા ખિપતી’’તિ. દુતિયમ્પિ ભગવા આહ – ‘‘જાનામિ, ગદ્રભ, સચેપિ તે અગરુ, વિહરેય્યામેકરત્ત’’ન્તિ. ન મે, ભન્તે, ગરુ, અપિચ ખો સો યક્ખો અત્તનો અનારોચેત્વા અનુજાનન્તં મં જીવિતાપિ વોરોપેય્ય, આરોચેમિ, ભન્તે, તસ્સાતિ. યથાસુખં, ગદ્રભ, આરોચેહીતિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ત્વમેવ જાનાહી’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા હિમવન્તાભિમુખો પક્કામિ. ભવનદ્વારમ્પિ સયમેવ ભગવતો વિવરમદાસિ. ભગવા અન્તોભવનં પવિસિત્વા યત્થ અભિલક્ખિતેસુ મઙ્ગલદિવસાદીસુ નિસીદિત્વા આળવકો સિરિં અનુભોતિ, તસ્મિંયેવ દિબ્બરતનમયે પલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા સુવણ્ણાભં મુઞ્ચિ. તં દિસ્વા યક્ખસ્સ ઇત્થિયો આગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા સમ્પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. ભગવા ‘‘પુબ્બે તુમ્હે દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા પૂજનેય્યં પૂજેત્વા ઇમં સમ્પત્તિં પત્તા, ઇદાનિપિ તથેવ કરોથ, મા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇસ્સામચ્છરિયાભિભૂતા વિહરથા’’તિઆદિના નયેન તાસં પકિણ્ણકધમ્મકથં કથેસિ. તા ભગવતો મધુરનિગ્ઘોસં સુત્વા સાધુકારસહસ્સાનિ દત્વા ભગવન્તં સમ્પરિવારેત્વા નિસીદિંસુયેવ. ગદ્રભોપિ હિમવન્તં ગન્ત્વા આળવકસ્સારોચેસિ – ‘‘યગ્ઘે, મારિસ, જાનેય્યાસિ વિમાને તે ભગવા નિસિન્નો’’તિ. સો ગદ્રભસ્સ સઞ્ઞં અકાસિ ‘‘તુણ્હી હોહિ, ગન્ત્વા કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ. પુરિસમાનેન કિર લજ્જિતો અહોસિ, તસ્મા ‘‘મા કોચિ પરિસમજ્ઝે સુણેય્યા’’તિ એવમકાસિ.

તદા સાતાગિરહેમવતા ભગવન્તં જેતવનેયેવ વન્દિત્વા ‘‘યક્ખસમાગમં ગમિસ્સામા’’તિ સપરિવારા નાનાયાનેહિ આકાસેન ગચ્છન્તિ. આકાસે ચ યક્ખાનં સબ્બત્થ મગ્ગો નત્થિ, આકાસટ્ઠાનિ વિમાનાનિ પરિહરિત્વા મગ્ગટ્ઠાનેનેવ મગ્ગો હોતિ. આળવકસ્સ પન વિમાનં ભૂમટ્ઠં સુગુત્તં પાકારપરિક્ખિત્તં સુસંવિહિતદ્વારઅટ્ટાલકગોપુરં ઉપરિ કંસજાલસઞ્છન્નં મઞ્જૂસસદિસં તિયોજનં ઉબ્બેધેન, તસ્સ ઉપરિ મગ્ગો હોતિ. તે તં પદેસમાગમ્મ ગન્તું નાસક્ખિંસુ. બુદ્ધાનં હિ નિસિન્નોકાસસ્સ ઉપરિભાગેન યાવ ભવગ્ગા કોચિ ગન્તું ન સક્કોતિ. તે ‘‘કિમિદ’’ન્તિ? આવજ્જેત્વા ભગવન્તં દિસ્વા આકાસે ખિત્તલેડ્ડુ વિય ઓરુય્હ વન્દિત્વા ધમ્મં સુત્વા પદક્ખિણં કત્વા, ‘‘યક્ખસમાગમં ગચ્છામ ભગવા’’તિ તીણિ વત્થૂનિ પસંસન્તા યક્ખસમાગમં અગમંસુ. આળવકો તે દિસ્વા, ‘‘ઇધ નિસીદથા’’તિ પટિક્કમ્મ ઓકાસમદાસિ. તે આળવકસ્સ નિવેદેસું – ‘‘લાભા તે, આળવક, યસ્સ તે ભવને ભગવા વિહરતિ, ગચ્છાવુસો, ભગવન્તં પયિરુપાસસ્સૂ’’તિ. એવં ભગવા ભવનેયેવ વિહાસિ, ન યસ્મિં નિગ્રોધે આળવકસ્સ ભવનં, તસ્સ મૂલેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકં સમયં ભગવા આળવિયં વિહરતિ આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ભવને’’તિ.

અથ ખો આળવકો…પે… એતદવોચ – ‘‘નિક્ખમ, સમણા’’તિ કસ્મા પનાયં એતદવોચ? રોસેતુકામતાય. તત્રેવં આદિતો પભુતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – અયં હિ યસ્મા અસ્સદ્ધસ્સ સદ્ધાકથા દુક્કથા હોતિ દુસ્સીલાદીનં સીલાદિકથા વિય, તસ્મા તેસં યક્ખાનં સન્તિકા ભગવતો પસંસં સુત્વાયેવ અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય અબ્ભન્તરે કોપેન તટતટાયમાનહદયો હુત્વા ‘‘કો સો ભગવા નામ, યો મમ ભવનં પવિટ્ઠો’’તિ આહ. તે અહંસુ – ‘‘ન ત્વં, આવુસો, જાનાસિ ભગવન્તં અમ્હાકં સત્થારં, યો તુસિતભવને ઠિતો પઞ્ચમહાવિલોકિતં વિલોકેત્વા’’તિઆદિના નયેન યાવ ધમ્મચક્કપવત્તના કથેન્તા પટિસન્ધિઆદીસુ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ વત્વા, ‘‘ઇમાનિપિ ત્વં, આવુસો, અચ્છરિયાનિ નાદ્દસા’’તિ? ચોદેસું. સો દિસ્વાપિ કોધવસેન ‘‘નાદ્દસ’’ન્તિ આહ. આવુસો આળવક, પસ્સેય્યાસિ વા ત્વં, ન વા, કો તયા અત્થો પસ્સતા વા અપસ્સતા વા? કિં ત્વં કરિસ્સસિ અમ્હાકં સત્થુનો, યો ત્વં તં ઉપનિધાય ચલક્કકુધ-મહાઉસભસમીપે તદહુજાતવચ્છકો વિય, તિધા પભિન્નમત્તવારણસમીપે ભિઙ્કપોતકો વિય, ભાસુરવિલમ્બિતકેસરસોભિતક્ખન્ધસ્સ મિગરઞ્ઞો સમીપે જરસિઙ્ગાલો વિય, દિયડ્ઢયોજનસતપવડ્ઢકાયસુપણ્ણરાજસમીપે છિન્નપક્ખકાકપોતકો વિય ખાયસિ, ગચ્છ યં તે કરણીયં, તં કરોહીતિ. એવં વુત્તે દુટ્ઠો આળવકો ઉટ્ઠહિત્વા મનોસિલાતલે વામપાદેન ઠત્વા – ‘‘પસ્સથ દાનિ તુમ્હાકં વા સત્થા મહાનુભાવો, અહં વા’’તિ દક્ખિણપાદેન સટ્ઠિયોજનમત્તં કેલાસપબ્બતકૂટં અક્કમિ. તં અયોકૂટપહટો વિય નિદ્ધન્તઅયોપિણ્ડો પપટિકાયો મુઞ્ચિ, સો તત્ર ઠત્વા, ‘‘અહં આળવકો’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. સકલજમ્બુદીપં સદ્દો ફરિ.

ચત્તારો કિર સદ્દા સકલજમ્બુદીપે સૂયિંસુ – યઞ્ચ પુણ્ણકો યક્ખસેનાપતિ ધનઞ્જયકોરબ્યરાજાનં જૂતં જિનિત્વા અપ્ફોટેત્વા ‘‘અહં જિનિ’’ન્તિ ઉગ્ઘોસેસિ; યઞ્ચ સક્કો દેવાનમિન્દો કસ્સપભગવતો સાસને ઓસક્કન્તે વિસ્સકમ્મદેવપુત્તં સુનખં કરિત્વા – ‘‘અહં પાપભિક્ખૂ ચ પાપભિક્ખુનિયો ચ ઉપાસકે ચ ઉપાસિકાયો ચ સબ્બેવ ચ અધમ્મવાદિનો ખાદામી’’તિ ઉગ્ઘોસાપેસિ; યઞ્ચ કુસજાતકે પભાવતિહેતુ સત્તહિ રાજૂહિ નગરે ઉપરુદ્ધે પભાવતિં અત્તના સહ હત્થિક્ખન્ધે આરોપેત્વા નગરા નિક્ખમ્મ – ‘‘અહં સીહસ્સરમહાકુસરાજા’’તિ મહાપુરિસો ઉગ્ઘોસેસિ; યઞ્ચ કેલાસમુદ્ધનિ ઠત્વા આળવકોતિ. તદા હિ સકલજમ્બુદીપે દ્વારે ઠત્વા ઉગ્ઘોસિતસદિસં અહોસિ. તિયોજનસહસ્સવિત્થતો ચ હિમવાપિ સઙ્કમ્પિ યક્ખસ્સાનુભાવેન.

સો વાતમણ્ડલં સમુટ્ઠાપેસિ – ‘‘એતેનેવ સમણં પલાપેસ્સામી’’તિ. તે પુરત્થિમાદિભેદા વાતા સમુટ્ઠહિત્વા અડ્ઢયોજનયોજનદ્વિયોજનતિયોજનપ્પમાણાનિ પબ્બતકૂટાનિ પદાલેત્વા વનગચ્છરુક્ખાદીનિ ઉમ્મૂલં કત્વા, આળવિનગરં પક્ખન્તા જિણ્ણહત્થિસાલાદીનિ ચુણ્ણેન્તા છદનિટ્ઠકા આકાસે વિધમેન્તા. ભગવા ‘‘મા કસ્સચિ ઉપરોધો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તે વાતા દસબલં પત્વા ચીવરકણ્ણમત્તમ્પિ ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. તતો મહાવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. ‘‘ઉદકેન અજ્ઝોત્થરિત્વા સમણં મારેસ્સામી’’તિ. તસ્સાનુભાવેન ઉપરૂપરિ સતપટલસહસ્સપટલાદિભેદા વલાહકા ઉટ્ઠહિત્વા પવસ્સિંસુ. વુટ્ઠિધારાવેગેન પથવી છિદ્દા અહોસિ. વનરુક્ખાદીનં ઉપરિ મહોઘો આગન્ત્વા દસબલસ્સ ચીવરે ઉસ્સાવબિન્દુમત્તમ્પિ તેમેતું નાસક્ખિ. તતો પાસાણવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. મહન્તાનિ મહન્તાનિ પબ્બતકૂટાનિ ધૂમાયન્તાનિ પજ્જલન્તાનિ આકાસેનાગન્ત્વા દસબલં પત્વા દિબ્બમાલાગુળાનિ સમ્પજ્જિંસુ. તતો પહરણવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. એકતોધારાઉભતોધારાઅસિસત્તિખુરપ્પાદયો ધૂમાયન્તા પજ્જલન્તા આકાસેનાગન્ત્વા દસબલં પત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ અહેસું. તતો અઙ્ગારવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. કિંસુક વણ્ણા અઙ્ગારા આકાસેનાગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે દિબ્બપુપ્ફાનિ હુત્વા વિકીરયિંસુ. તતો કુક્કુલવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. અચ્ચુણ્હા કુક્કુલા આકાસેનાગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે ચન્દનચુણ્ણં હુત્વા નિપતિંસુ. તતો વાલિકવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. અતિસુખુમવાલિકા ધૂમાયન્તા પજ્જલન્તા આકાસેનાગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે દિબ્બપુપ્ફાનિ હુત્વા નિપતિંસુ. તતો કલલવસ્સં સમુટ્ઠાપેસિ. તં કલલવસ્સં ધૂમાયન્તં પજ્જલન્તં આકાસેનાગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે દિબ્બગન્ધં હુત્વા નિપતિ. તતો અન્ધકારં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘ભિંસેત્વા સમણં પલાપેસ્સામી’’તિ. તં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં અન્ધકારસદિસં હુત્વા દસબલં પત્વા સૂરિયપ્પભાવિહતમિવ અન્ધકારં અન્તરધાયિ.

એવં યક્ખો ઇમાહિ નવહિ વાતવસ્સપાસાણપહરણઙ્ગારકુક્કુલવાલિકકલલન્ધકારવુટ્ઠીહિ ભગવન્તં પલાપેતું અસક્કોન્તો નાનાવિધપહરણહત્થાય અનેકપ્પકારરૂપભૂતગણસમાકુલાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય સયમેવ ભગવન્તં અભિગતો. તે ભૂતગણા અનેકપ્પકારે વિકારે કત્વા ‘‘ગણ્હથ હનથા’’તિ ભગવતો ઉપરિ આગચ્છન્તા વિય હોન્તિ. અપિચ ખો નિદ્ધન્તલોહપિણ્ડં વિય મક્ખિકા, ભગવન્તં અલ્લીયિતું અસમત્થાવ અહેસું. એવં સન્તેપિ યથા બોધિમણ્ડે મારો આગતવેલાયમેવ નિવત્તો, તથા અનિવત્તેત્વા ઉપડ્ઢરત્તિમત્તં બ્યાકુલમકંસુ. એવં ઉપડ્ઢરત્તિમત્તં અનેકપ્પકારવિભિંસનકદસ્સનેનપિ ભગવન્તં ચાલેતું અસક્કોન્તો આળવકો ચિન્તેસિ – ‘‘યંનૂનાહં કેનચિ અજેય્યં દુસ્સાવુધં મુઞ્ચેય્ય’’ન્તિ.

ચત્તારિ કિર આવુધાનિ લોકે સેટ્ઠાનિ – સક્કસ્સ વજિરાવુધં, વેસ્સવણસ્સ ગદાવુધં, યમસ્સ નયનાવુધં, આળવકસ્સ દુસ્સાવુધન્તિ. યદિ હિ સક્કો દુટ્ઠો વજિરાવુધં સિનેરુમત્થકે પહરેય્ય, અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સાધિકયોજનસતસહસ્સં વિનિવિજ્ઝિત્વા હેટ્ઠતો ગચ્છેય્ય. વેસ્સવણેન કુજ્ઝનકાલે વિસ્સજ્જિતં ગદાવુધં બહૂનં યક્ખસહસ્સાનં સીસં પાતેત્વા પુન હત્થપાસં આગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. યમેન દુટ્ઠેન નયનાવુધેન ઓલોકિતમત્તે અનેકાનિ કુમ્ભણ્ડસહસ્સાનિ તત્તકપાલે તિલા વિય ફરન્તાનિ વિનસ્સન્તિ. આળવકો દુટ્ઠો સચે આકાસે દુસ્સાવુધં મુઞ્ચેય્ય, દ્વાદસ વસ્સાનિ દેવો ન વસ્સેય્ય. સચે પથવિયં મુઞ્ચેય્ય. સબ્બરુક્ખતિણાદીનિ સુસ્સિત્વા દ્વાદસવસ્સન્તરે ન પુન વિરુહેય્યું. સચે સમુદ્દે મુઞ્ચેય્ય, તત્તકપાલે ઉદકબિન્દુ વિય સબ્બમુદકં સુસ્સેય્ય. સચે સિનેરુસદિસેપિ પબ્બતે મુઞ્ચેય્ય, ખણ્ડાખણ્ડં હુત્વા વિકિરેય્ય. સો એવં મહાનુભાવં દુસ્સાવુધં ઉત્તરિસાટકં મુઞ્ચિત્વા અગ્ગહેસિ. યેભુય્યેન દસસહસ્સીલોકધાતુદેવતા વેગેન સન્નિપતિંસુ ‘‘અજ્જ ભગવા આળવકં દમેસ્સતિ, તત્થ ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ યુદ્ધદસ્સનકામાપિ દેવતા સન્નિપતિંસુ. એવં સકલમ્પિ આકાસં દેવતાહિ પરિપુણ્ણમહોસિ.

અથ આળવકો ભગવતો સમીપે ઉપરૂપરિ વિચરિત્વા વત્થાવુધં મુઞ્ચિ. તં અસનિવિચક્કં વિય આકાસે ભેરવસદ્દં કરોન્તં ધૂમાયન્તં પજ્જલન્તં ભગવન્તં પત્વા યક્ખમાનમદ્દનત્થં પાદપુઞ્છનચોળં હુત્વા પાદમૂલે નિપતિ. આળવકો તં દિસ્વા છિન્નવિસાણો વિય ઉસભો ઉદ્ધતદાઠો વિય સપ્પો નિત્તેજો નિમ્મદો નિપતિતમાનદ્ધજો હુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘દુસ્સાવુધમ્પિ મે સમણં નાભિભોસિ. કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? ‘‘ઇદં કારણં, મેત્તાવિહારયુત્તો સમણો, હન્દ નં રોસેત્વા મેત્તાય વિયોજેમી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધેનેતં વુત્તં – અથ ખો આળવકો યક્ખો યેન ભગવા…પે… નિક્ખમ સમણાતિ. તત્થાયમધિપ્પાયો – કસ્મા મયા અનનુઞ્ઞાતો મમ ભવનં પવિસિત્વા ઘરસામિકો વિય ઇત્થાગારસ્સ મજ્ઝે નિસિન્નોસિ? અનનુયુત્તમેતં સમણસ્સ યદિદં અદિન્નપરિભોગો ઇત્થિસંસગ્ગો ચ? તસ્મા યદિ ત્વં સમણધમ્મે ઠિતો, નિક્ખમ સમણાતિ. એકે પન – ‘‘એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ ફરુસવચનાનિ વત્વા એવાયં એતદવોચા’’તિ ભણન્તિ.

અથ ભગવા – ‘‘યસ્મા થદ્ધો પટિથદ્ધભાવેન વિનેતું ન સક્કા, સો હિ પટિથદ્ધભાવે કયિરમાને, સેય્યથાપિ ચણ્ડસ્સ કુક્કુરસ્સ નાસાય પિત્તં ભિન્દેય્ય, સો ભિય્યોસોમત્તાય ચણ્ડતરો અસ્સ, એવં થદ્ધતરો હોતિ, મુદુના પન સો સક્કા વિનેતુ’’ન્તિ ઞત્વા, સાધાવુસોતિ પિયવચનેન તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા નિક્ખમિ. તેન વુત્તં સાધાવુસોતિ ભગવા નિક્ખમીતિ.

તતો આળવકો – ‘‘સુબ્બચો વતાયં સમણો એકવચનેનેવ નિક્ખન્તો, એવં નામ નિક્ખમેતું સુખં સમણં અકારણેનેવાહં સકલરત્તિં યુદ્ધેન અબ્ભુય્યાસિ’’ન્તિ મુદુચિત્તો હુત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિપિ ન સક્કા જાનિતું, કિં નુ ખો સુબ્બચતાય નિક્ખન્તો ઉદાહુ કોધનો. હન્દાહં વીમંસામી’’તિ. તતો પવિસ, સમણાતિ આહ. અથ સુબ્બચોતિ મુદુભૂતચિત્તવવત્થાનકરણત્થં પુન પિયવચનં વદન્તો સાધાવુસોતિ ભગવા પાવિસિ. આળવકો પુનપ્પુનં તમેવ સુબ્બચભાવં વીમંસન્તો દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ નિક્ખમ પવિસાતિ આહ. ભગવાપિ તથા અકાસિ. યદિ ન કરેય્ય, પકતિયાપિ થદ્ધયક્ખસ્સ ચિત્તં થદ્ધતરં હુત્વા ધમ્મકથાય ભાજનં ન ભવેય્ય. તસ્મા યથા નામ માતા રોદન્તં પુત્તકં યં સો ઇચ્છતિ, તં દત્વા વા કત્વા વા સઞ્ઞાપેસિ તથા ભગવા કિલેસરોદનેન રોદન્તં યક્ખં સઞ્ઞાપેતું યં સો ભણતિ, તં અકાસિ. યથા ચ ધાતી થઞ્ઞં અપિવન્તં દારકં કિઞ્ચિ દત્વા ઉપલાળેત્વા પાયેતિ, તથા ભગવા યક્ખં લોકુત્તરધમ્મખીરં પાયેતું તસ્સ પત્થિતવચનકરણેન ઉપલાળેન્તો એવમકાસિ. યથા ચ પુરિસો લાબુમ્હિ ચતુમધુરં પૂરેતુકામો તસ્સબ્ભન્તરં સોધેતિ, એવં ભગવા યક્ખસ્સ ચિત્તે લોકુત્તરચતુમધુરં પૂરેતુકામો તસ્સબ્ભન્તરે કોધમલં સોધેતું યાવ તતિયં નિક્ખમનપવિસનં અકાસિ.

અથ આળવકો ‘‘સુબ્બચો અયં સમણો ‘નિક્ખમા’તિ વુત્તો નિક્ખમતિ, ‘પવિસા’તિ વુત્તો પવિસતિ. યંનૂનાહં ઇમં સમણં એવમેવ સકલરત્તિં કિલમેત્વા પાદે ગહેત્વા પારગઙ્ગાય ખિપેય્ય’’ન્તિ? પાપકં ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ચતુત્થવારં આહ નિક્ખમ, સમણાતિ. તં ઞત્વા ભગવા ન ખ્વાહં તન્તિ આહ. એવં વા વુત્તે તદુત્તરિકરણીયં પરિયેસમાનો પઞ્હં પુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. તં ધમ્મકથાય મુખં ભવિસ્સતીતિ ઞત્વા, ન ખ્વાહં તન્તિ આહ. તત્થ ન-ઇતિ પટિક્ખેપે. ખોતિ અવધારણે. અહન્તિ અત્તનિદસ્સનં. તન્તિ હેતુવચનં. તેનેવેત્થ ‘‘યસ્મા ત્વં એવં ચિન્તેસિ, તસ્મા અહં, આવુસો, નેવ નિક્ખમિસ્સામિ, યં તે કરણીયં, તં કરોહી’’તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

તતો આળવકો યસ્મા પુબ્બેપિ આકાસેન ગમનવેલાય – ‘‘કિં નુ ખો એતં સુવણ્ણવિમાનં, ઉદાહુ રજતમણિવિમાનાનં અઞ્ઞતરં, હન્દ નં પસ્સામા’’તિ એવં અત્તનો વિમાનં આગતે ઇદ્ધિમન્તે તાપસપરિબ્બાજકે પઞ્હં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતું અસક્કોન્તે ચિત્તક્ખેપાદીહિ વિહેઠેતિ, તસ્મા ભગવન્તમ્પિ તથા વિહેઠેસ્સામીતિ મઞ્ઞમાનો પઞ્હં તન્તિઆદિમાહ.

કુતો પનસ્સ પઞ્હાતિ? તસ્સ કિર માતાપિતરો કસ્સપં ભગવન્તં પયિરુપાસિત્વા અટ્ઠ પઞ્હે સહ વિસ્સજ્જનેન ઉગ્ગહેસું. તે દહરકાલે આળવકં પરિયાપુણાપેસું; સો કાલચ્ચયેન વિસ્સજ્જનં સમ્મુસ્સિ. તતો ‘‘ઇમે પઞ્હાપિ મા વિનસ્સન્તૂ’’તિ સુવણ્ણપટ્ઠે જાતિહિઙ્ગુલકેન લેખાપેત્વા વિમાને નિક્ખિપિ. એવમેતે પુટ્ઠપઞ્હા બુદ્ધવિસયાવ હોન્તિ. ભગવા તં સુત્વા યસ્મા બુદ્ધાનં પરિચ્ચત્તલાભન્તરાયો વા જીવિતન્તરાયો વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણબ્યામપ્પભાદિપટિઘાતો વા ન સક્કા કેનચિ કાતું, તસ્મા નં લોકે અસાધારણં બુદ્ધાનુભાવં દસ્સેન્તો ન ખ્વાહં તં, આવુસો, પસ્સામિ સદેવકે લોકેતિઆદિમાહ.

એવં ભગવા તસ્સ બાધનચિત્તં પટિસેધેત્વા પઞ્હાપુચ્છને ઉસ્સાહં જનેન્તો આહ અપિચ ત્વં, આવુસો, પુચ્છ, યદાકઙ્ખસીતિ. તસ્સત્થો – પુચ્છ, યદિ આકાઙ્ખસિ, ન મે પઞ્હાવિસ્સજ્જને ભારો અત્થિ. અથ વા પુચ્છ, યં આકઙ્ખસિ. સબ્બં તે વિસ્સજ્જેસ્સામીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ અસાધારણં પચ્ચેકબુદ્ધઅગ્ગસાવકમહાસાવકેહિ. એવં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારિતાય અથ ખો આળવકો યક્ખો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ.

તત્થ કિં સૂધ વિત્તન્તિ, કિં સુ ઇધ વિત્તં. વિત્તન્તિ ધનં. તં હિ પીતિસઙ્ખાતં વિત્તિં કરોતિ, તસ્મા ‘‘વિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સુચિણ્ણન્તિ સુકતં. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકં સાતં. આવહાતીતિ આવહતિ આનેતિ દેતિ અપ્પેતિ. હવે-ઇતિ દળ્હત્થે નિપાતો. સાદુતરન્તિ અતિસયેન સાદુ. ‘‘સાધુતર’’ન્તિપિ પાઠો. રસાનન્તિ રસસઞ્ઞિતાનં ધમ્માનં. કથન્તિ કેન પકારેન. કથંજીવિનો જીવિતં કથંજીવિંજીવિતં. ગાથાબન્ધસુખત્થં પન સાનુનાસિકં વુચ્ચતિ. કથંજીવિં જીવતન્તિ વા પાઠો, તસ્સ ‘‘જીવન્તાનં કથંજીવિ’’ન્તિ અત્થો. એવં ઇમાય ગાથાય ‘‘કિં સુ ઇધ લોકે પુરિસસ્સ વિત્તં સેટ્ઠં? કિં સુ સુચિણ્ણં સુખમાવહાતિ? કિં રસાનં સાદુતરં? કથંજીવિં જીવિતં સેટ્ઠમાહૂ’’તિ? ઇમે ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છિ.

અથસ્સ ભગવા કસ્સપદસબલેન વિસ્સજ્જિતનયેનેવ વિસ્સજ્જેન્તો ઇમં ગાથમાહ સદ્ધીધ વિત્તન્તિ. તત્થ યથા હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ વિત્તં ઉપભોગસુખં આવહતિ, ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, દાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, મુત્તાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ, લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતિ, એવં લોકિયલોકુત્તરા સદ્ધાપિ યથાસમ્ભવં લોકિયલોકુત્તરં વિપાકં સુખમાવહતિ, સદ્ધાધુરેન પટિપન્નાનં જાતિજરાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, ગુણદાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ.

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, યસો ભોગસમપ્પિતો;

યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવ પૂજિતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૩) –

વચનતો લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતીતિ કત્વા ‘‘વિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા પન તેસં સદ્ધાવિત્તં અનુગામિકં અનઞ્ઞસાધારણં સબ્બસમ્પત્તિહેતુ, લોકિયસ્સ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિવિત્તસ્સાપિ નિદાનં. સદ્ધોયેવ હિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા વિત્તં અધિગચ્છતિ, અસ્સદ્ધસ્સ પન વિત્તં યાવદેવ અનત્થાય હોતિ, તસ્મા સેટ્ઠન્તિ વુત્તં. પુરિસસ્સાતિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદદેસના. તસ્મા ન કેવલં પુરિસસ્સ, ઇત્થિઆદીનમ્પિ સદ્ધાવિત્તમેવ સેટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં.

ધમ્મોતિ દસકુસલધમ્મો, દાનસીલભાવનાધમ્મો વા. સુચિણ્ણોતિ સુકતો સુચરિતો. સુખમાવહતીતિ સોણસેટ્ઠિપુત્તરટ્ઠપાલાદીનં વિય મનુસ્સસુખં, સક્કાદીનં વિય દિબ્બસુખં, પરિયોસાને મહાપદુમાદીનં વિય નિબ્બાનસુખઞ્ચ આવહતિ.

સચ્ચન્તિ અયં સચ્ચસદ્દો અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. સેય્યથિદં – ‘‘સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્યા ’’ તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૨૪) વાચાસચ્ચે. ‘‘સચ્ચે ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા ચા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૧.૪૩૩) વિરતિસચ્ચે. ‘‘કસ્મા નુ સચ્ચાનિ વદન્તિ નાના, પવાદિયાસે કુસલા વદાના’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૧) દિટ્ઠિસચ્ચે. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણસચ્ચાની’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૮૫) બ્રાહ્મણસચ્ચે. ‘‘એકં હિ સચ્ચં ન દુતિયમત્થી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯) પરમત્થસચ્ચે. ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં કતિ કુસલા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨૧૬) અરિયસચ્ચે. ઇધ પન પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનં વિરતિસચ્ચઞ્ચ અબ્ભન્તરં કત્વા વાચાસચ્ચં અધિપ્પેતં, યસ્સાનુભાવેન ઉદકાદીનિ વસે વત્તેન્તિ, જાતિજરામરણપારં તરન્તિ. યથાહ –

‘‘સચ્ચેન વાચેનુદકમ્હિ ધાવતિ,

વિસમ્પિ સચ્ચેન હનન્તિ પણ્ડિતા;

સચ્ચેન દેવો થનયં પવસ્સતિ,

સચે ઠિતા નિબ્બુતિં પત્થયન્તિ.

‘‘યે કેચિમે અત્થિ રસા પથબ્યા,

સચ્ચં તેસં સાદુતરં રસાનં;

સચ્ચે ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ,

તરન્તિ જાતિમરણસ્સ પાર’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૧.૪૩૩);

સાદુતરન્તિ મધુરતરં પણીતતરં. રસાનન્તિ યે ઇમે ‘‘મૂલરસો ખન્ધરસો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૨૮-૬૩૦) નયેન સાયનીયધમ્મા, યેચિમે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં ફલરસં (મહાવ. ૩૦૦), અરસરૂપો ભવં ગોતમો, યે તે, બ્રાહ્મણ, રૂપરસા સદ્દરસા (પારા. ૩; અ. નિ. ૮.૧૧), અનાપત્તિ રસરસે (પાચિ. ૬૦૫-૬૧૧), અયં ધમ્મવિનયો એકરસો વિમુત્તિરસો (ચૂળવ. ૩૮૫; અ. નિ. ૮.૧૯), ભાગી વા ભગવા અત્થરસસ્સ ધમ્મરસસ્સા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૪૯) નયેન રૂપાચારરસુપવજ્જા અવસેસા બ્યઞ્જનાદયો ‘‘ધમ્મરસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેસં રસાનં સચ્ચં હવે સાદુતરં સચ્ચમેવ સાદુતરં. સાધુતરં વા, સેટ્ઠતરં, ઉત્તમતરં. મૂલરસાદયો હિ સરીરમુપબ્રૂહેન્તિ, સંકિલેસિકઞ્ચ સુખમાવહન્તિ. સચ્ચરસે વિરતિસચ્ચવાચાસચ્ચરસા સમથવિપસ્સનાદીહિ ચિત્તં ઉપબ્રૂહેતિ, અસંકિલેસિકઞ્ચ સુખમાવહતિ. વિમુત્તિરસો પરમત્થસચ્ચરસપરિભાવિતત્તા સાદુ, અત્થરસધમ્મરસા ચ તદધિગમૂપાયભૂતં અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ નિસ્સાય પવત્તિતોતિ.

પઞ્ઞાજીવિંજીવિતન્તિ એત્થ પન ય્વાયં અન્ધેકચક્ખુદ્વિચક્ખુકેસુ દ્વિચક્ખુપુગ્ગલો ગહટ્ઠો વા કમ્મન્તાનુટ્ઠાન-સરણગમનદાન-સંવિભાગ-સીલસમાદાનુપોસથકમ્માદિ ગહટ્ઠપટિપદં, પબ્બજિતો વા અવિપ્પટિસારકરસીલસઙ્ખાતં તદુત્તરિચિત્તવિસુદ્ધિઆદિભેદમ્પિ પબ્બજિતપટિપદં પઞ્ઞાય આરાધેત્વા જીવતિ, તસ્સ પઞ્ઞાય જીવિનો જીવિતં, તં વા પઞ્ઞાજીવિતં સેટ્ઠમાહૂતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવં ભગવતા વિસ્સજ્જિતે ચત્તારોપિ પઞ્હે સુત્વા અત્તમનો યક્ખો અવસેસેપિ ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છન્તો કથંસુ તરતિ ઓઘન્તિ ગાથમાહ. અથસ્સ ભગવા પુરિમનયેનેવ વિસ્સજ્જેન્તો સદ્ધાય તરતીતિ ગાથમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ યો ચતુબ્બિધમોઘં તરતિ, સો સંસારણ્ણવમ્પિ તરતિ, વટ્ટદુક્ખમ્પિ અચ્ચેતિ, કિલેસમલાપિ પરિસુજ્ઝતિ, એવં સન્તેપિ પન યસ્મા અસ્સદ્ધો ઓઘતરણં અસદ્દહન્તો ન પક્ખન્દતિ, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગેન પમત્તો તત્થેવ વિસત્તત્તા સંસારણ્ણવં ન તરતિ, કુસીતો દુક્ખં વિહરતિ વોકિણ્ણો અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, અપ્પઞ્ઞો સુદ્ધિમગ્ગં અજાનન્તો ન પરિસુજ્ઝતિ, તસ્મા તપ્પટિપક્ખં દસ્સેન્તેન ભગવતા અયં ગાથા વુત્તા.

એવં વુત્તાય ચેતાય યસ્મા સોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયં, તસ્મા સદ્ધાય તરતિ ઓઘન્તિ ઇમિના પદેન દિટ્ઠોઘતરણં સોતાપત્તિમગ્ગં સોતાપન્નઞ્ચ પકાસેતિ. યસ્મા પન સોતાપન્નો કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય સાતચ્ચકિરિયસઙ્ખતેન અપ્પમાદેન સમન્નાગતો દુતિયમગ્ગં આરાધેત્વા ઠપેત્વા સકિદેવિમં લોકં આગમનમગ્ગં અવસેસં સોતાપત્તિમગ્ગેન અતિણ્ણં ભવોઘવત્થું સંસારણ્ણવં તરતિ, તસ્મા અપ્પમાદેન અણ્ણવન્તિ ઇમિના પદેન ભવોઘતરણં સકદાગામિમગ્ગં સકદાગામિઞ્ચ પકાસેતિ. યસ્મા ચ સકદાગામી વીરિયેન તતિયમગ્ગં આરાધેત્વા સકદાગામિમગ્ગેન અનતીતં કામોઘવત્થું કામોઘસઞ્ઞિતઞ્ચ કામદુક્ખમચ્ચેતિ, તસ્મા વીરિયેન દુક્ખમચ્ચેતીતિ ઇમિના પદેન કામોઘતરણં અનાગામિમગ્ગં અનાગામિઞ્ચ પકાસેતિ. યસ્મા પન અનાગામી વિગતકામસઞ્ઞાય પરિસુદ્ધાય પઞ્ઞાય એકન્તપરિસુદ્ધં ચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞં આરાધેત્વા અનાગામિમગ્ગેન અપ્પહીનં અવિજ્જાસઙ્ખાતં પરમમલં પજહતિ, તસ્મા પઞ્ઞાય પરિસુજ્ઝતીતિ, ઇમિના પદેન અવિજ્જોઘતરણં અરહત્તમગ્ગઞ્ચ અરહત્તઞ્ચ પકાસેતિ. ઇમાય ચ અરહત્તનિકૂટેન કથિતાય ગાથાય પરિયોસાને યક્ખો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

ઇદાનિ તમેવ ‘‘પઞ્ઞાય પરિસુજ્ઝતી’’તિ એત્થ વુત્તં પઞ્ઞાપદં ગહેત્વા અત્તનો પટિભાનેન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં પઞ્હં પુચ્છન્તો કથંસુ લભતે પઞ્ઞન્તિ ઇમં છપ્પદં ગાથમાહ. તત્થ કથંસૂતિ સબ્બત્થેવ અત્થયુત્તિપુચ્છા હોન્તિ. અયં હિ પઞ્ઞાદિઅત્થં ઞત્વા તસ્સ યુત્તિં પુચ્છતિ – ‘‘કથં, કાય યુત્તિયા, કેન કારણેન પઞ્ઞં લભતી’’તિ? એસ નયો ધનાદીસુ.

અથસ્સ ભગવા ચતૂહિ કારણેહિ પઞ્ઞાલાભં દસ્સેન્તો સદ્દહાનોતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યેન પુબ્બભાગે કાયસુચરિતાદિભેદેન અપરભાગે ચ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયભેદેન ધમ્મેન અરહન્તો બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકા નિબ્બાનં પત્તા, તં સદ્દહાનો અરહતં ધમ્મં નિબ્બાનપત્તિયા લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞં લભતિ, તઞ્ચ ખો ન સદ્ધામત્તકેનેવ. યસ્મા પન સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, તસ્મા ઉપસઙ્કમનતો પભુતિ યાવ ધમ્મસ્સવનેન સુસ્સૂસં લભતિ. કિં વુત્તં હોતિ – તં ધમ્મં સદ્દહિત્વાપિ આચરિયુપજ્ઝાયે કાલેન ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તકરણેન પયિરુપાસિત્વા યદા પયિરુપાસનાય આરાધિતચિત્તા કિઞ્ચિ વત્તુકામા હોન્તિ. અથ અધિગતાય સોતુકામતાય સોતં ઓદહિત્વા સુણન્તો લભતીતિ. એવં સુસ્સૂસમ્પિ ચ સતિઅવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તો સુભાસિતદુબ્ભાસિતઞ્ઞુતાય વિચક્ખણો એવ લભતિ, ન ઇતરો. તેનાહ ‘‘અપ્પમત્તો વિચક્ખણો’’તિ.

એવં યસ્મા સદ્ધાય પઞ્ઞલાભસંવત્તનિકં પટિપદં પટિપજ્જતિ, સુસ્સૂસાય સક્કચ્ચં પઞ્ઞાધિગમૂપાયં સુણાતિ, અપ્પમાદેન ગહિતં ન પમુસ્સતિ. વિચક્ખણતાય અનૂનાધિકં અવિપરીતઞ્ચ ગહેત્વા વિત્થારિકં કરોતિ. સુસ્સૂસાય વા ઓહિતસોતો પઞ્ઞાપટિલાભહેતું ધમ્મં સુણાતિ, અપ્પમાદેન સુતધમ્મં ધારેતિ, વિચક્ખણતાય ધતાનં ધમ્માનં અત્થમુપપરિક્ખતિ, અથાનુપુબ્બેન પરમત્થસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, તસ્માસ્સ ભગવા ‘‘કથંસુ લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિ પુટ્ઠો ઇમાનિ ચત્તારિ કારણાનિ દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ.

ઇદાનિ તતો પરે તયો પઞ્હે વિસ્સજ્જેન્તો પતિરૂપકારીતિ ઇમં ગાથમાહ. તત્થ દેસકાલાદીનિ અહાપેત્વા લોકિયસ્સ લોકુત્તરસ્સ વા ધનસ્સ પતિરૂપં અધિગમૂપાયં કરોતીતિ પતિરૂપકારી. ધુરવાતિ ચેતસિકવીરિયવસેન અનિક્ખિત્તધુરો. ઉટ્ઠાતાતિ, ‘‘યો ચ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ, તિણા ભિય્યો ન મઞ્ઞતી’’તિઆદિના (થેરગા. ૨૩૨) નયેન કાયિકવીરીયવસેન ઉટ્ઠાનસમ્પન્નો અસિથિલપરક્કમો. વિન્દતે ધનન્તિ એકમૂસિકાય નચિરસ્સેવ ચતુસતસહસ્સસઙ્ખં ચૂળન્તેવાસી વિય લોકિયધનઞ્ચ, મહલ્લકમહાતિસ્સત્થેરો વિય લોકુત્તરધનઞ્ચ લભતિ. સો ‘‘તીહિયેવ ઇરિયાપથેહિ વિહરિસ્સામી’’તિ વત્તં કત્વા થિનમિદ્ધાગમનવેલાય પલાલચુમ્બટકં તેમેત્વા સીસે કત્વા ગલપ્પમાણં ઉદકં પવિસિત્વા થિનમિદ્ધં પટિબાહન્તો દસહિ વસ્સેહિ અરહત્તં પાપુણિ. સચ્ચેનાતિ વચીસચ્ચેનાપિ ‘‘સચ્ચવાદી ભૂતવાદી’’તિ, પરમત્થસચ્ચેનાપિ ‘‘બુદ્ધો પચ્ચેકબુદ્ધો અરિયસાવકો’’તિ એવં કિત્તિં પપ્પોતિ. દદન્તિ યંકિઞ્ચિ ઇચ્છિતપત્થિતં દદન્તો મિત્તાનિ ગન્થતિ, સમ્પાદેતિ કરોતીતિ અત્થો. દુદ્દદં વા દદં તં ગન્થતિ. દાનમુખેન વા ચત્તારિપિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, તેહિ મિત્તાનિ કરોતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણેન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકેન નયેન ચત્તારો પઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ‘‘કથં પેચ્ચ ન સોચતી’’તિ ઇમં પઞ્ચમં પઞ્હં ગહટ્ઠવસેન વિસ્સજ્જેન્તો યસ્સેતેતિઆદીમાહ. તસ્સત્થો – યસ્સ ‘‘સદ્દહાનો અરહત’’ન્તિ એત્થ વુત્તાય સબ્બકલ્યાણધમ્મુપ્પાદિકાય સદ્ધાય સમન્નાગતત્તા સદ્ધસ્સ, ઘરમેસિનોતિ ઘરાવાસં પઞ્ચ વા કામગુણે એસન્તસ્સ ગવેસન્તસ્સ કામભોગિનો ગહટ્ઠસ્સ ‘‘સચ્ચેન કિત્તિં પપ્પોતી’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારં સચ્ચં. ‘‘સુસ્સૂસં લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિ એત્થ સુસ્સૂસપઞ્ઞાનામેન વુત્તોવ દમો. ‘‘ધુરવા ઉટ્ઠાતા’’તિ એત્થ ધુરનામેન ઉટ્ઠાનનામેન ચ વુત્તા ધિતિ. ‘‘દદં મિત્તાનિ ગન્થતી’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારો ચાગો ચાતિ એતે ચતુરો ધમ્મા સન્તિ. સ વે પેચ્ચ ન સોચતીતિ ઇધલોકા પરલોકં ગન્ત્વા સ વે ન સોચતીતિ.

એવં ભગવા પઞ્ચમમ્પિ પઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા તં યક્ખં ચોદેન્તો ઇઙ્ઘ અઞ્ઞેપીતિઆદિમાહ. તત્થ ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. અઞ્ઞેપીતિ અઞ્ઞેપિ ધમ્મે પુથૂ સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છસ્સુ. અઞ્ઞેપિ વા પૂરણાદયો સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞે પુથૂ સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છસ્સુ. યદિ અમ્હેહિ ‘‘સચ્ચેન કિત્તિં પપ્પોતી’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારા સચ્ચા ભિય્યો કિત્તિપ્પત્તિકારણં વા, ‘‘સુસ્સૂસં લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિ એત્થ સુસ્સૂસાતિ પઞ્ઞાપદેસેન વુત્તા દમ્મા ભિય્યો લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાપટિલાભકારણં વા, ‘‘દદં મિત્તાનિ ગન્થતી’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારા ચાગા ભિય્યો મિત્તગન્થનકારણં વા, ‘‘ધુરવા ઉટ્ઠાતા’’તિ એત્થ તં તં અત્થવસં પટિચ્ચ ધુરનામેન ઉટ્ઠાનનામેન ચ વુત્તાય મહાભારસહનત્થેન ઉસ્સોળ્હિભાવપ્પત્તાય વીરિયસઙ્ખાતાય ખન્ત્યા ભિય્યો લોકિયલોકુત્તરધનવિન્દનકારણં વા, ‘‘સચ્ચં દમ્મો ધિતિ ચાગો’’તિ એવં વુત્તેહિ ઇમેહેવ ચતૂહિ ધમ્મેહિ ભિય્યો અસ્મા લોકા પરં લોકં પેચ્ચ અસોચનકારણં વા ઇધ વિજ્જતીતિ અયમેત્થ સદ્ધિં સઙ્ખેપયોજનાય અત્થવણ્ણના. વિત્થારતો પન એકમેકં પદં અત્થુદ્ધારપદુદ્ધારપદવણ્ણનાનયેહિ વિભજિત્વા વેદિતબ્બા.

એવં વુત્તે યક્ખો યેન સંસયેન અઞ્ઞે પુચ્છેય્ય, તસ્સ પહીનત્તા કથં નુ દાનિ પુચ્છેય્યં, પુથૂ સમણબ્રાહ્મણેતિ વત્વા યેપિસ્સ અપુચ્છનકારણં ન જાનન્તિ, તેપિ જાનાપેન્તો યોહં અજ્જપજાનામિ, યો અત્થો સમ્પરાયિકોતિ આહ. તત્થ અજ્જાતિ અજ્જાદિં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. પજાનામીતિ યથાવુત્તેન પકારેન જાનામિ. યો અત્થોતિ એત્તાવતા ‘‘સુસ્સૂસં લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં દિટ્ઠધમ્મિકં દસ્સેતિ. સમ્પરાયિકોતિ ઇમિના ‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા’’તિ વુત્તં પેચ્ચ સોકાભાવકારણં સમ્પરાયિકં. અત્થોતિ ચ કારણસ્સેતં અધિવચનં. અયં હિ અત્થસદ્દો ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧; દી. નિ. ૧.૨૫૫) પાઠત્થે વત્તતિ. ‘‘અત્થો મે, ગહપતિ, હિરઞ્ઞસુવણ્ણેના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૫૦; મ. નિ. ૩.૨૫૮) વિચક્ખણે. ‘‘હોતિ સીલવતં અત્થો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૧૧) વુડ્ઢિમ્હિ. ‘‘બહુજનો ભજતે અત્થહેતૂ’’તિઆદીસુ ધને. ‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૭.૬૬; સં. નિ. ૧.૨૫૦; થેરગા. ૪૪૩) હિતે. ‘‘અત્થે જાતે ચ પણ્ડિત’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૯૨) કારણે. ઇધ પન કારણે. તસ્મા યં પઞ્ઞાદિલાભાદીનં કારણં દિટ્ઠધમ્મિકં, યઞ્ચ પેચ્ચ સોકાભાવસ્સ કારણં સમ્પરાયિકં, તં યોહં અજ્જ ભગવતા વુત્તનયેન સામંયેવ પજાનામિ, સો કથં નુ દાનિ પુચ્છેય્યં પુથૂ સમણબ્રાહ્મણેતિ એવમેત્થ સઙ્ખેપતો અત્થો વેદિતબ્બો.

એવં યક્ખો ‘‘પજાનામિ યો અત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ વત્વા તસ્સ ઞાણસ્સ ભગવંમૂલકત્તં દસ્સેન્તો અત્થાય વત મે બુદ્ધોતિ આહ. તત્થ અત્થાયાતિ હિતાય વુડ્ઢિયા ચ. યત્થ દિન્નં મહપ્ફલન્તિ ‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા’’તિ એત્થ વુત્તચાગેન યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં, તં અગ્ગદક્ખિણેય્યં બુદ્ધં પજાનામીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘સઙ્ઘં સન્ધાય એવમાહા’’તિ ભણન્તિ.

એવં ઇમાય ગાથાય અત્તનો હિતાધિગમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સહિતપટિપત્તિં દીપેન્તો સો અહં વિચરિસ્સામીતિઆદિમાહ. તત્થ ગામા ગામન્તિ દેવગામા દેવગામં. પુરા પુરન્તિ દેવનગરતો દેવનગરં. નમસ્સમાનો સમ્બુદ્ધં, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત ભગવા, સ્વાક્ખાતો વત ભગવતો ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન બુદ્ધસુબોધિતઞ્ચ ધમ્મસુધમ્મતઞ્ચ ચ-સદ્દેન ‘‘સુપ્પટિપન્નો વત ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ અભિત્થવિત્વા નમસ્સમાનો ધમ્મઘોસકો હુત્વા વિચરિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ.

એવમિમાય ગાથાય પરિયોસાનઞ્ચ રત્તિવિભાવનઞ્ચ સાધુકારસદ્દુટ્ઠાનઞ્ચ આળવકકુમારસ્સ યક્ખભવનં આનયનઞ્ચ એકક્ખણેયેવ અહોસિ. રાજપુરિસા સાધુકારસદ્દં સુત્વા – ‘‘એવરૂપો સાધુકારસદ્દો ઠપેત્વા બુદ્ધે ન અઞ્ઞેસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, આગતો નુ ખો ભગવા’’તિ આવજ્જેન્તા ભગવતો સરીરપ્પભં દિસ્વા પુબ્બે વિય બહિ અટ્ઠત્વા નિબ્બિસઙ્કા અન્તોયેવ પવિસિત્વા અદ્દસંસુ ભગવન્તં યક્ખસ્સ ભવને નિસિન્નં, યક્ખઞ્ચ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ઠિતં. દિસ્વાન યક્ખં આહંસુ – ‘‘અયં તે, મહાયક્ખ, રાજકુમારો બલિકમ્માય આનીતો, હન્દ નં ખાદ વા ભુઞ્જ વા, યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ. સો સોતાપન્નત્તા લજ્જિતો વિસેસેન ચ ભગવતો પુરતો એવં વુચ્ચમાનો અથ તં કુમારં ઉભોહિ હત્થેહિ પટિગ્ગહેત્વા ભગવતો ઉપનામેસિ ‘‘અયં, ભન્તે, કુમારો મય્હં પેસિતો, ઇમાહં ભગવતો દમ્મિ, હિતાનુકમ્પકા બુદ્ધા, પટિગ્ગણ્હાતુ, ભન્તે, ભગવા ઇમં દારકં ઇમસ્સ હિતત્થાય સુખત્થાયા’’તિ ઇમઞ્ચ ગાથમાહ –

‘‘ઇમં કુમારં સતપુઞ્ઞલક્ખણં,

સબ્બઙ્ગુપેતં પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનં;

ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો દદામિ તે,

પટિગ્ગહ લોકહિતાય ચક્ખુમા’’તિ.

પટિગ્ગહેસિ ભગવા કુમારં. પટિગ્ગણ્હન્તો ચ યક્ખસ્સ ચ કુમારસ્સ ચ મઙ્ગલકરણત્થં પાદૂનગાથં અભાસિ. તં યક્ખો કુમારં સરણં ગમેન્તો તિક્ખત્તું ચતુત્થપાદેન પૂરેસિ. સેય્યથિદં –

‘‘દીઘાયુકો હોતુ અયં કુમારો,

તુવઞ્ચ યક્ખ સુખિતો ભવાહિ;

અબ્યાધિતા લોકહિતાય તિટ્ઠથ,

અયં કુમારો સરણમુપેતિ બુદ્ધં;

અયં કુમારો સરણમુપેતિ ધમ્મં;

અયં કુમારો સરણમુપેતિ સઙ્ઘ’’ન્તિ.

અથ ભગવા કુમારં રાજપુરિસાનં અદાસિ – ‘‘ઇમં વડ્ઢેત્વા પુન મમેવ દેથા’’તિ. એવં સો કુમારો રાજપુરિસાનં હત્થતો યક્ખસ્સ હત્થં, યક્ખસ્સ હત્થતો ભગવતો હત્થં, ભગવતો હત્થતો પુન રાજપુરિસાનં હત્થં ગતત્તા નામતો ‘‘હત્થકો આળવકો’’તિ જાતો. તં આદાય પટિનિવત્તે રાજપુરિસે દિસ્વા કસ્સકવનકમ્મિકાદયો ‘‘કિં યક્ખો કુમારં અતિદહરત્તા ન ઇચ્છી’’તિ? ભીતા પુચ્છિંસુ. રાજપુરિસા ‘‘મા ભાયથ. ખેમં કતં ભગવતા’’તિ સબ્બમારોચેસું. તતો ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ સકલં આળવિનગરં એકકોલાહલેન યક્ખાભિમુખં અહોસિ. યક્ખોપિ ભગવતો ભિક્ખાચારકાલે અનુપ્પત્તે પત્તચીવરં ગહેત્વા ઉપડ્ઢમગ્ગં અનુગન્ત્વા નિવત્તિ.

અથ ભગવા નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો નગરદ્વારે અઞ્ઞતરસ્મિં વિવિત્તે રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તબુદ્ધાસને નિસીદિ. તતો મહાજનકાયેન સદ્ધિં રાજા ચ નાગરા ચ એકતો સમ્પિણ્ડિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ વન્દિત્વા પરિવારેત્વા નિસિન્ના – ‘‘કથં, ભન્તે, એવં દારુણં યક્ખં દમયિત્થા’’તિ પુચ્છિંસુ. તેસં ભગવા યુદ્ધમાદિં કત્વા ‘‘એવં નવવિધં વસ્સં વસ્સેત્વા એવં વિભિંસનકં અકાસિ, એવં પઞ્હં પુચ્છિ. તસ્સાહં એવં વિસ્સજ્જેસિ’’ન્તિ તમેવાળવકસુત્તં કથેસિ. કથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તતો રાજા ચેવ નાગરા ચ વેસ્સવણમહારાજસ્સ ભવનસમીપે યક્ખસ્સ ભવનં કત્વા પુપ્ફગન્ધાદિસક્કારુપેતં નિચ્ચબલિં પવત્તેસું. તઞ્ચ કુમારં વિઞ્ઞુતં પત્તં ‘‘ત્વં ભગવન્તં નિસ્સાય જીવિતં લભિ, ગચ્છ ભગવન્તંયેવ પયિરુપાસસ્સુ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ વિસ્સજ્જેસું. સો ભગવન્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ પયિરુપાસમાનો નચિરસ્સેવ અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય સબ્બં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા પઞ્ચસતઉપાસકપરિવારો અહોસિ. ભગવા ચ નં એતદગ્ગે નિદ્દિસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ઉપાસકાનં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસં સઙ્ગણ્હન્તાનં યદિદં હત્થકો આળવકો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૫૧). દ્વાદસમં.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

યક્ખસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.