૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. પઞ્ચમે ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ યથેવ હિ કદમ્બનદીતીરતો રાજમાતુવિહારદ્વારેન થૂપારામં ગન્તબ્બં હોતિ, એવં હિરઞ્ઞવતિકાય નામ નદિયા પારિમતીરતો સાલવનં ઉય્યાનં. યથા અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો, એવં તં કુસિનારાય હોતિ. યથા થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા. તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને. અન્તરેન યમકસાલાનન્તિ મૂલક્ખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા ઠિતસાલાનં અન્તરિકાય. અપ્પમાદેન સમ્પાદેથાતિ સતિઅવિપ્પવાસેન કત્તબ્બકિચ્ચાનિ સમ્પાદયથ. ઇતિ ભગવા યથા નામ મરણમઞ્ચે નિપન્નો મહદ્ધનો કુટુમ્બિકો પુત્તાનં ધનસારં આચિક્ખેય્ય, એવમેવં પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ દિન્નં ઓવાદં સબ્બં એકસ્મિં અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ. અયં તથાગતસ્સ પચ્છિમા વાચાતિ ઇદં પન સઙ્ગીતિકારાનં વચનં.

ઇતો પરં યં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મં કત્વા ભગવા પરિનિબ્બુતો, તં દસ્સેતું, અથ ખો ભગવા પઠમં ઝાનન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્ને ભગવતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં અપ્પવત્તિં દિસ્વા, ‘‘પરિનિબ્બુતો સત્થા’’તિ સઞ્ઞાય દેવમનુસ્સા એકપ્પહારેન વિરવિંસુ, આનન્દત્થેરોપિ – ‘‘પરિનિબ્બુતો નુ ખો, ભન્તે, અનુરુદ્ધ ભગવા’’તિ થેરં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ન ખો, આવુસો આનન્દ, તથાગતો પરિનિબ્બુતો, અપિચ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો’’તિ આહ. કથં પન સો અઞ્ઞાસિ? થેરો કિર સત્થારા સદ્ધિંયેવ તં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવુટ્ઠાનં, તાવ ગન્ત્વા, ‘‘ઇદાનિ ભગવા નિરોધં સમાપન્નો, અન્તોનિરોધે ચ કાલંકિરિયા નામ નત્થી’’તિ અઞ્ઞાસિ.

અથ ખો ભગવા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ…પે… તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જીતિ એત્થ પન ભગવા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ, તેરસસુ ઠાનેસુ દુતિયં ઝાનં… તથા તતિયં… પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. કથં? દસસુ અસુભેસુ દ્વત્તિંસાકારે અટ્ઠસુ કસિણેસુ મેત્તાકરુણામુદિતેસુ આનાપાને પરિચ્છેદાકાસેતિ ઇમેસુ તાવ ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ. ઠપેત્વા પન દ્વત્તિંસાકારઞ્ચ દસ ચ અસુભાનિ સેસેસુ તેરસસુ દુતિયં ઝાનં… તેસુયેવ તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. અટ્ઠસુ પન કસિણેસુ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારે આનાપાને પરિચ્છેદાકાસે ચતૂસુ અરૂપેસૂતિ ઇમેસુ પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. અયમ્પિ ચ સઙ્ખેપકથાવ. નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો પન ભગવા ધમ્મસ્સામિ સબ્બાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા વિદેસં ગચ્છન્તો ઞાતિજનં આલિઙ્ગેત્વા વિય સબ્બસમાપત્તિસુખં અનુભવિત્વા પવિટ્ઠો.

ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરા ભગવા પરિનિબ્બાયીતિ એત્થ ચ ઝાનસમનન્તરં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરન્તિ, દ્વે સમનન્તરાનિ. ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં ઝાનસમનન્તરં નામ, ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા પુન ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરં નામ. ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ. ભગવા પન ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઝાના વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન પરિનિબ્બાયિ. યે હિ કેચિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા અરિયસાવકા વા અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય સબ્બે ભવઙ્ગચિત્તેનેવ અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન કાલં કરોન્તિ.

ભૂતાતિ સત્તા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો. બલપ્પત્તોતિ દસવિધં ઞાણબલં પત્તો. ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ ઉપ્પાદવયસભાવા. તેસં વૂપસમોતિ તેસં સઙ્ખારાનં વૂપસમો. સુખોતિ અસઙ્ખતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ અત્થો. તદાસીતિ ‘‘સહ પરિનિબ્બાના મહાભૂમિચાલો અહોસી’’તિ એવં મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૨૦) વુત્તં ભૂમિચાલં સન્ધાયાહ. સો હિ લોમહંસનકો ચ ભિંસનકો ચ આસિ. સબ્બાકારવરૂપેતેતિ સબ્બાકારવરગુણૂપેતે. નાહુ અસ્સાસપસ્સાસોતિ ન જાતો અસ્સાસપસ્સાસો. અનેજોતિ તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અભાવેન અનેજો. સન્તિમારબ્ભાતિ અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. અસલ્લીનેનાતિ અનલ્લીનેન અસઙ્કુટિતેન સુવિકસિતેનેવ ચિત્તેન. વેદનં અજ્ઝવાસયીતિ વેદનં અધિવાસેસિ, ન વેદનાનુવત્તી હુત્વા ઇતો ચિતો સમ્પરિવત્તિ. વિમોક્ખોતિ કેનચિ ધમ્મેન અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો પજ્જોતનિબ્બાનસદિસો જાતોતિ. પઞ્ચમં.

દુતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.