૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે સપ્પિનીતીરેતિ સપ્પિનીનામિકાય નદિયા તીરે. સનઙ્કુમારોતિ સો કિર પઞ્ચસિખકુમારકકાલે ઝાનં ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો કુમારકવણ્ણેનેવ વિચરતિ. તેન નં ‘‘કુમારો’’તિ સઞ્જાનન્તિ, પોરાણકત્તા પન ‘‘સનઙ્કુમારો’’તિ વુચ્ચતિ. જનેતસ્મિન્તિ જનિતસ્મિં, પજાયાતિ અત્થો. યે ગોત્તપટિસારિનોતિ યે જનેતસ્મિં ગોત્તં પટિસરન્તિ તેસુ લોકે ગોત્તપટિસારીસુ ખત્તિયો સેટ્ઠો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ ભયભેરવસુત્તપરિયાયેન (મ. નિ. ૧.૩૪ આદયો) પુબ્બેનિવાસાદીહિ વા તીહિ, અમ્બટ્ઠસુત્તપરિયાયેન (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો) વિપસ્સનાઞાણં મનોમયિદ્ધિ છ અભિઞ્ઞાયોતિ ઇમાહિ વા અટ્ઠહિ વિજ્જાહિ, સીલેસુ પરિપૂરકારિતા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા જાગરિયાનુયોગો સત્ત સદ્ધમ્મા ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ એવં પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન ચ સમન્નાગતો. સો સેટ્ઠો દેવમાનુસેતિ સો ખીણાસવબ્રાહ્મણો દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સેટ્ઠો ઉત્તમોતિ. પઠમં.

૨. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. દુતિયે અચિરપક્કન્તેતિ સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા નચિરસ્સેવ વેળુવનતો ગયાસીસં ગતે. અસ્સતરિન્તિ ગદ્રભસ્સ વળવાય જાતં. દુતિયં.

૩. અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. તતિયે અન્ધકવિન્દન્તિ એવંનામકં ગામં. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સત્થા ઇદાનિપિ વીરિયં કરોતિ પધાનમનુયુઞ્જતિ, ગચ્છામિસ્સ સન્તિકે ઠત્વા સાસનાનુચ્છવિકં વીરિયપટિસંયુત્તં ગાથં વક્ખામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

પન્તાનીતિ જનતં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારે ઠિતાનિ. સંયોજનવિપ્પમોક્ખાતિ તાનિ ચ સેનાસનાનિ સેવમાનો ન ચીવરાદીનં અત્થાય સેવેય્ય, અથ ખો દસસંયોજનવિપ્પમોક્ખત્થાય ચરેય્ય. સઙ્ઘે વસેતિ તેસુ સેનાસનેસુ રતિં અલભન્તો ઉપટ્ઠાકાદીનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં ગદ્રભપિટ્ઠે રજં વિય ઉપ્પતન્તો અરઞ્ઞે અચરિત્વા સઙ્ઘમજ્ઝે વસેય્ય. રક્ખિતત્તો સતીમાતિ તત્થ ચ વસન્તો સગવચણ્ડો ગોણો વિય સબ્રહ્મચારિનો અવિજ્ઝન્તો અઘટ્ટેન્તો રક્ખિતત્તો સતિપટ્ઠાનપરાયણો હુત્વા વસેય્ય.

ઇદાનિ સઙ્ઘે વસમાનસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખાચારવત્તં આચિક્ખન્તો કુલાકુલન્તિઆદિમાહ. તત્થ પિણ્ડિકાય ચરન્તોતિ પિણ્ડત્થાય ચરમાનો. સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનીતિ સઙ્ઘમજ્ઝં ઓતરિત્વા વસમાનોપિ ધુરપરિવેણે તાલનાળિકેરઆદીનિ રોપેત્વા ઉપટ્ઠાકાદિસંસટ્ઠો ન વસેય્ય, ચિત્તકલ્લતં પન જનેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા પુન પન્તસેનાસને વસેય્યાતિ અરઞ્ઞસ્સેવ વણ્ણં કથેતિ. ભયાતિ વટ્ટભયતો. અભયેતિ નિબ્બાને. વિમુત્તોતિ અધિમુત્તો હુત્વા વસેય્ય.

યત્થ ભેરવાતિ યસ્મિં ઠાને ભયજનકા સવિઞ્ઞાણકા સીહબ્યગ્ઘાદયો, અવિઞ્ઞાણકા રત્તિભાગે ખાણુવલ્લિઆદયો બહૂ અત્થિ. સરીસપાતિ દીઘજાતિકાદિસરીસપા. નિસીદિ તત્થ ભિક્ખૂતિ તાદિસે ઠાને ભિક્ખુ નિસિન્નો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ – ભગવા યથા તુમ્હે એતરહિ તત્રટ્ઠકભેરવારમ્મણાનિ ચેવ સરીસપે ચ વિજ્જુનિચ્છારણાદીનિ ચ અમનસિકત્વા નિસિન્ના, એવમેવં પધાનમનુયુત્તા ભિક્ખૂ નિસીદન્તીતિ.

જાતુ મે દિટ્ઠન્તિ એકંસેન મયા દિટ્ઠં. ન યિદં ઇતિહીતિહન્તિ ઇદં ઇતિહ ઇતિહાતિ ન તક્કહેતુ વા નયહેતુ વા પિટકસમ્પદાનેન વા અહં વદામિ. એકસ્મિં બ્રહ્મચરિયસ્મિન્તિ એકાય ધમ્મદેસનાય. ધમ્મદેસના હિ ઇધ બ્રહ્મચરિયન્તિ અધિપ્પેતા. મચ્ચુહાયિનન્તિ મરણપરિચ્ચાગિનં ખીણાસવાનં.

દસા ચ દસધા દસાતિ એત્થ દસાતિ દસેવ, દસધા દસાતિ સતં, અઞ્ઞે ચ દસુત્તરં સેખસતં પસ્સામીતિ વદતિ. સોતસમાપન્નાતિ મગ્ગસોતં સમાપન્ના. અતિરચ્છાનગામિનોતિ દેસનામત્તમેતં, અવિનિપાતધમ્માતિ અત્થો. સઙ્ખાતું નોપિ સક્કોમીતિ મુસાવાદભયેન એત્તકા નામ પુઞ્ઞભાગિનો સત્તાતિ ગણેતું ન સક્કોમીતિ બહું બ્રહ્મધમ્મદેસનં સન્ધાય એવમાહ. તતિયં.

૪. અરુણવતીસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ચતુત્થે અભિભૂસમ્ભવન્તિ અભિભૂ ચ સમ્ભવો ચ. તેસુ અભિભૂથેરો સારિપુત્તત્થેરો વિય પઞ્ઞાય અગ્ગો, સમ્ભવત્થેરો મહામોગ્ગલ્લાનો વિય સમાધિના અગ્ગો. ઉજ્ઝાયન્તીતિ અવજ્ઝાયન્તિ, લામકતો વા ચિન્તેન્તિ. ખિય્યન્તીતિ, કિન્નામેતં કિન્નામેતન્તિ? અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તિ. વિપાચેન્તીતિ વિત્થારયન્તા પુનપ્પુનં કથેન્તિ. હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેનાતિ નાભિતો પટ્ઠાય હેટ્ઠિમકાયેન. પાળિયં એત્તકમેવ આગતં. થેરો પન ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા નાગવણ્ણં ગહેત્વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં ગહેત્વા વા દસ્સેતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૩) નયેન આગતં અનેકપ્પકારં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં દસ્સેસિ. ઇમા ગાથાયો અભાસીતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘કથં દેસિતા નુ ખો ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા અસ્સ મનાપા’’તિ. તતો આવજ્જેન્તો – ‘‘સબ્બેપિ પાસણ્ડા સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પુરિસકારં વણ્ણયન્તિ, વીરિયસ્સ અવણ્ણવાદી નામ નત્થિ, વીરિયપટિસંયુત્તં કત્વા દેસેસ્સામિ, એવં અયં ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા ભવિસ્સતિ મનાપા’’તિ ઞત્વા તીસુ પિટકેસુ વિચિનિત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ આરમ્ભથાતિ આરમ્ભવીરિયં કરોથ. નિક્કમથાતિ નિક્કમવીરિયં કરોથ. યુઞ્જથાતિ પયોગં કરોથ પરક્કમથ. મચ્ચુનો સેનન્તિ મચ્ચુનો સેના નામ કિલેસસેના, તં ધુનાથ. જાતિસંસારન્તિ જાતિઞ્ચ સંસારઞ્ચ, જાતિસઙ્ખાતં વા સંસારં. દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિચ્છેદં કરિસ્સતિ. કિં પન કત્વા થેરો સહસ્સિલોકધાતું વિઞ્ઞાપેસીતિ? નીલકસિણં તાવ સમાપજ્જિત્વા સબ્બત્થ આલોકટ્ઠાને અન્ધકારં ફરિ, ઓદાતકસિણં સમાપજ્જિત્વા અન્ધકારટ્ઠાને ઓભાસં. તતો ‘‘કિમિદં અન્ધકાર’’ન્તિ? સત્તાનં આભોગે ઉપ્પન્ને આલોકં દસ્સેસિ. આલોકટ્ઠાને આલોકકિચ્ચં નત્થિ, ‘‘કિં આલોકો અય’’ન્તિ? વિચિનન્તાનં અત્તાનં દસ્સેસિ. અથ તેસં થેરોતિ વદન્તાનં ઇમા ગાથાયો અભાસિ, સબ્બે ઓસટાય પરિસાય મજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તસ્સ વિય સદ્દં સુણિંસુ. અત્થોપિ નેસં પાકટો અહોસિ. ચતુત્થં.

૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. પઞ્ચમે ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ યથેવ હિ કદમ્બનદીતીરતો રાજમાતુવિહારદ્વારેન થૂપારામં ગન્તબ્બં હોતિ, એવં હિરઞ્ઞવતિકાય નામ નદિયા પારિમતીરતો સાલવનં ઉય્યાનં. યથા અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો, એવં તં કુસિનારાય હોતિ. યથા થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા. તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને. અન્તરેન યમકસાલાનન્તિ મૂલક્ખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા ઠિતસાલાનં અન્તરિકાય. અપ્પમાદેન સમ્પાદેથાતિ સતિઅવિપ્પવાસેન કત્તબ્બકિચ્ચાનિ સમ્પાદયથ. ઇતિ ભગવા યથા નામ મરણમઞ્ચે નિપન્નો મહદ્ધનો કુટુમ્બિકો પુત્તાનં ધનસારં આચિક્ખેય્ય, એવમેવં પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ દિન્નં ઓવાદં સબ્બં એકસ્મિં અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ. અયં તથાગતસ્સ પચ્છિમા વાચાતિ ઇદં પન સઙ્ગીતિકારાનં વચનં.

ઇતો પરં યં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મં કત્વા ભગવા પરિનિબ્બુતો, તં દસ્સેતું, અથ ખો ભગવા પઠમં ઝાનન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્ને ભગવતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં અપ્પવત્તિં દિસ્વા, ‘‘પરિનિબ્બુતો સત્થા’’તિ સઞ્ઞાય દેવમનુસ્સા એકપ્પહારેન વિરવિંસુ, આનન્દત્થેરોપિ – ‘‘પરિનિબ્બુતો નુ ખો, ભન્તે, અનુરુદ્ધ ભગવા’’તિ થેરં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ન ખો, આવુસો આનન્દ, તથાગતો પરિનિબ્બુતો, અપિચ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો’’તિ આહ. કથં પન સો અઞ્ઞાસિ? થેરો કિર સત્થારા સદ્ધિંયેવ તં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવુટ્ઠાનં, તાવ ગન્ત્વા, ‘‘ઇદાનિ ભગવા નિરોધં સમાપન્નો, અન્તોનિરોધે ચ કાલંકિરિયા નામ નત્થી’’તિ અઞ્ઞાસિ.

અથ ખો ભગવા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ…પે… તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જીતિ એત્થ પન ભગવા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ, તેરસસુ ઠાનેસુ દુતિયં ઝાનં… તથા તતિયં… પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. કથં? દસસુ અસુભેસુ દ્વત્તિંસાકારે અટ્ઠસુ કસિણેસુ મેત્તાકરુણામુદિતેસુ આનાપાને પરિચ્છેદાકાસેતિ ઇમેસુ તાવ ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ. ઠપેત્વા પન દ્વત્તિંસાકારઞ્ચ દસ ચ અસુભાનિ સેસેસુ તેરસસુ દુતિયં ઝાનં… તેસુયેવ તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. અટ્ઠસુ પન કસિણેસુ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારે આનાપાને પરિચ્છેદાકાસે ચતૂસુ અરૂપેસૂતિ ઇમેસુ પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. અયમ્પિ ચ સઙ્ખેપકથાવ. નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો પન ભગવા ધમ્મસ્સામિ સબ્બાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા વિદેસં ગચ્છન્તો ઞાતિજનં આલિઙ્ગેત્વા વિય સબ્બસમાપત્તિસુખં અનુભવિત્વા પવિટ્ઠો.

ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરા ભગવા પરિનિબ્બાયીતિ એત્થ ચ ઝાનસમનન્તરં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરન્તિ, દ્વે સમનન્તરાનિ. ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં ઝાનસમનન્તરં નામ, ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા પુન ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરં નામ. ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ. ભગવા પન ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઝાના વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન પરિનિબ્બાયિ. યે હિ કેચિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા અરિયસાવકા વા અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય સબ્બે ભવઙ્ગચિત્તેનેવ અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન કાલં કરોન્તિ.

ભૂતાતિ સત્તા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો. બલપ્પત્તોતિ દસવિધં ઞાણબલં પત્તો. ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ ઉપ્પાદવયસભાવા. તેસં વૂપસમોતિ તેસં સઙ્ખારાનં વૂપસમો. સુખોતિ અસઙ્ખતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ અત્થો. તદાસીતિ ‘‘સહ પરિનિબ્બાના મહાભૂમિચાલો અહોસી’’તિ એવં મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૨૦) વુત્તં ભૂમિચાલં સન્ધાયાહ. સો હિ લોમહંસનકો ચ ભિંસનકો ચ આસિ. સબ્બાકારવરૂપેતેતિ સબ્બાકારવરગુણૂપેતે. નાહુ અસ્સાસપસ્સાસોતિ ન જાતો અસ્સાસપસ્સાસો. અનેજોતિ તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અભાવેન અનેજો. સન્તિમારબ્ભાતિ અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. અસલ્લીનેનાતિ અનલ્લીનેન અસઙ્કુટિતેન સુવિકસિતેનેવ ચિત્તેન. વેદનં અજ્ઝવાસયીતિ વેદનં અધિવાસેસિ, ન વેદનાનુવત્તી હુત્વા ઇતો ચિતો સમ્પરિવત્તિ. વિમોક્ખોતિ કેનચિ ધમ્મેન અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો પજ્જોતનિબ્બાનસદિસો જાતોતિ. પઞ્ચમં.

દુતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.