૧૦. બહુધીતરસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. દસમે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડેતિ પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ગચ્છામિસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા તસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. નટ્ઠા હોન્તીતિ કસિત્વા વિસ્સટ્ઠા અટવિમુખા ચરમાના બ્રાહ્મણે ભુઞ્જિતું ગતે પલાતા હોન્તિ. પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા, અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા, મુખસમીપે વા કત્વાતિ અત્થો. તેનેવ વિભઙ્ગે વુત્તં – ‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સૂપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭). અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વુત્તનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપો – ‘‘પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વા’’તિ. એવં નિસીદન્તો ચ પન છબ્બણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ. ઉપસઙ્કમીતિ દોમનસ્સાભિભૂતો આહિણ્ડન્તો, ‘‘સુખેન વતાયં સમણો નિસિન્નો’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

અજ્જસટ્ઠિં ન દિસ્સન્તીતિ અજ્જ છદિવસમત્તકા પટ્ઠાય ન દિસ્સન્તિ. પાપકાતિ લામકા તિલખાણુકા. તેન કિર તિલખેત્તે વપિતે તદહેવ દેવો વસ્સિત્વા તિલે પંસુમ્હિ ઓસીદાપેસિ, પુપ્ફં વા ફલં વા ગહેતું નાસક્ખિંસુ. યેપિ વડ્ઢિંસુ, તેસં ઉપરિ પાણકા પતિત્વા પણ્ણાનિ ખાદિંસુ, એકપણ્ણદુપણ્ણા ખાણુકા અવસિસ્સિંસુ. બ્રાહ્મણો ખેત્તં ઓલોકેતું ગતો તે દિસ્વા – ‘‘વડ્ઢિયા મે તિલા ગહિતા, તેપિ નટ્ઠા’’તિ દોમનસ્સજાતો અહોસિ, તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઉસ્સોળ્હિકાયાતિ ઉસ્સાહેન કણ્ણનઙ્ગુટ્ઠાદીનિ ઉક્ખિપિત્વા વિચરન્તા ઉપ્પતન્તિ. તસ્સ કિર અનુપુબ્બેન ભોગેસુ પરિક્ખીણેસુ પક્ખિપિતબ્બસ્સ અભાવેન તુચ્છકોટ્ઠા અહેસું. તસ્સ ઇતો ચિતો ચ સત્તહિ ઘરેહિ આગતા મૂસિકા તે તુચ્છકોટ્ઠે પવિસિત્વા ઉય્યાનકીળં કીળન્તા વિય નચ્ચન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

ઉપ્પાટકેહિ સઞ્છન્નોતિ ઉપ્પાટકપાણકેહિ સઞ્છન્નો. તસ્સ કિર બ્રાહ્મણસ્સ સયનત્થાય સન્થતં તિણપણ્ણસન્થારં કોચિ અન્તરન્તરા પટિજગ્ગન્તો નત્થિ. સો દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયં આગન્ત્વા તસ્મિં નિપજ્જતિ. અથસ્સ ઉપ્પાટકપાણકા સરીરં એકચ્છન્નં કરોન્તા ખાદન્તિ, તં ગહેત્વા એવમાહ.

વિધવાતિ મતપતિકા. યાવ કિર તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે વિભવમત્તા અહોસિ, તાવ તા વિધવાપિ હુત્વા પતિકુલેસુ વસિતું લભિંસુ. યદા પન સો નિદ્ધનો જાતો, તદા તા ‘‘પિતુઘરં ગચ્છથા’’તિ સસ્સુસસુરાદીહિ નિક્કડ્ઢિતા તતો તસ્સેવ ઘરં આગન્ત્વા વસન્તિયો બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનકાલે ‘‘ગચ્છથ અય્યકેન સદ્ધિં ભુઞ્જથા’’તિ પુત્તે પેસેન્તિ, તેહિ પાતિયં હત્થેસુ ઓતારિતેસુ બ્રાહ્મણો હત્થસ્સ ઓકાસં ન લભતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

પિઙ્ગલાતિ કળારપિઙ્ગલા. તિલકાહતાતિ કાળસેતાદિવણ્ણેહિ તિલકેહિ આહતગત્તા. સોત્તં પાદેન બોધેતીતિ નિદ્દં ઓક્કન્તં પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો મૂસિકસદ્દેન ઉબ્બાળ્હો ઉપ્પાટકેહિ ચ ખજ્જમાનો સબ્બરત્તિં નિદ્દં અલભિત્વા પચ્ચૂસકાલે નિદ્દાયતિ. અથ નં અક્ખીસુ નિમ્મિલિતમત્તેસ્વેવ – ‘‘કિં કરોસિ, બ્રાહ્મણ, પચ્છા ચ પુબ્બે ચ ગહિતસ્સ ઇણસ્સ? વડ્ઢિ મત્થકં પત્તા, સત્ત ધીતરો પોસેતબ્બા. ઇદાનિ ઇણાયિકા આગન્ત્વા ગેહં પરિવારેસ્સન્તિ, ગચ્છ કમ્મં કરોહી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પબોધેતિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ઇણાયિકાતિ યેસં અનેન હત્થતો ઇણં ગહિતં. સો કિર કસ્સચિ હત્થતો એકં કહાપણં કસ્સચિ દ્વે કસ્સચિ દસ…પે… કસ્સચિ સતન્તિ એવં બહૂનં હત્થતો ઇણં અગ્ગહેસિ. તે દિવા બ્રાહ્મણં અપસ્સન્તા ‘‘ગેહતો તં નિક્ખન્તમેવ ગણ્હિસ્સામા’’તિ બલવપચ્ચૂસે ગન્ત્વા ચોદેન્તિ. તં ગહેત્વા ઇમં ગાથમાહ.

ભગવા તેન બ્રાહ્મણેન ઇમાહિ સત્તહિ ગાથાહિ દુક્ખે કથિતે ‘‘યં યં, બ્રાહ્મણ, તયા દુક્ખં કથિતં, સબ્બમેતં મય્હં નત્થી’’તિ દસ્સેન્તો પટિગાથાહિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ. બ્રાહ્મણો તા ગાથા સુત્વા ભગવતિ પસન્નો સરણેસુ પતિટ્ઠાય પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તં દસ્સેતું એવં વુત્તે ભારદ્વાજગોત્તોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અલત્થાતિ લભિ.

તઞ્ચ પન બ્રાહ્મણં ભગવા પબ્બાજેત્વા આદાય જેતવનં ગન્ત્વા પુનદિવસે તેન થેરેન પચ્છાસમણેન કોસલરઞ્ઞો ગેહદ્વારં અગમાસિ. રાજા ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પાસાદા ઓરુય્હ વન્દિત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા તથાગતં ઉપરિપાસાદં આરોપેત્વા વરાસને નિસીદાપેત્વા ગન્ધોદકેન પાદે ધોવિત્વા સતપાકતેલેન મક્ખેત્વા યાગું આહરાપેત્વા રજતદણ્ડં સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા સત્થુ ઉપનામેસિ. સત્થા પત્તં પિદહિ. રાજા તથાગતસ્સ પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘સચે મે, ભન્તે, દોસો અત્થિ, ખમથા’’તિ આહ. નત્થિ, મહારાજાતિ. અથ કસ્મા યાગું ન ગણ્હથાતિ? પલિબોધો અત્થિ, મહારાજાતિ. કિં પન, ભન્તે, યાગું અગણ્હન્તેહેવ લભિતબ્બો એસ પલિબોધો, પટિબલો અહં પલિબોધં દાતું, ગણ્હથ, ભન્તેતિ. સત્થા અગ્ગહેસિ. મહલ્લકત્થેરોપિ દીઘરત્તં છાતો યાવદત્થં યાગું પિવિ. રાજા ખાદનીયભોજનીયં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને ભગવન્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભગવા તુમ્હે પવેણિયા આગતે ઓક્કાકવંસે ઉપ્પજ્જિત્વા ચક્કવત્તિસિરિં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગતં પત્તો, કો નામ, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ? મહારાજ, એતસ્સ મહલ્લકત્થેરસ્સ પલિબોધો અમ્હાકં પલિબોધસદિસોવાતિ.

રાજા થેરં વન્દિત્વા – ‘‘કો, ભન્તે, તુમ્હાકં પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? ઇણપલિબોધો, મહારાજાતિ. કિત્તકો, ભન્તેતિ? ગણેહિ, મહારાજાતિ. રઞ્ઞો ‘‘એકં દ્વે સતં સહસ્સ’’ન્તિ ગણેન્તસ્સ અઙ્ગુલિયો નપ્પહોન્તિ. અથેકં પુરિસં પક્કોસિત્વા, ‘‘ગચ્છ, ભણે, નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘સબ્બે બહુધીતિકબ્રાહ્મણસ્સ ઇણાયિકા રાજઙ્ગણે સન્નિપતન્તૂ’’તિ. મનુસ્સા ભેરિં સુત્વા સન્નિપતિંસુ. રાજા તેસં હત્થતો પણ્ણાનિ આહરાપેત્વા સબ્બેસં અનૂનં ધનમદાસિ. તત્થ સુવણ્ણમેવ સતસહસ્સગ્ઘનકં અહોસિ. પુન રાજા પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ અત્થિ, ભન્તે, પલિબોધો’’તિ. ઇણં નામ, મહારાજ, દત્વા મુચ્ચિતું સક્કા, એતા પન સત્ત દારિકા મહાપલિબોધા મય્હન્તિ. રાજા યાનાનિ પેસેત્વા તસ્સ ધીતરો આહરાપેત્વા અત્તનો ધીતરો કત્વા તં તં કુલઘરં પેસેત્વા, ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ પુચ્છિ? બ્રાહ્મણી, મહારાજાતિ. રાજા યાનં પેસેત્વા, તસ્સ બ્રાહ્મણિં આહરાપેત્વા, અય્યિકટ્ઠાને ઠપેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અઞ્ઞોપિ, ભન્તે, અત્થિ પલિબોધો’’તિ? નત્થિ, મહારાજાતિ વુત્તે રાજાપિ ચીવરદુસ્સાનિ દાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, મમ સન્તકં તુમ્હાકં ભિક્ખુભાવં જાનાથા’’તિ આહ. આમ, મહારાજાતિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ભન્તે, ચીવરપિણ્ડપાતાદયોપિ સબ્બે પચ્ચયા અમ્હાકં સન્તકા ભવિસ્સન્તિ. તુમ્હે તથાગતસ્સ મનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ. થેરો તથેવ અપ્પમત્તો સમણધમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ આસવક્ખયં પત્તોતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.