૬. બ્રહ્મસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. બ્રહ્માયાચનસુત્તવણ્ણના

૧૭૨. બ્રહ્મસંયુત્તસ્સ પઠમે પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો અયં ચેતસો વિતક્કો ઉદપાદિ. કદા ઉદપાદીતિ? બુદ્ધભૂતસ્સ અટ્ઠમે સત્તાહે રાજાયતનમૂલે સક્કેન દેવાનમિન્દેન આભતં દન્તકટ્ઠઞ્ચ ઓસધહરીતકઞ્ચ ખાદિત્વા મુખં ધોવિત્વા ચતૂહિ લોકપાલેહિ ઉપનીતે પચ્ચગ્ઘે સેલમયપત્તે તપુસ્સભલ્લિકાનં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા પુન પચ્ચાગન્ત્વા અજપાલનિગ્રોધે નિસિન્નમત્તસ્સ.

અધિગતોતિ પટિવિદ્ધો. ધમ્મોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો. ગમ્ભીરોતિ ઉત્તાનપટિક્ખેપવચનમેતં. દુદ્દસોતિ ગમ્ભીરત્તાવ દુદ્દસો દુક્ખેન દટ્ઠબ્બો, ન સક્કા સુખેન દટ્ઠું. દુદ્દસત્તાવ દુરનુબોધો દુક્ખેન અવબુજ્ઝિતબ્બો, ન સક્કા સુખેન અવબુજ્ઝિતું. સન્તોતિ નિબ્બુતો. પણીતોતિ અતપ્પકો. ઇદં દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. અતક્કાવચરોતિ તક્કેન અવચરિતબ્બો ઓગાહિતબ્બો ન હોતિ, ઞાણેનેવ અવચરિતબ્બો. નિપુણોતિ સણ્હો. પણ્ડિતવેદનીયોતિ સમ્માપટિપદં પટિપન્નેહિ પણ્ડિતેહિ વેદિતબ્બો. આલયરામાતિ સત્તા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અલ્લીયન્તિ, તસ્મા તે આલયાતિ વુચ્ચન્તિ. અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ વા અલ્લીયન્તિ, તસ્માપિ આલયાતિ વુચ્ચન્તિ. તેહિ આલયેહિ રમન્તીતિ આલયરામા. આલયેસુ રતાતિ આલયરતા. આલયેસુ સુટ્ઠુ મુદિતાતિ આલયસમ્મુદિતા. યથેવ હિ સુસજ્જિતં પુપ્ફફલભરિતરુક્ખાદિસમ્પન્નં ઉય્યાનં પવિટ્ઠો રાજા તાય તાય સમ્પત્તિયા રમતિ, સમ્મુદિતો આમોદિતપમોદિતો હોતિ, ન ઉક્કણ્ઠતિ, સાયમ્પિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છતિ, એવમિમેહિપિ કામાલયતણ્હાલયેહિ સત્તા રમન્તિ, સંસારવટ્ટે સમ્મુદિતા અનુક્કણ્ઠિતા વસન્તિ. તેન તેસં ભગવા દુવિધં આલયં ઉય્યાનભૂમિં વિય દસ્સેન્તો ‘‘આલયરામા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યદિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ ઠાનં સન્ધાય ‘‘યં ઇદ’’ન્તિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદં સન્ધાય ‘‘યો અય’’ન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયતા ચ સા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચાતિ ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદો. સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનં એતં અધિવચનં. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બં નિબ્બાનમેવ. યસ્મા હિ તં આગમ્મ સબ્બસઙ્ખારવિપ્ફન્દિતાનિ સમન્તિ, વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ તં આગમ્મ સબ્બે ઉપધયો પટિનિસ્સટ્ઠા હોન્તિ, સબ્બા તણ્હા ખીયન્તિ, સબ્બે કિલેસરાગા વિરજ્જન્તિ, સબ્બં દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. યા પનેસા તણ્હા ભવેન ભવં, ફલેન વા સદ્ધિં કમ્મં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ કત્વા વાનન્તિ વુચ્ચતિ, તતો નિક્ખન્તં વાનતોતિ નિબ્બાનં. સો મમસ્સ કિલમથોતિ યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સ, સા મમ વિહેસા અસ્સાતિ અત્થો. કાયકિલમથો ચેવ કાયવિહેસા ચ અસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તે પન ઉભયમ્પેતં બુદ્ધાનં નત્થિ. અપિસ્સૂતિ અનુબ્રૂહનત્થે નિપાતો. સો ‘‘ન કેવલં અયં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, ઇમાપિ ગાથા પટિભંસૂ’’તિ દીપેતિ. અનચ્છરિયાતિ અનુઅચ્છરિયા. પટિભંસૂતિ પટિભાનસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરા અહેસું, પરિવિતક્કયિતબ્બતં પાપુણિંસુ.

કિચ્છેનાતિ દુક્ખેન, ન દુક્ખાય પટિપદાય. બુદ્ધાનં હિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપટિપદાવ હોન્તિ. પારમીપૂરણકાલે પન સરાગસદોસસમોહસ્સેવ સતો આગતાગતાનં યાચકાનં અલઙ્કતપટિયત્તં સીસં કન્તિત્વા ગલલોહિતં નીહરિત્વા સુઅઞ્જિતાનિ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા કુલવંસપ્પદીપં પુત્તં મનાપચારિનિં ભરિયન્તિ એવમાદીનિ દેન્તસ્સ અઞ્ઞાનિ ચ ખન્તિવાદિસદિસેસુ અત્તભાવેસુ છેજ્જભેજ્જાદીનિ પાપુણન્તસ્સ આગમનીયપટિપદં સન્ધાયેતં વુત્તં. હલન્તિ એત્થ હ-કારો નિપાતમત્તો, અલન્તિ અત્થો. પકાસિતુન્તિ દેસિતું, એવં કિચ્છેન અધિગતસ્સ અલં દેસિતું પરિયત્તં દેસિતું. કો અત્થો દેસિતેનાતિ વુત્તં હોતિ? રાગદોસપરેતેહીતિ રાગદોસફુટ્ઠેહિ રાગદોસાનુગતેહિ વા.

પટિસોતગામિન્તિ નિચ્ચાદીનં પટિસોતં, ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભ’’ન્તિ એવં ગતં ચતુસચ્ચધમ્મં. રાગરત્તાતિ કામરાગેન ભવરાગેન દિટ્ઠિરાગેન ચ રત્તા. ન દક્ખન્તીતિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભન્તિ ઇમિના સભાવેન ન પસ્સિસ્સન્તિ, તે અપસ્સન્તે કો સક્ખિસ્સતિ એવં ગાહાપેતું. તમોખન્ધેન આવુટાતિ અવિજ્જારાસિના અજ્ઝોત્થટા.

અપ્પોસ્સુક્કતાયાતિ નિરુસ્સુક્કભાવેન, અદેસેતુકામતાયાતિ અત્થો. કસ્મા પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ? નનુ એસ મુત્તો મોચેસ્સામિ, તિણ્ણો તારેસ્સામિ –

‘‘કિં મે અઞ્ઞાતવેસેન, ધમ્મં સચ્છિકતેનિધ;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, તારયિસ્સં સદેવક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૫૬) –

પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ? સચ્ચમેતં, તદેવં પચ્ચવેક્ખણાનુભાવેન પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. તસ્સ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્તાનં કિલેસગહનતં, ધમ્મસ્સ ચ ગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સત્તાનં કિલેસગહનતા ચ ધમ્મગમ્ભીરતા ચ સબ્બાકારેન પાકટા જાતા. અથસ્સ – ‘‘ઇમે સત્તા કઞ્જિયપુણ્ણા લાબુ વિય, તક્કભરિતા ચાટિ વિય, વસાતેલપીતપિલોતિકા વિય, અઞ્જનમક્ખિતહત્થો વિય ચ કિલેસભરિતા અતિસંકિલિટ્ઠા રાગરત્તા દોસદુટ્ઠા મોહમૂળ્હા, તે કિં નામ પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ? ચિન્તયતો કિલેસગહનપચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનાપિ એવં ચિત્તં નમિ.

‘‘અયઞ્ચ ધમ્મો પથવીસન્ધારકઉદકક્ખન્ધો વિય ગમ્ભીરો, પબ્બતેન પટિચ્છાદેત્વા ઠપિતો સાસપો વિય દુદ્દસો, સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિપટિપાદનં વિય દુરનુબોધો. નનુ મયા હિ ઇમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તેન અદિન્નં દાનં નામ નત્થિ, અરક્ખિતં સીલં નામ નત્થિ, અપરિપૂરિતા કાચિ પારમી નામ નત્થિ, તસ્સ મે નિરુસ્સાહં વિય મારબલં વિધમન્તસ્સાપિ પથવી ન કમ્પિત્થ, પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તસ્સાપિ ન કમ્પિત્થ, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેન્તસ્સાપિ ન કમ્પિત્થ, પચ્છિમયામે પન પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિવિજ્ઝન્તસ્સેવ મે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ. ઇતિ માદિસેનાપિ તિક્ખઞાણેન કિચ્છેનેવાયં ધમ્મો પટિવિદ્ધો. તં લોકિયમહાજના કથં પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ? ધમ્મગમ્ભીરપચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનાપિ એવં ચિત્તં નમીતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ બ્રહ્મુના યાચિતે દેસેતુકામતાયપિસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. જાનાતિ હિ ભગવા – ‘‘મમ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તે નમમાને મં મહાબ્રહ્મા ધમ્મદેસનં યાચિસ્સતિ, ઇમે ચ સત્તા બ્રહ્મગરુકા. તે ‘સત્થા કિર ધમ્મં ન દેસેતુકામો અહોસિ. અથ નં મહાબ્રહ્મા યાચિત્વા દેસાપેસિ. સન્તો વત ભો ધમ્મો, પણીતો વત ભો ધમ્મો’તિ મઞ્ઞમાના સુસ્સૂસિસ્સન્તી’’તિ. ઇદમ્પિસ્સ કારણં પટિચ્ચ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાયાતિ વેદિતબ્બં.

સહમ્પતિસ્સાતિ સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ થેરો પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકબ્રહ્મા હુત્વા નિબ્બત્તો. તત્ર નં ‘‘સહમ્પતિબ્રહ્મા’’તિ પટિસઞ્જાનન્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સા’’તિ. નસ્સતિ વત ભોતિ સો કિર ઇમં સદ્દં તથા નિચ્છારેસિ, યથા દસસહસ્સિલોકધાતુબ્રહ્માનો સુત્વા સબ્બે સન્નિપતિંસુ. યત્ર હિ નામાતિ યસ્મિં નામ લોકે. પુરતો પાતુરહોસીતિ તેહિ દસહિ બ્રહ્મસહસ્સેહિ સદ્ધિં પાતુરહોસિ. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં પરિત્તં રાગદોસમોહરજં એતેસં એવંસભાવાતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય. ભવિસ્સન્તીતિ પુરિમબુદ્ધેસુ દસપુઞ્ઞકિરિયવસેન કતાધિકારા પરિપાકગતા પદુમાનિ વિય સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં, ધમ્મદેસનંયેવ આકઙ્ખમાના ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરિયભૂમિં ઓક્કમનારહા ન એકો, ન દ્વે, અનેકસતસહસ્સા ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો ભવિસ્સન્તીતિ દસ્સેતિ.

પાતુરહોસીતિ પાતુભવિ. સમલેહિ ચિન્તિતોતિ સમલેહિ છહિ સત્થારેહિ ચિન્તિતો. તે હિ પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા સકલજમ્બુદીપે કણ્ટકે પત્થરમાના વિય, વિસં સિઞ્ચમાના વિય ચ સમલં મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મં દેસયિંસુ. અપાપુરેતન્તિ વિવરં એતં. અમતસ્સ દ્વારન્તિ અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારભૂતં અરિયમગ્ગં. સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધન્તિ ઇમે સત્તા રાગાદિમલાનં અભાવતો વિમલેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુબુદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં સુણન્તુ તાવ ભગવાતિ યાચતિ.

સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતોતિ સેલમયે એકગ્ઘને પબ્બતમુદ્ધનિ યથાઠિતોવ. ન હિ તસ્સ ઠિતસ્સ દસ્સનત્થં ગીવુક્ખિપનપસારણાદિકિચ્ચં અત્થિ. તથૂપમન્તિ તપ્પટિભાગં સેલપબ્બતૂપમં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા સેલપબ્બતમુદ્ધનિ ઠિતોવ ચક્ખુમા પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય, તથા ત્વમ્પિ સુમેધ સુન્દરપઞ્ઞ સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન સમન્તચક્ખુ ભગવા ધમ્મમયં પાસાદમારુય્હ સયં અપેતસોકો સોકાવતિણ્ણં જાતિજરાભિભૂતં જનતં અવેક્ખસ્સુ ઉપધારય ઉપપરિક્ખ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા હિ પબ્બતપાદે સમન્તા મહન્તં ખેત્તં કત્વા, તત્થ કેદારપાળીસુ કુટિકાયો કત્વા રત્તિં અગ્ગિં જાલેય્યું, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતઞ્ચ અન્ધકારં અસ્સ, અથ તસ્સ પબ્બતસ્સ મત્થકે ઠત્વા ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ ભૂમિં ઓલોકયતો નેવ ખેત્તં ન કેદારપાળિયો ન કુટિયો ન તત્થ સયિતમનુસ્સા પઞ્ઞાયેય્યું. કુટિકાસુ પન અગ્ગિજાલામત્તકમેવ પઞ્ઞાયેય્ય, એવં ધમ્મપાસાદં આરુય્હ સત્તનિકાયં ઓલોકયતો તથાગતસ્સ યે તે અકતકલ્યાણા સત્તા, તે એકવિહારે દક્ખિણજાણુપસ્સે નિસિન્નાપિ બુદ્ધચક્ખુસ્સ આપાથં નાગચ્છન્તિ, રત્તિં ખિત્તા સરા વિય હોન્તિ. યે પન કતકલ્યાણા વેનેય્યપુગ્ગલા, તે એવસ્સ દૂરેપિ ઠિતા આપાથં આગચ્છન્તિ સો અગ્ગિ વિય હિમવન્તપબ્બતો વિય ચ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪);

અજ્ઝેસનન્તિ યાચનં. બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસં હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં ‘‘બુદ્ધચક્ખૂ’’તિ નામં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ ‘‘સમન્તચક્ખૂ’’તિ, તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ. અપ્પરજક્ખેતિઆદીસુ યેસં વુત્તનયેનેવ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ રાગાદિરજં અપ્પં, તે અપ્પરજક્ખા. યેસં તં મહન્તં, તે મહારજક્ખા. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ, તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ, તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા સુન્દરા, તે સ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા. યે પરલોકઞ્ચેવ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તિ, તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો નામ.

અયં પનેત્થ પાળિ – ‘‘સદ્ધો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. આરદ્ધવીરિયો, કુસીતો. ઉપટ્ઠિતસ્સતિ, મુટ્ઠસ્સતિ. સમાહિતો, અસમાહિતો. પઞ્ઞવા, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. તથા સદ્ધો પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયો…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી. લોકોતિ ખન્ધલોકો, આયતનલોકો, ધાતુલોકો, સમ્પત્તિભવલોકો, સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો, વિપત્તિભવલોકો, વિપત્તિસમ્ભવલોકો. એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા અટ્ઠારસ ધાતુયો. વજ્જન્તિ સબ્બે કિલેસા વજ્જા, સબ્બે દુચ્ચરિતા વજ્જા, સબ્બે અભિસઙ્ખારા વજ્જા, સબ્બે ભવગામિકમ્મા વજ્જા, ઇતિ ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે ઇમસ્મિઞ્ચ વજ્જે તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, સેય્યથાપિ ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાનાતિ પસ્સતિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. ઇદં તથાગતસ્સ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨).

ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવને. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ પોસિયન્તિ. ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાની તિ ઉદકં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનિ. તત્થ યાનિ અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ, તાનિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં આગમયમાનાનિ ઠિતાનિ અજ્જ પુપ્ફનકાનિ. યાનિ પન સમોદકં ઠિતાનિ, તાનિ સ્વે પુપ્ફનકાનિ. યાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ. ઉદકા પન અનુગ્ગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ સરોગઉપ્પલાદીનિ નામ અત્થિ, યાનિ નેવ પુપ્ફિસ્સન્તિ, મચ્છકચ્છપભક્ખાનેવ ભવિસ્સન્તિ, તાનિ પાળિં નારુળ્હાનિ. આહરિત્વા પન દીપેતબ્બાનીતિ દીપિતાનિ. યથેવ હિ તાનિ ચતુબ્બિધાનિ પુપ્ફાનિ, એવમેવં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ ચત્તારો પુગ્ગલા.

તત્થ ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સહ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસો મનસિકરોતો કલ્યાણમિત્તે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો બહુમ્પિ ભણતો બહુમ્પિ ધારયતો બહુમ્પિ વાચયતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમો (પુ. પ. ૧૪૮-૧૫૧). તત્થ ભગવા ઉપ્પલવનાદિસદિસં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેન્તો – ‘‘અજ્જ પુપ્ફનકાનિ વિય ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, સ્વે પુપ્ફનકાનિ વિય વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ વિય નેય્યો, મચ્છકચ્છપભક્ખાનિ પુપ્ફાનિ વિય પદપરમો’’તિ અદ્દસ્સ. પસ્સન્તો ચ ‘‘એત્તકા અપ્પરજક્ખા, એત્તકા મહારજક્ખા, તત્રાપિ એત્તકા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ એવં સબ્બાકારતોવ અદ્દસ.

તત્થ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ભગવતો ધમ્મદેસના અત્થં સાધેતિ. પદપરમાનં અનાગતત્થાય વાસના હોતિ. અથ ભગવા ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અત્થાવહં ધમ્મદેસનં વિદિત્વા દેસેતુકમ્યતં ઉપ્પાદેત્વા પુન સબ્બેપિ તીસુ ભવેસુ સત્તે ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે અકાસિ. યે સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કતમે સત્તા અભબ્બા? યે તે સત્તા કમ્માવરણેન સમન્નાગતા કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા અસ્સદ્ધા અચ્છન્દિકા દુપ્પઞ્ઞા અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમે તે સત્તા અભબ્બા. કતમે સત્તા ભબ્બા? યે તે સત્તા ન કમ્માવરણેન…પે… ઇમે તે સત્તા ભબ્બા’’તિ (વિભ. ૮૨૭; પટિ. મ. ૧.૧૧૫). તત્થ સબ્બેપિ અભબ્બપુગ્ગલે પહાય ભબ્બપુગ્ગલેયેવ ઞાણેન પરિગ્ગહેત્વા, ‘‘એત્તકા રાગચરિતા એત્તકા દોસ-મોહચરિતા વિતક્ક-સદ્ધા-બુદ્ધિચરિતા’’તિ છ કોટ્ઠાસે અકાસિ. એવં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ ચિન્તેસિ.

પચ્ચભાસીતિ પતિઅભાસિ. અપારુતાતિ વિવટા. અમતસ્સ દ્વારાતિ અરિયમગ્ગો. સો હિ અમતસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારં, સો મયા વિવરિત્વા ઠપિતોતિ દસ્સેતિ. પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધન્તિ સબ્બે અત્તનો સદ્ધં પમુઞ્ચન્તુ વિસ્સજ્જેન્તુ. પચ્છિમપદદ્વયે અયમત્થો – અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તિતમ્પિ ઇમં પણીતં ઉત્તમં ધમ્મં કાયવાચાકિલમથસઞ્ઞી હુત્વા ન ભાસિં. ઇદાનિ પન સબ્બો જનો સદ્ધાભાજનં ઉપનેતુ, પૂરેસ્સામિ તેસં સઙ્કપ્પન્તિ.

અન્તરધાયીતિ સત્થારં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા અન્તરહિતો, સકટ્ઠાનમેવ ગતોતિ અત્થો. ગતે ચ પન તસ્મિં ભગવા ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ? આળારુદકાનં કાલઙ્કતભાવં, પઞ્ચવગ્ગિયાનઞ્ચ બહૂપકારભાવં ઞત્વા તેસં ધમ્મં દેસેતુકામો બારાણસિયં ઇસિપતનં ગન્ત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેસીતિ. પઠમં.

૨. ગારવસુત્તવણ્ણના

૧૭૩. દુતિયે ઉદપાદીતિ અયં વિતક્કો પઞ્ચમે સત્તાહે ઉદપાદિ. અગારવોતિ અઞ્ઞસ્મિં ગારવરહિતો, કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સયરહિતો, કઞ્ચિ જેટ્ઠકટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો.

સદેવકેતિઆદીસુ સદ્ધિં દેવેહિ સદેવકે. દેવગ્ગહણેન ચેત્થ મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ મારો નામ વસવત્તી સબ્બેસં ઉપરિ વસં વત્તેતિ, બ્રહ્મા નામ મહાનુભાવો એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ. દ્વીહિ દ્વીસુ…પે… દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુપિ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ, સો ઇમિના સીલસમ્પન્નતરોતિ વત્તું મા લભતૂતિ સમારકે સબ્રહ્મકેતિ વિસું વુત્તં. તથા સમણા નામ એકનિકાયાદિવસેન બહુસ્સુતા સીલવન્તો પણ્ડિતા, બ્રાહ્મણાપિ વત્થુવિજ્જાદિવસેન બહુસ્સુતા પણ્ડિતા, તે ઇમિના સીલસમ્પન્નતરાતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ વુત્તં. સદેવમનુસ્સાયાતિ ઇદં પન નિપ્પદેસતો દસ્સનત્થં ગહિતમેવ ગહેત્વા વુત્તં. અપિચેત્થ પુરિમાનિ તીણિ પદાનિ લોકવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ દ્વે પજાવસેન. સીલસમ્પન્નતરન્તિ સીલેન સમ્પન્નતરં, અધિકતરન્તિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મા લોકિયલોકુત્તરા કથિતા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં હેતં.

પાતુરહોસીતિ – ‘‘અયં સત્થા અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા સીલાદીહિ અત્તના અધિકતરં અપસ્સન્તો ‘મયા પટિવિદ્ધં નવલોકુત્તરધમ્મમેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સામી’તિ ચિન્તેતિ, કારણં ભગવા ચિન્તેતિ, અત્થં વુડ્ઢિવિસેસં ચિન્તેતિ, ગચ્છામિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુરતો પાકટો અહોસિ, અભિમુખે અટ્ઠાસીતિ અત્થો.

વિહરન્તિ ચાતિ એત્થ યો વદેય્ય ‘‘વિહરન્તીતિ વચનતો પચ્ચુપ્પન્નેપિ બહૂ બુદ્ધા’’તિ, સો ‘‘ભગવાપિ, ભન્તે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ઇમિના વચનેન પટિબાહિતબ્બો.

‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’’તિ. (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૧.૨૮૫) –

આદીહિ ચસ્સ સુત્તેહિ અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અભાવો દીપેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બેપિ બુદ્ધા સદ્ધમ્મગરુનો, તસ્મા. મહત્તમભિકઙ્ખતાતિ મહન્તભાવં પત્થયમાનેન. સરં બુદ્ધાન-સાસનન્તિ બુદ્ધાનં સાસનં સરન્તેન. દુતિયં.

૩. બ્રહ્મદેવસુત્તવણ્ણના

૧૭૪. તતિયે એકોતિ ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ એકકો, એકવિહારીતિ અત્થો. વૂપકટ્ઠોતિ કાયેન વૂપકટ્ઠો નિસ્સટો. અપ્પમત્તોતિ સતિયા અવિપ્પવાસે ઠિતો. આતાપીતિ વીરિયાતાપેન સમન્નાગતો. પહિતત્તોતિ પેસિતત્તો. કુલપુત્તાતિ આચારકુલપુત્તા. સમ્મદેવાતિ ન ઇણટ્ટા ન ભયટ્ટા ન જીવિતપકતા હુત્વા, યથા વા તથા વા પબ્બજિતાપિ યે અનુલોમપટિપદં પૂરેન્તિ, તે સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ નામ. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનભૂતં અરિયફલં. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ સામં જાનિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જાતિ પટિલભિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહાસિ. એવં વિહરન્તો ચ ખીણા જાતિ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસીતિ. એતેનસ્સ પચ્ચવેક્ખણભૂમિ દસ્સિતા.

કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ નં અબ્ભઞ્ઞાસીતિ? વુચ્ચતે, ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા તત્થ વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. મગ્ગસ્સ પન અભાવિતત્તા યા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ. સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા – ‘‘કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતી’’તિ જાનન્તો જાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય, એવં સોળસકિચ્ચભાવાય, કિલેસક્ખયાય વા કતમગ્ગભાવના નત્થીતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થત્તભાવતો, ઇમસ્મા એવંપકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકો રુક્ખો વિયાતિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ અરહન્તાનં, ભગવતો સાવકાનં અરહતં અબ્ભન્તરો અહોસિ.

સપદાનન્તિ સપદાનચારં, સમ્પત્તઘરં અનુક્કમ્મ પટિપાટિયા ચરન્તો. ઉપસઙ્કમીતિ ઉપસઙ્કમન્તો. માતા પનસ્સ પુત્તં દિસ્વાવ ઘરા નિક્ખમ્મ પત્તં ગહેત્વા અન્તોનિવેસનં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેસિ.

આહુતિં નિચ્ચં પગ્ગણ્હાતીતિ નિચ્ચકાલે આહુતિપિણ્ડં પગ્ગણ્હાતિ. તં દિવસં પન તસ્મિં ઘરે ભૂતબલિકમ્મં હોતિ. સબ્બગેહં હરિતુપલિત્તં વિપ્પકિણ્ણલાજં વનમાલપરિક્ખિત્તં ઉસ્સિતદ્ધજપટાકં તત્થ તત્થ પુણ્ણઘરે ઠપેત્વા દણ્ડદીપિકા જાલેત્વા ગન્ધચુણ્ણમાલાદીહિ અલઙ્કતં, સમન્તતો સઞ્છાદિયમાના ધૂમકટચ્છુ અહોસિ. સાપિ બ્રાહ્મણી કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારેન અત્તભાવં અલઙ્કરિ. સા તસ્મિં સમયે મહાખીણાસવં નિસીદાપેત્વા, યાગુઉળુઙ્કમત્તમ્પિ અદત્વા, ‘‘મહાબ્રહ્મં ભોજેસ્સામી’’તિ સુવણ્ણપાતિયં પાયાસં પૂરેત્વા સપ્પિમધુસક્ખરાદીહિ યોજેત્વા નિવેસનસ્સ પચ્છાભાગે હરિતુપલિત્તભાવાદીહિ અલઙ્કતા ભૂતપીઠિકા અત્થિ. સા તં પાતિં આદાય, તત્થ ગન્ત્વા, ચતૂસુ કોણેસુ મજ્ઝે ચ એકેકં પાયાસપિણ્ડં ઠપેત્વા, એકં પિણ્ડં હત્થેન ગહેત્વા, યાવ કપ્પરા સપ્પિના પગ્ઘરન્તેન પથવિયં જાણુમણ્ડલં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘ભુઞ્જતુ ભવં મહાબ્રહ્મા, સાયતુ ભવં મહાબ્રહ્મા, તપ્પેતુ ભવં મહાબ્રહ્મા’’તિ વદમાના બ્રહ્માનં ભોજેતિ.

એતદહોસીતિ મહાખીણાસવસ્સ સીલગન્ધં છદેવલોકે અજ્ઝોત્થરિત્વા બ્રહ્મલોકં ઉપગતં ઘાયમાનસ્સ એતં અહોસિ. સંવેજેય્યન્તિ ચોદેય્યં, સમ્માપટિપત્તિયં યોજેય્યં. ‘અયં હિ એવરૂપં અગ્ગદક્ખિણેય્યં મહાખીણાસવં નિસીદાપેત્વા યાગુઉળુઙ્કમત્તમ્પિ અદત્વા, ‘‘મહાબ્રહ્મં ભોજેસ્સામી’’તિ તુલં પહાય હત્થેન તુલયન્તી વિય, ભેરિં પહાય કુચ્છિં વાદેન્તી વિય, અગ્ગિં પહાય ખજ્જોપનકં ધમમાના વિય ભૂતબલિં કુરુમાના આહિણ્ડતિ. ગચ્છામિસ્સા મિચ્છાદસ્સનં ભિન્દિત્વા અપાયમગ્ગતો ઉદ્ધરિત્વા યથા અસીતિકોટિધનં બુદ્ધસાસને વિપ્પકિરિત્વા સગ્ગમગ્ગં આરોહતિ, તથા કરોમીતિ વુત્તં હોતિ.

દૂરે ઇતોતિ ઇમમ્હા ઠાના દૂરે બ્રહ્મલોકો. તતો હિ કૂટાગારમત્તા સિલા પાતિતા એકેન અહોરત્તેન અટ્ઠચત્તાલીસયોજનસહસ્સાનિ ખેપયમાના ચતૂહિ માસેહિ પથવિયં પતિટ્ઠહેય્ય, સબ્બહેટ્ઠિમોપિ બ્રહ્મલોકો એવં દૂરે. યસ્સાહુતિન્તિ યસ્સ બ્રહ્મુનો આહુતિં પગ્ગણ્હાસિ, તસ્સ બ્રહ્મલોકો દૂરેતિ અત્થો. બ્રહ્મપથન્તિ એત્થ બ્રહ્મપથો નામ ચત્તારિ કુસલજ્ઝાનાનિ, વિપાકજ્ઝાનાનિ પન નેસં જીવિતપથો નામ, તં બ્રહ્મપથં અજાનન્તી ત્વં કિં જપ્પસિ વિપ્પલપસિ? બ્રહ્માનો હિ સપ્પીતિકજ્ઝાનેન યાપેન્તિ, ન એતં તિણબીજાનિ પક્ખિપિત્વા રન્ધં ગોયૂસં ખાદન્તિ, મા અકારણા કિલમસીતિ.

એવં વત્વા પુન સો મહાબ્રહ્મા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અવકુજ્જો હુત્વા થેરં ઉપદિસન્તો એસો હિ તે બ્રાહ્મણિ બ્રહ્મદેવોતિઆદિમાહ. તત્થ નિરૂપધિકોતિ કિલેસાભિસઙ્ખારકામગુણોપધીહિ વિરહિતો. અતિદેવપત્તોતિ દેવાનં અતિદેવભાવં બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મભાવં પત્તો. અનઞ્ઞપોસીતિ ઠપેત્વા ઇમં અત્તભાવં અઞ્ઞસ્સ અત્તભાવસ્સ વા પુત્તદારસ્સ વા અપોસનતાય અનઞ્ઞપોસી.

આહુનેય્યોતિ આહુનપિણ્ડં પટિગ્ગહેતું યુત્તો. વેદગૂતિ ચતુમગ્ગસઙ્ખાતેહિ વેદેહિ દુક્ખસ્સન્તં ગતો. ભાવિતત્તોતિ અત્તાનં ભાવેત્વા વડ્ઢેત્વા ઠિતો. અનૂપલિત્તોતિ તણ્હાદીહિ લેપેહિ આલિત્તો. ઘાસેસનં ઇરિયતીતિ આહારપરિયેસનં ચરતિ.

ન તસ્સ પચ્છા ન પુરત્થમત્થીતિ પચ્છા વુચ્ચતિ અતીતં, પુરત્થં વુચ્ચતિ અનાગતં, અતીતાનાગતેસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગવિરહિતસ્સ પચ્છા વા પુરત્થં વા નત્થીતિ વદતિ. સન્તોતિઆદીસુ રાગાદિસન્તતાય સન્તો. કોધધૂમવિગમા વિધૂમો, દુક્ખાભાવા અનીઘો, કત્તરદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા વિચરન્તોપિ વધકચેતનાય અભાવા નિક્ખિત્તદણ્ડો. તસથાવરેસૂતિ એત્થ પન પુથુજ્જના તસા નામ, ખીણાસવા થાવરા નામ. સત્ત પન સેખા તસાતિ વત્તું ન સક્કા, થાવરા ન હોન્તિ, ભજમાના પન થાવરપક્ખમેવ ભજન્તિ. સો ત્યાહુતિન્તિ સો તે આહુતિં.

વિસેનિભૂતોતિ કિલેસસેનાય વિસેનો જાતો. અનેજોતિ નિત્તણ્હો. સુસીલોતિ ખીણાસવસીલેન સુસીલો. સુવિમુત્તચિત્તોતિ ફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તચિત્તો. ઓઘતિણ્ણન્તિ ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણં. એત્તકેન કથામગ્ગેન બ્રહ્મા થેરસ્સ વણ્ણં કથેન્તો આયતને બ્રાહ્મણિં નિયોજેસિ. અવસાનગાથા પન સઙ્ગીતિકારેહિ ઠપિતા. પતિટ્ઠપેસિ દક્ખિણન્તિ ચતુપચ્ચયદક્ખિણં પતિટ્ઠપેસિ. સુખમાયતિકન્તિ સુખાયતિકં આયતિં સુખવિપાકં, સુખાવહન્તિ અત્થો. તતિયં.

૪. બકબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૭૫. ચતુત્થે પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ લામિકા સસ્સતદિટ્ઠિ. ઇદં નિચ્ચન્તિ ઇદં સહ કાયેન બ્રહ્મટ્ઠાનં અનિચ્ચં ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ. ધુવાદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ ધુવન્તિ થિરં. સસ્સતન્તિ સદા વિજ્જમાનં. કેવલન્તિ અખણ્ડં સકલં. અચવનધમ્મન્તિ અચવનસભાવં. ઇદં હિ ન જાયતીતિઆદીસુ ઇમસ્મિં ઠાને કોચિ જાયનકો વા જીયનકો વા મીયનકો વા ચવનકો વા ઉપપજ્જનકો વા નત્થિ, તં સન્ધાય વદતિ. ઇતો ચ પનઞ્ઞન્તિ ઇતો સહકાયા બ્રહ્મટ્ઠાના ઉત્તરિ અઞ્ઞં નિસ્સરણં નામ નત્થીતિ. એવમસ્સ થામગતા સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના હોતિ. એવંવાદી ચ પન સો ઉપરિ તિસ્સો ઝાનભૂમિયો ચત્તારો મગ્ગે ચત્તારિ ફલાનિ નિબ્બાનન્તિ સબ્બં પટિબાહતિ. કદા પનસ્સ સા દિટ્ઠિ ઉપ્પન્નાતિ? પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તકાલે. દુતિયજ્ઝાનભૂમિયન્તિ એકે.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – હેટ્ઠુપપત્તિકો કિરેસ બ્રહ્મા અનુપ્પન્ને બુદ્ધુપ્પાદે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિયં વેહપ્ફલબ્રહ્મલોકે પઞ્ચકપ્પસતિકં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા હેટ્ઠુપપત્તિકં કત્વા તતિયજ્ઝાનં પણીતં ભાવેત્વા સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકે ચતુસટ્ઠિકપ્પં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ દુતિયજ્ઝાનં ભાવેત્વા આભસ્સરે અટ્ઠ કપ્પે આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ પઠમજ્ઝાનં ભાવેત્વા, પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો પઠમકાલે અત્તના કતકમ્મઞ્ચ નિબ્બત્તટ્ઠાનઞ્ચ અઞ્ઞાસિ, કાલે પન ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે ઉભયં પમુસ્સિત્વા સસ્સતદિટ્ઠિં ઉપ્પાદેસિ.

અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય ગતો સમન્નાગતો અઞ્ઞાણી અન્ધીભૂતો. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ. વક્ખતીતિ ભણતિ. ‘‘યત્રા’’તિ નિપાતયોગેન પન અનાગતવચનં કતં.

એવં વુત્તે સો બ્રહ્મા યથા નામ મગ્ગચોરો દ્વે તયો પહારે અધિવાસેન્તો સહાયે અનાચિક્ખિત્વાપિ ઉત્તરિં પહારં પહરિયમાનો ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ મય્હં સહાયો’’તિ આચિક્ખતિ, એવમેવ ભગવતા સન્તજ્જિયમાનો સતિં લભિત્વા, ‘‘ભગવા મય્હં પદાનુપદં પેક્ખન્તો મં નિપ્પીળિતુકામો’’તિ ભીતો અત્તનો સહાયે આચિક્ખન્તો દ્વાસત્તતીતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – ભો ગોતમ, મયં દ્વાસત્તતિ જના પુઞ્ઞકમ્મા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તા. વસવત્તિનો સયં અઞ્ઞેસં વસે અવત્તિત્વા પરે અત્તનો વસે વત્તેમ, જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ અતીતા, અયં નો વેદેહિ ગતત્તા ‘‘વેદગૂ’’તિ સઙ્ખં ગતા ભગવા અન્તિમા બ્રહ્મુપપત્તિ. અસ્માભિજપ્પન્તિ જના અનેકાતિ અનેકજના અમ્હે અભિજપ્પન્તિ. ‘‘અયં ખો ભવં બ્રહ્મા, મહાબ્રહ્મા, અભિભૂ, અનભિભૂતો, અઞ્ઞદત્થુદસો, વસવત્તી, ઇસ્સરો, કત્તા, નિમ્માતા, સેટ્ઠો, સજિતા, વસી, પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિ એવં પત્થેન્તિ પિહેન્તીતિ.

અથ નં ભગવા અપ્પં હિ એતન્તિઆદિમાહ. તત્થ એતન્તિ યં ત્વં ઇધ તવ આયું ‘‘દીઘ’’ન્તિ મઞ્ઞસિ, એતં અપ્પં પરિત્તકં. સતં સહસ્સાનં નિરબ્બુદાનન્તિ નિરબ્બુદગણનાય સતસહસ્સનિરબ્બુદાનં. આયું પજાનામીતિ, ‘‘ઇદાનિ તવ અવસિટ્ઠં એત્તકં આયૂ’’તિ અહં જાનામિ. અનન્તદસ્સી ભગવા હમસ્મીતિ, ભગવા, તુમ્હે ‘‘અહં અનન્તદસ્સી જાતિઆદીનિ ઉપાતિવત્તો’’તિ વદથ. કિં મે પુરાણન્તિ, યદિ ત્વં અનન્તદસ્સી, એવં સન્તે ઇદં મે આચિક્ખ, કિં મય્હં પુરાણં? વતસીલવત્તન્તિ સીલમેવ વુચ્ચતિ. યમહં વિજઞ્ઞાતિ યં અહં તયા કથિતં જાનેય્યં, તં મે આચિક્ખાતિ વદતિ.

ઇદાનિસ્સ આચિક્ખન્તો ભગવા યં ત્વં અપાયેસીતિઆદિમાહ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – પુબ્બે કિરેસ કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા – ‘‘જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમ્મ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનસ્સ લાભી હુત્વા ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં કારેત્વા ઝાનરતિયા વીતિનામેતિ. તદા ચ કાલેનકાલં સત્થવાહા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ મરુકન્તારં પટિપજ્જન્તિ. મરુકન્તારે પન દિવા ન સક્કા ગન્તું, રત્તિં ગમનં હોતિ. અથ પુરિમસકટસ્સ અગ્ગયુગે યુત્તબલિબદ્દા ગચ્છન્તા ગચ્છન્તા નિવત્તિત્વા આગતમગ્ગાભિમુખા અહેસું, સબ્બસકટાનિ તથેવ નિવત્તિત્વા અરુણે ઉગ્ગતે નિવત્તિતભાવં જાનિંસુ. તેસઞ્ચ તદા કન્તારં અતિક્કમનદિવસો અહોસિ. સબ્બં દારુદકં પરિક્ખીણં – તસ્મા ‘‘નત્થિ દાનિ અમ્હાકં જીવિત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ગોણે ચક્કેસુ બન્ધિત્વા, મનુસ્સા સકટચ્છાયં પવિસિત્વા નિપજ્જિંસુ.

તાપસોપિ કાલસ્સેવ પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા પણ્ણસાલદ્વારે નિસિન્નો ગઙ્ગં ઓલોકયમાનો અદ્દસ ગઙ્ગં મહતા ઉદકોઘેન પૂરિયમાનં પવત્તિતમણિક્ખન્ધં વિય આગચ્છન્તં, દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્મિં લોકે એવરૂપસ્સ મધુરોદકસ્સ અલાભેન કિલિસ્સમાના સત્તા’’તિ? સો એવં આવજ્જેન્તો મરુકન્તારે તં સત્થં દિસ્વા ‘ઇમે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’તિ ‘‘ઇતો ચિતો ચ મહાઉદકક્ખન્ધો છિજ્જિત્વા મરુકન્તારે સત્થાભિમુખો ગચ્છતૂ’’તિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન અધિટ્ઠાસિ. સહ ચિત્તુપ્પાદેન માતિકારુળ્હં વિય ઉદકં તત્થ અગમાસિ. મનુસ્સા ઉદકસદ્દેન વુટ્ઠાય ઉદકં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠા ન્હાયિત્વા પિવિત્વા ગોણેપિ પાયેત્વા સોત્થિના ઇચ્છિતટ્ઠાનં અગમંસુ. સત્થા તં બ્રહ્મુનો પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો પઠમં ગાથમાહ. તત્થ અપાયેસીતિ પાયેસિ. અ-કારો નિપાતમત્તં. ગમ્મનીતિ ગિમ્હે. સમ્પરેતેતિ ગિમ્હાતપેન ફુટ્ઠે અનુગતે.

અપરસ્મિમ્પિ સમયે તાપસો ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં માપેત્વા અરઞ્ઞગામકં નિસ્સાય વસતિ. તેન ચ સમયેન ચોરા તં ગામં પહરિત્વા હત્થસારં ગહેત્વા ગાવિયો ચ કરમરે ચ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ગાવોપિ સુનખાપિ મનુસ્સાપિ મહાવિરવં વિરવન્તિ. તાપસો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિન્નુ ખો એત’’ન્તિ? આવજ્જેન્તો ‘‘મનુસ્સાનં ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘મયિ પસ્સન્તે ઇમે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાચિત્તેન ચોરાનં પટિપથે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં માપેસિ. કમ્મસજ્જા આગચ્છન્તા ચોરા દિસ્વા, ‘‘રાજા મઞ્ઞે આગતો’’તિ વિલોપં છડ્ડેત્વા પક્કમિંસુ. તાપસો ‘‘યં યસ્સ સન્તકં, તં તસ્સેવ હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ, તં તથેવ અહોસિ. મહાજનો સોત્થિભાવં પાપુણિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ એણિકૂલસ્મિન્તિ ગઙ્ગાતીરે. ગય્હકં નીયમાનન્તિ ગહેત્વા નીયમાનં, કરમરં નીયમાનન્તિપિ અત્થો.

પુન એકસ્મિં સમયે ઉપરિગઙ્ગાવાસિકં એકં કુલં હેટ્ઠાગઙ્ગાવાસિકેન કુલેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવં કત્વા, નાવાસઙ્ઘાટં બન્ધિત્વા, બહું ખાદનીયઞ્ચેવ ભોજનીયઞ્ચ ગન્ધમાલાદીનિ ચ આરોપેત્વા ગઙ્ગાસોતેન આગચ્છતિ. મનુસ્સા ખાદમાના ભુઞ્જમાના નચ્ચન્તા ગાયન્તા દેવવિમાનેન ગચ્છન્તા વિય બલવસોમનસ્સા અહેસું. ગઙ્ગેય્યકો નાગો દિસ્વા કુપિતો ‘‘ઇમે મયિ સઞ્ઞમ્પિ ન કરોન્તિ. ઇદાનિ ને સમુદ્દમેવ પાપેસ્સામી’’તિ મહન્તં અત્તભાવં માપેત્વા ઉદકં દ્વિધા ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠાય ફણં કત્વા, સુસુકારં કરોન્તો અટ્ઠાસિ. મહાજનો દિસ્વા ભીતો વિસ્સરમકાસિ. તાપસો પણ્ણસાલાયં નિસિન્નો સુત્વા, ‘‘ઇમે ગાયન્તા નચ્ચન્તા સોમનસ્સજાતા આગચ્છન્તિ. ઇદાનિ પન ભયરવં રવિંસુ, કિન્નુ ખો’’તિ? આવજ્જેન્તો નાગરાજં દિસ્વા, ‘‘મયિ પસ્સન્તે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા અત્તભાવં પજહિત્વા સુપણ્ણવણ્ણં માપેત્વા નાગરાજસ્સ દસ્સેસિ. નાગરાજા ભીતો ફણં સંહરિત્વા ઉદકં પવિટ્ઠો, મહાજનો સોત્થિભાવં પાપુણિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો તતિયં ગાથમાહ. તત્થ લુદ્દેનાતિ દારુણેન. મનુસ્સકમ્યાતિ મનુસ્સકામતાય, મનુસ્સે વિહેઠેતુકામતાયાતિ અત્થો.

અપરસ્મિમ્પિ સમયે એસ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કેસવો નામ તાપસો અહોસિ. તેન સમયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો કપ્પો નામ માણવો કેસવસ્સ બદ્ધચરો અન્તેવાસિકો હુત્વા આચરિયસ્સ કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી બુદ્ધિસમ્પન્નો અત્થચરો અહોસિ. કેસવો તેન વિના વસિતું ન સક્કોતિ, તં નિસ્સાયેવ જીવિકં કપ્પેસિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ.

તત્થ બદ્ધચરોતિ અન્તેવાસિકો, સો પન જેટ્ઠન્તેવાસિકો અહોસિ. સમ્બુદ્ધિમન્તં વતિનં અમઞ્ઞીતિ, ‘‘સમ્મા બુદ્ધિમા વતસમ્પન્નો અય’’ન્તિ એવં મઞ્ઞમાનો કપ્પો તવ અન્તેવાસિકો અહોસિં અહં સો તેન સમયેનાતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞેપિ જાનાસીતિ ન કેવલં મય્હં આયુમેવ, અઞ્ઞેપિ ત્વં જાનાસિયેવ. તથા હિ બુદ્ધોતિ તથા હિ ત્વં બુદ્ધો, યસ્મા બુદ્ધો, તસ્મા જાનાસીતિ અત્થો. તથા હિ ત્યાયં જલિતાનુભાવોતિ યસ્મા ચ ત્વં બુદ્ધો, તસ્મા તે અયં જલિતો આનુભાવો. ઓભાસયં તિટ્ઠતીતિ સબ્બં બ્રહ્મલોકં ઓભાસયન્તો તિટ્ઠતિ. ચતુત્થં.

૫. અઞ્ઞતરબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૭૬. પઞ્ચમે તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વાતિ તેજોકસિણપરિકમ્મં કત્વા પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય, ‘‘સરીરતો જાલા નિક્ખમન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહન્તો અધિટ્ઠાનચિત્તાનુભાવેન સકલસરીરતો જાલા નિક્ખમન્તિ, એવં તેજોધાતું સમાપન્નો નામ હોતિ, તથા સમાપજ્જિત્વા. તસ્મિં બ્રહ્મલોકેતિ કસ્મા થેરો તત્થ અગમાસિ? થેરસ્સ કિર તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિ નિસિન્નં તથાગતં દિસ્વા ‘‘અટ્ઠિવેધી અયં પુગ્ગલો, મયાપેત્થ ગન્તબ્બ’’ન્તિ અહોસિ, તસ્મા અગમાસિ. સેસાનં ગમનેપિ એસેવ નયો. સો હિ બ્રહ્મા તથાગતસ્સ ચેવ તથાગતસાવકાનઞ્ચ આનુભાવં અદિસ્વા અભબ્બો વિનયં ઉપગન્તું, તેન સો સન્નિપાતો અહોસિ. તત્થ તથાગતસ્સ સરીરતો ઉગ્ગતજાલા સકલબ્રહ્મલોકં અતિક્કમિત્વા અજટાકાસે પક્ખન્દા, તા ચ પન છબ્બણ્ણા અહેસું, તથાગતસ્સ સાવકાનં આભા પકતિવણ્ણાવ.

પસ્સસિ વીતિવત્તન્તન્તિ ઇમસ્મિં બ્રહ્મલોકે અઞ્ઞબ્રહ્મસરીરવિમાનાલઙ્કારાદીનં પભા અતિક્કમમાનં બુદ્ધસ્સ ભગવતો પભસ્સરં પભં પસ્સસીતિ પુચ્છતિ. ન મે, મારિસ, સા દિટ્ઠીતિ યા મેસા, ‘‘ઇધાગન્તું સમત્થો અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા નત્થી’’તિ પુરે દિટ્ઠિ, નત્થિ મે સા. કથં વજ્જન્તિ કેન કારણેન વદેય્યં. નિચ્ચોમ્હિ સસ્સતોતિ ઇમસ્સ કિર બ્રહ્મુનો લદ્ધિદિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ ચાતિ દ્વે દિટ્ઠિયો. તત્રાસ્સ તથાગતઞ્ચેવ તથાગતસાવકે ચ પસ્સતો લદ્ધિદિટ્ઠિ પહીના. ભગવા પનેત્થ મહન્તં ધમ્મદેસનં દેસેસિ. બ્રહ્મા દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ઇતિસ્સ મગ્ગેન સસ્સતદિટ્ઠિ પહીના, તસ્મા એવમાહ.

બ્રહ્મપારિસજ્જન્તિ બ્રહ્મપારિચારિકં. થેરાનઞ્હિ ભણ્ડગાહકદહરા વિય બ્રહ્માનમ્પિ પારિસજ્જા બ્રહ્માનો નામ હોન્તિ. તેનુપસઙ્કમાતિ કસ્મા થેરસ્સેવ સન્તિકં પેસેસિ? થેરે કિરસ્સ તત્તકેનેવ કથાસલ્લાપેન વિસ્સાસો ઉદપાદિ, તસ્મા તસ્સેવ સન્તિકં પેસેસિ અઞ્ઞેપીતિ યથા તુમ્હે ચત્તારો જના, કિન્નુ ખો એવરૂપા અઞ્ઞેપિ અત્થિ, ઉદાહુ તુમ્હે ચત્તારો એવ મહિદ્ધિકાતિ? તેવિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયસઙ્ખાતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ સમન્નાગતા. ઇદ્ધિપત્તાતિ ઇદ્ધિવિધઞાણં પત્તા. ચેતોપરિયાયકોવિદાતિ પરેસં ચિત્તાચારે કુસલા. એવમેત્થ પઞ્ચ અભિઞ્ઞાપિ સરૂપેન વુત્તા. દિબ્બસોતં પન તાસં વસેન આગતમેવ હોતિ. બહૂતિ એવરૂપા છળભિઞ્ઞા બુદ્ધસાવકા બહૂ ગણનપથં અતિક્કન્તા, સકલં જમ્બુદીપં કાસાવપજ્જોતં કત્વા વિચરન્તીતિ. પઞ્ચમં.

૬. બ્રહ્મલોકસુત્તવણ્ણના

૧૭૭. છટ્ઠે પચ્ચેકં દ્વારબાહન્તિ એકેકો એકેકં દ્વારબાહં નિસ્સાય દ્વારપાલા વિય અટ્ઠંસુ. ઇદ્ધોતિ ઝાનસુખેન સમિદ્ધો. ફીતોતિ અભિઞ્ઞાપુપ્ફેહિ સુપુપ્ફિતો. અનધિવાસેન્તોતિ અસહન્તો. એતદવોચાતિ એતેસં નિમ્મિતબ્રહ્માનં મજ્ઝે નિસિન્નો એતં ‘‘પસ્સસિ મે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તયો સુપણ્ણાતિ ગાથાય પઞ્ચસતાતિ સતપદં રૂપવસેન વા પન્તિવસેન વા યોજેતબ્બં. રૂપવસેન તાવ તયો સુપણ્ણાતિ તીણિ સુપણ્ણરૂપસતાનિ. ચતુરો ચ હંસાતિ ચત્તારિહંસરૂપસતાનિ. બુગ્ઘીનિસા પઞ્ચસતાતિ બ્યગ્ઘસદિસા એકચ્ચે મિગા બ્યગ્ઘીનિસા નામ, તેસં બ્યગ્ઘીનિસારૂપકાનં પઞ્ચસતાનિ, પન્તિવસેન તયો સુપણ્ણાતિ તીણિ સુપણ્ણપન્તિસતાનિ, ચતુરો હંસાતિ ચત્તારિ હંસપન્તિસતાનિ. બ્યગ્ઘીનિસા પઞ્ચસતાતિ પઞ્ચ બ્યગ્ઘીનિસા પન્તિસતાનિ. ઝાયિનોતિ ઝાયિસ્સ મય્હં વિમાને અયં વિભૂતીતિ દસ્સેતિ. ઓભાસયન્તિ ઓભાસયમાનં. ઉત્તરસ્સં દિસાયન્તિ તં કિર કનકવિમાનં તેસં મહાબ્રહ્માનં ઠિતટ્ઠાનતો ઉત્તરદિસાયં હોતિ. તસ્મા એવમાહ. અયં પનસ્સ અધિપ્પાયો – એવરૂપે કનકવિમાને વસન્તો અહં કસ્સ અઞ્ઞસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામીતિ. રૂપે રણં દિસ્વાતિ રૂપમ્હિ જાતિજરાભઙ્ગસઙ્ખાતં દોસં દિસ્વા. સદા પવેધિતન્તિ સીતાદીહિ ચ નિચ્ચં પવેધિતં ચલિતં ઘટ્ટિતં રૂપં દિસ્વા. તસ્મા ન રૂપે રમતિ સુમેધોતિ યસ્મા રૂપે રણં પસ્સતિ, સદા પવેધિતઞ્ચ રૂપં પસ્સતિ, તસ્મા સુમેધો સુન્દરપઞ્ઞો સો સત્થા રૂપે ન રમતીતિ. છટ્ઠં.

૭. કોકાલિકસુત્તવણ્ણના

૧૭૮. સત્તમે અપ્પમેય્યં પમિનન્તોતિ અપ્પમેય્યં ખીણાસવપુગ્ગલં ‘‘એત્તકં સીલં, એત્તકો સમાધિ, એત્તકા પઞ્ઞા’’તિ એવં મિનન્તો. કોધવિદ્વા વિકપ્પયેતિ કો ઇધ વિદ્વા મેધાવી વિકપ્પેય્ય, ખીણાસવોવ ખીણાસવં મિનન્તો કપ્પેય્યાતિ દીપેતિ. નિવુતં તં મઞ્ઞેતિ યો પન પુથુજ્જનો તં પમેતું આરભતિ, તં નિવુતં અવકુજ્જપઞ્ઞં મઞ્ઞામીતિ. સત્તમં.

૮. કતમોદકતિસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. અટ્ઠમે અકિસ્સવન્તિ કિસ્સવા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, નિપ્પઞ્ઞોતિ અત્થો. અટ્ઠમં.

૯. તુરૂબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. નવમે આબાધિકોતિ ‘‘સાસપમત્તીહિ પીળકાહી’’તિઆદિના નયેન અનન્તરસુત્તે આગતેન આબાધેન આબાધિકો. બાળ્હગિલાનોતિ અધિમત્તગિલાનો. તુરૂતિ કોકાલિકસ્સ ઉપજ્ઝાયો તુરુત્થેરો નામ અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. સો ભૂમટ્ઠકદેવતા આદિં કત્વા, ‘‘અયુત્તં કોકાલિકેન કતં અગ્ગસાવકે અન્તિમવત્થુના અબ્ભાચિક્ખન્તેના’’તિ પરમ્પરાય બ્રહ્મલોકસમ્પત્તં કોકાલિકસ્સ પાપકમ્મં સુત્વા – ‘‘મા મય્હં પસ્સન્તસ્સેવ વરાકો નસ્સિ, ઓવદિસ્સામિ નં થેરેસુ ચિત્તપસાદત્થાયા’’તિ આગન્ત્વા તસ્સ પુરતો અટ્ઠાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તુરૂ પચ્ચેકબ્રહ્મા’’તિ. પેસલાતિ પિયસીલા. કોસિ ત્વં, આવુસોતિ નિપન્નકોવ કબરક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા એવમાહ. પસ્સ યાવઞ્ચ તેતિ પસ્સ યત્તકં તયા અપરદ્ધં, અત્તનો નલાટે મહાગણ્ડં અપસ્સન્તો સાસપમત્તાય પીળકાય મં ચોદેતબ્બં મઞ્ઞસીતિ આહ.

અથ નં ‘‘અદિટ્ઠિપ્પત્તો અયં વરાકો, ગિલવિસો વિય કસ્સચિ વચનં ન કરિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પુરિસસ્સ હીતિઆદિમાહ. તત્થ કુઠારીતિ કુઠારિસદિસા ફરુસા વાચા. છિન્દતીતિ કુસલમૂલસઙ્ખાતે મૂલેયેવ નિકન્તતિ. નિન્દિયન્તિ નિન્દિતબ્બં દુસ્સીલપુગ્ગલં. પસંસતીતિ ઉત્તમત્થે સમ્ભાવેત્વા ખીણાસવોતિ વદતિ. તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયોતિ, યો વા પસંસિતબ્બો ખીણાસવો, તં અન્તિમવત્થુના ચોદેન્તો ‘‘દુસ્સીલો અય’’ન્તિ વદતિ. વચિનાતિ મુખેન સો કલિન્તિ, સો તં અપરાધં મુખેન વિચિનાતિ નામ. કલિના તેનાતિ તેન અપરાધેન સુખં ન વિન્દતિ. નિન્દિયપસંસાય હિ પસંસિયનિન્દાય ચ સમકોવ વિપાકો.

સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તનાતિ સબ્બેન સકેનપિ અત્તનાપિ સદ્ધિં યો અક્ખેસુ ધનપરાજયો નામ, અયં અપ્પમત્તકો અપરાધો. યો સુગતેસૂતિ યો પન સમ્મગ્ગતેસુ પુગ્ગલેસુ ચિત્તં પદુસ્સેય્ય, અયં ચિત્તપદોસોવ તતો કલિતો મહન્તતરો કલિ.

ઇદાનિ તસ્સ મહન્તતરભાવં દસ્સેન્તો સતં સહસ્સાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સતં સહસ્સાનન્તિ નિરબ્બુદગણનાય સતસહસ્સં. છત્તિંસતીતિ અપરાનિ છત્તિંસતિ નિરબ્બુદાનિ. પઞ્ચ ચાતિ અબ્બુદગણનાય પઞ્ચ અબ્બુદાનિ. યમરિયગરહીતિ યં અરિયે ગરહન્તો નિરયં ઉપપજ્જતિ, તત્થ એત્તકં આયુપ્પમાણન્તિ. નવમં.

૧૦. કોકાલિકસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. દસમે કોકાલિકો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ, કો અયં કોકાલિકો, કસ્મા ચ ઉપસઙ્કમિ? અયં કિર કોકાલિકરટ્ઠે કોકાલિકનગરે કોકાલિકસેટ્ઠિસ્સ પુત્તો પબ્બજિત્વા પિતરા કારાપિતે વિહારે પટિવસતિ ચૂળકોકાલિકોતિ નામેન, ન દેવદત્તસ્સ સિસ્સો. સો હિ બ્રાહ્મણપુત્તો મહાકોકાલિકો નામ. ભગવતિ પન સાવત્થિયં વિહરન્તે દ્વે અગ્ગસાવકા પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં જનપદચારિકં ચરમાના ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય વિવેકાવાસં વસિતુકામા તે ભિક્ખૂ ઉય્યોજેત્વા અત્તનો પત્તચીવરમાદાય તસ્મિં જનપદે તં નગરં પત્વા તં વિહારં અગમંસુ. તત્થ નેસં કોકાલિકો વત્તં દસ્સેસિ. તે તેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા, ‘‘આવુસો, મયં ઇધ તેમાસં વસિસ્સામ, મા કસ્સચિ આરોચેહી’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા વસિંસુ. વસિત્વા પવારણાદિવસે પવારેત્વા, ‘‘ગચ્છામ મયં, આવુસો’’તિ કોકાલિકં આપુચ્છિંસુ. કોકાલિકો ‘‘અજ્જેકદિવસં, આવુસો, વસિત્વા સ્વે ગમિસ્સથા’’તિ વત્વા દુતિયદિવસે નગરં પવિસિત્વા મનુસ્સે આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો, તુમ્હે અગ્ગસાવકે ઇધાગન્ત્વા વસમાનેપિ ન જાનાથ, ન ને કોચિ પચ્ચયેનાપિ નિમન્તેતી’’તિ. નગરવાસિનો, ‘‘કહં, ભન્તે, થેરા, કસ્મા નો ન આરોચયિત્થા’’તિ? કિં આવુસો આરોચિતેન, કિં ન પસ્સથ દ્વે ભિક્ખૂ થેરાસને નિસીદન્તે, એતે અગ્ગસાવકાતિ. તે ખિપ્પં સન્નિપતિત્વા સપ્પિફાણિતાદીનિ ચેવ ચીવરદુસ્સાનિ ચ સંહરિંસુ.

કોકાલિકો ચિન્તેસિ – ‘‘પરમપ્પિચ્છા અગ્ગસાવકા પયુત્તવાચાય ઉપ્પન્નં લાભં ન સાદિયિસ્સન્તિ, અસાદિયન્તા ‘આવાસિકસ્સ દેથા’તિ વક્ખન્તી’’તિ. તં તં લાભં ગાહાપેત્વા થેરાનં સન્તિકં અગમાસિ. થેરા દિસ્વાવ ‘‘ઇમે પચ્ચયા નેવ અમ્હાકં, ન કોકાલિકસ્સ કપ્પન્તી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પક્કમિંસુ. કોકાલિકો ‘‘કથં હિ નામ અત્તના અગણ્હન્તા મય્હમ્પિ અદાપેત્વા પક્કમિસ્સન્તી’’તિ? આઘાતં ઉપ્પાદેસિ. તેપિ ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પુન અત્તનો પરિસં આદાય જનપદચારિકં ચરન્તા અનુપુબ્બેન તસ્મિં રટ્ઠે તમેવ નગરં પચ્ચાગમિંસુ. નાગરા થેરે સઞ્જાનિત્વા સહ પરિક્ખારેહિ દાનં સજ્જિત્વા નગરમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા દાનં અદંસુ, થેરાનઞ્ચ પરિક્ખારે ઉપનામેસું. થેરા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદયિંસુ. તં દિસ્વા કોકાલિકો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે પુબ્બે અપ્પિચ્છા અહેસું, ઇદાનિ પાપિચ્છા જાતા, પુબ્બેપિ અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠપવિવિત્તસદિસા મઞ્ઞે’’તિ થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘આવુસો, તુમ્હે પુબ્બે અપ્પિચ્છા વિય, ઇદાનિ પન પાપભિક્ખૂ જાતા’’તિ વત્વા ‘‘મૂલટ્ઠાનેયેવ નેસં પતિટ્ઠં ભિન્દિસ્સામી’’તિ તરમાનરૂપો નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. અયમેવ કોકાલિકો ઇમિના ચ કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ વેદિતબ્બો.

ભગવા તં તુરિતતુરિતં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ આવજ્જેન્તો અઞ્ઞાસિ – ‘‘અયં અગ્ગસાવકે અક્કોસિતુકામો આગતો’’તિ. ‘‘સક્કા નુ ખો પટિસેધેતુ’’ન્તિ ચ આવજ્જેન્તો, ‘‘ન સક્કા પટિસેધેતું, થેરેસુ અપરજ્ઝિત્વા કાલઙ્કતો એકંસેન પદુમનિરયે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ દિસ્વા, ‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેપિ નામ ગરહન્તં સુત્વા ન નિસેધેતી’’તિ વાદમોચનત્થં અરિયૂપવાદસ્સ ચ મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં મા હેવન્તિ તિક્ખત્તું પટિસેધેસિ. તત્થ મા હેવન્તિ મા એવં અભણિ. સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાય આકરો પસાદાવહો સદ્ધાતબ્બવચનો વા. પચ્ચયિકોતિ પત્તિયાયિતબ્બવચનો.

પક્કામીતિ કમ્માનુભાવેન ચોદિયમાનો પક્કામિ. ઓકાસકતં હિ કમ્મં ન સક્કા પટિબાહિતું, તં તસ્સ તત્થ ઠાતું ન અદાસિ. અચિરપક્કન્તસ્સાતિ પક્કન્તસ્સ સતો ન ચિરેનેવ. સબ્બો કાયો ફુટો અહોસીતિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઓકાસં આવજ્જેત્વા સકલસરીરં અટ્ઠીનિ ભિન્દિત્વા ઉગ્ગતાહિ પીળકાહિ અજ્ઝોત્થટં અહોસિ. યસ્મા પન બુદ્ધાનુભાવેન તથારૂપં કમ્મં બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે વિપાકં ન દેતિ, દસ્સનૂપચારે વિજહિતમત્તે દેતિ, તસ્મા તસ્સ અચિરપક્કન્તસ્સ પીળકા ઉટ્ઠહિંસુ. કલાયમત્તિયોતિ ચણકમત્તિયો. બેલુવસલાટુકમત્તિયોતિ તરુણબેલુવમત્તિયો. (બિલ્લમત્તિયોતિ મહાબેલુવમત્તિયો.) પભિજ્જિંસૂતિ ભિજ્જિંસુ. તાસુ ભિન્નાસુ સકલસરીરં પનસપક્કં વિય અહોસિ. સો પક્કેન ગત્તેન જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે વિસગિલિતો મચ્છો વિય કદલિપત્તેસુ સયિ. અથ ધમ્મસવનત્થં આગતાગતા મનુસ્સા – ‘‘ધિ કોકાલિક, ધિ કોકાલિક, અયુત્તમકાસિ, અત્તનોયેવ મુખં નિસ્સાય અનયબ્યસનં પત્તો’’તિ આહંસુ. તેસં સુત્વા આરક્ખદેવતા ધિ-કારં અકંસુ. આરક્ખકદેવતાનં આકાસદેવતાતિ ઇમિના ઉપાયેન યાવ અકનિટ્ઠભવના એકધિકારો ઉદપાદિ. અથસ્સ ઉપજ્ઝાયો આગન્ત્વા ઓવાદં અગણ્હન્તં ઞત્વા ગરહિત્વા પક્કામિ.

કાલમકાસીતિ ઉપજ્ઝાયે પક્કન્તે કાલમકાસિ. પદુમં નિરયન્તિ પાટિયેક્કો પદુમનિરયો નામ નત્થિ, અવીચિમહાનિરયમ્હિયેવ પન પદુમગણનાય પચ્ચિતબ્બે એકસ્મિં ઠાને નિબ્બત્તિ.

વીસતિખારિકોતિ માગધકેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા કોસલરટ્ઠે એકપત્થો હોતિ, તેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા આળ્હકં, ચત્તારિ આળ્હકાનિ દોણં, ચતુદોણા માનિકા, ચતુમાનિકા ખારી, તાય ખારિયા વીસતિખારિકો. તિલવાહોતિ માગધકાનં સુખુમતિલાનં તિલસકટં. અબ્બુદો નિરયોતિ અબ્બુદો નામ પાટિયેક્કો નિરયો નત્થિ. અવીચિમ્હિયેવ પન અબ્બુદગણનાય પચ્ચિતબ્બટ્ઠાનસ્સેતં નામં. નિરબ્બુદાદીસુપિ એસેવ નયો.

વસ્સગણનાપિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – યથેવ હિ સતં સતસહસ્સાનિ કોટિ હોતિ, એવં સતં સતસહસ્સકોટિયો પકોટિ નામ હોતિ, સતં સતસહસ્સપકોટિયો કોટિપકોટિ નામ, સતં સતસહસ્સકોટિપકોટિયો નહુતં, સતં સતસહસ્સનહુતાનિ નિન્નહુતં, સતં સતસહસ્સનિન્નહુતાનિ એકં અબ્બુદં, તતો વીસતિગુણં નિરબ્બુદં. એસેવ નયો સબ્બત્થાતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે સપ્પિનીતીરેતિ સપ્પિનીનામિકાય નદિયા તીરે. સનઙ્કુમારોતિ સો કિર પઞ્ચસિખકુમારકકાલે ઝાનં ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો કુમારકવણ્ણેનેવ વિચરતિ. તેન નં ‘‘કુમારો’’તિ સઞ્જાનન્તિ, પોરાણકત્તા પન ‘‘સનઙ્કુમારો’’તિ વુચ્ચતિ. જનેતસ્મિન્તિ જનિતસ્મિં, પજાયાતિ અત્થો. યે ગોત્તપટિસારિનોતિ યે જનેતસ્મિં ગોત્તં પટિસરન્તિ તેસુ લોકે ગોત્તપટિસારીસુ ખત્તિયો સેટ્ઠો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ ભયભેરવસુત્તપરિયાયેન (મ. નિ. ૧.૩૪ આદયો) પુબ્બેનિવાસાદીહિ વા તીહિ, અમ્બટ્ઠસુત્તપરિયાયેન (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો) વિપસ્સનાઞાણં મનોમયિદ્ધિ છ અભિઞ્ઞાયોતિ ઇમાહિ વા અટ્ઠહિ વિજ્જાહિ, સીલેસુ પરિપૂરકારિતા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા જાગરિયાનુયોગો સત્ત સદ્ધમ્મા ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ એવં પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન ચ સમન્નાગતો. સો સેટ્ઠો દેવમાનુસેતિ સો ખીણાસવબ્રાહ્મણો દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સેટ્ઠો ઉત્તમોતિ. પઠમં.

૨. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. દુતિયે અચિરપક્કન્તેતિ સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા નચિરસ્સેવ વેળુવનતો ગયાસીસં ગતે. અસ્સતરિન્તિ ગદ્રભસ્સ વળવાય જાતં. દુતિયં.

૩. અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. તતિયે અન્ધકવિન્દન્તિ એવંનામકં ગામં. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સત્થા ઇદાનિપિ વીરિયં કરોતિ પધાનમનુયુઞ્જતિ, ગચ્છામિસ્સ સન્તિકે ઠત્વા સાસનાનુચ્છવિકં વીરિયપટિસંયુત્તં ગાથં વક્ખામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

પન્તાનીતિ જનતં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારે ઠિતાનિ. સંયોજનવિપ્પમોક્ખાતિ તાનિ ચ સેનાસનાનિ સેવમાનો ન ચીવરાદીનં અત્થાય સેવેય્ય, અથ ખો દસસંયોજનવિપ્પમોક્ખત્થાય ચરેય્ય. સઙ્ઘે વસેતિ તેસુ સેનાસનેસુ રતિં અલભન્તો ઉપટ્ઠાકાદીનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં ગદ્રભપિટ્ઠે રજં વિય ઉપ્પતન્તો અરઞ્ઞે અચરિત્વા સઙ્ઘમજ્ઝે વસેય્ય. રક્ખિતત્તો સતીમાતિ તત્થ ચ વસન્તો સગવચણ્ડો ગોણો વિય સબ્રહ્મચારિનો અવિજ્ઝન્તો અઘટ્ટેન્તો રક્ખિતત્તો સતિપટ્ઠાનપરાયણો હુત્વા વસેય્ય.

ઇદાનિ સઙ્ઘે વસમાનસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખાચારવત્તં આચિક્ખન્તો કુલાકુલન્તિઆદિમાહ. તત્થ પિણ્ડિકાય ચરન્તોતિ પિણ્ડત્થાય ચરમાનો. સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનીતિ સઙ્ઘમજ્ઝં ઓતરિત્વા વસમાનોપિ ધુરપરિવેણે તાલનાળિકેરઆદીનિ રોપેત્વા ઉપટ્ઠાકાદિસંસટ્ઠો ન વસેય્ય, ચિત્તકલ્લતં પન જનેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા પુન પન્તસેનાસને વસેય્યાતિ અરઞ્ઞસ્સેવ વણ્ણં કથેતિ. ભયાતિ વટ્ટભયતો. અભયેતિ નિબ્બાને. વિમુત્તોતિ અધિમુત્તો હુત્વા વસેય્ય.

યત્થ ભેરવાતિ યસ્મિં ઠાને ભયજનકા સવિઞ્ઞાણકા સીહબ્યગ્ઘાદયો, અવિઞ્ઞાણકા રત્તિભાગે ખાણુવલ્લિઆદયો બહૂ અત્થિ. સરીસપાતિ દીઘજાતિકાદિસરીસપા. નિસીદિ તત્થ ભિક્ખૂતિ તાદિસે ઠાને ભિક્ખુ નિસિન્નો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ – ભગવા યથા તુમ્હે એતરહિ તત્રટ્ઠકભેરવારમ્મણાનિ ચેવ સરીસપે ચ વિજ્જુનિચ્છારણાદીનિ ચ અમનસિકત્વા નિસિન્ના, એવમેવં પધાનમનુયુત્તા ભિક્ખૂ નિસીદન્તીતિ.

જાતુ મે દિટ્ઠન્તિ એકંસેન મયા દિટ્ઠં. ન યિદં ઇતિહીતિહન્તિ ઇદં ઇતિહ ઇતિહાતિ ન તક્કહેતુ વા નયહેતુ વા પિટકસમ્પદાનેન વા અહં વદામિ. એકસ્મિં બ્રહ્મચરિયસ્મિન્તિ એકાય ધમ્મદેસનાય. ધમ્મદેસના હિ ઇધ બ્રહ્મચરિયન્તિ અધિપ્પેતા. મચ્ચુહાયિનન્તિ મરણપરિચ્ચાગિનં ખીણાસવાનં.

દસા ચ દસધા દસાતિ એત્થ દસાતિ દસેવ, દસધા દસાતિ સતં, અઞ્ઞે ચ દસુત્તરં સેખસતં પસ્સામીતિ વદતિ. સોતસમાપન્નાતિ મગ્ગસોતં સમાપન્ના. અતિરચ્છાનગામિનોતિ દેસનામત્તમેતં, અવિનિપાતધમ્માતિ અત્થો. સઙ્ખાતું નોપિ સક્કોમીતિ મુસાવાદભયેન એત્તકા નામ પુઞ્ઞભાગિનો સત્તાતિ ગણેતું ન સક્કોમીતિ બહું બ્રહ્મધમ્મદેસનં સન્ધાય એવમાહ. તતિયં.

૪. અરુણવતીસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ચતુત્થે અભિભૂસમ્ભવન્તિ અભિભૂ ચ સમ્ભવો ચ. તેસુ અભિભૂથેરો સારિપુત્તત્થેરો વિય પઞ્ઞાય અગ્ગો, સમ્ભવત્થેરો મહામોગ્ગલ્લાનો વિય સમાધિના અગ્ગો. ઉજ્ઝાયન્તીતિ અવજ્ઝાયન્તિ, લામકતો વા ચિન્તેન્તિ. ખિય્યન્તીતિ, કિન્નામેતં કિન્નામેતન્તિ? અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તિ. વિપાચેન્તીતિ વિત્થારયન્તા પુનપ્પુનં કથેન્તિ. હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેનાતિ નાભિતો પટ્ઠાય હેટ્ઠિમકાયેન. પાળિયં એત્તકમેવ આગતં. થેરો પન ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા નાગવણ્ણં ગહેત્વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં ગહેત્વા વા દસ્સેતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૩) નયેન આગતં અનેકપ્પકારં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં દસ્સેસિ. ઇમા ગાથાયો અભાસીતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘કથં દેસિતા નુ ખો ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા અસ્સ મનાપા’’તિ. તતો આવજ્જેન્તો – ‘‘સબ્બેપિ પાસણ્ડા સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પુરિસકારં વણ્ણયન્તિ, વીરિયસ્સ અવણ્ણવાદી નામ નત્થિ, વીરિયપટિસંયુત્તં કત્વા દેસેસ્સામિ, એવં અયં ધમ્મદેસના સબ્બેસં પિયા ભવિસ્સતિ મનાપા’’તિ ઞત્વા તીસુ પિટકેસુ વિચિનિત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ આરમ્ભથાતિ આરમ્ભવીરિયં કરોથ. નિક્કમથાતિ નિક્કમવીરિયં કરોથ. યુઞ્જથાતિ પયોગં કરોથ પરક્કમથ. મચ્ચુનો સેનન્તિ મચ્ચુનો સેના નામ કિલેસસેના, તં ધુનાથ. જાતિસંસારન્તિ જાતિઞ્ચ સંસારઞ્ચ, જાતિસઙ્ખાતં વા સંસારં. દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિચ્છેદં કરિસ્સતિ. કિં પન કત્વા થેરો સહસ્સિલોકધાતું વિઞ્ઞાપેસીતિ? નીલકસિણં તાવ સમાપજ્જિત્વા સબ્બત્થ આલોકટ્ઠાને અન્ધકારં ફરિ, ઓદાતકસિણં સમાપજ્જિત્વા અન્ધકારટ્ઠાને ઓભાસં. તતો ‘‘કિમિદં અન્ધકાર’’ન્તિ? સત્તાનં આભોગે ઉપ્પન્ને આલોકં દસ્સેસિ. આલોકટ્ઠાને આલોકકિચ્ચં નત્થિ, ‘‘કિં આલોકો અય’’ન્તિ? વિચિનન્તાનં અત્તાનં દસ્સેસિ. અથ તેસં થેરોતિ વદન્તાનં ઇમા ગાથાયો અભાસિ, સબ્બે ઓસટાય પરિસાય મજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તસ્સ વિય સદ્દં સુણિંસુ. અત્થોપિ નેસં પાકટો અહોસિ. ચતુત્થં.

૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. પઞ્ચમે ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ યથેવ હિ કદમ્બનદીતીરતો રાજમાતુવિહારદ્વારેન થૂપારામં ગન્તબ્બં હોતિ, એવં હિરઞ્ઞવતિકાય નામ નદિયા પારિમતીરતો સાલવનં ઉય્યાનં. યથા અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો, એવં તં કુસિનારાય હોતિ. યથા થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા. તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને. અન્તરેન યમકસાલાનન્તિ મૂલક્ખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા ઠિતસાલાનં અન્તરિકાય. અપ્પમાદેન સમ્પાદેથાતિ સતિઅવિપ્પવાસેન કત્તબ્બકિચ્ચાનિ સમ્પાદયથ. ઇતિ ભગવા યથા નામ મરણમઞ્ચે નિપન્નો મહદ્ધનો કુટુમ્બિકો પુત્તાનં ધનસારં આચિક્ખેય્ય, એવમેવં પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ દિન્નં ઓવાદં સબ્બં એકસ્મિં અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ. અયં તથાગતસ્સ પચ્છિમા વાચાતિ ઇદં પન સઙ્ગીતિકારાનં વચનં.

ઇતો પરં યં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મં કત્વા ભગવા પરિનિબ્બુતો, તં દસ્સેતું, અથ ખો ભગવા પઠમં ઝાનન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્ને ભગવતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં અપ્પવત્તિં દિસ્વા, ‘‘પરિનિબ્બુતો સત્થા’’તિ સઞ્ઞાય દેવમનુસ્સા એકપ્પહારેન વિરવિંસુ, આનન્દત્થેરોપિ – ‘‘પરિનિબ્બુતો નુ ખો, ભન્તે, અનુરુદ્ધ ભગવા’’તિ થેરં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ન ખો, આવુસો આનન્દ, તથાગતો પરિનિબ્બુતો, અપિચ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો’’તિ આહ. કથં પન સો અઞ્ઞાસિ? થેરો કિર સત્થારા સદ્ધિંયેવ તં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવુટ્ઠાનં, તાવ ગન્ત્વા, ‘‘ઇદાનિ ભગવા નિરોધં સમાપન્નો, અન્તોનિરોધે ચ કાલંકિરિયા નામ નત્થી’’તિ અઞ્ઞાસિ.

અથ ખો ભગવા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિ…પે… તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જીતિ એત્થ પન ભગવા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ, તેરસસુ ઠાનેસુ દુતિયં ઝાનં… તથા તતિયં… પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. કથં? દસસુ અસુભેસુ દ્વત્તિંસાકારે અટ્ઠસુ કસિણેસુ મેત્તાકરુણામુદિતેસુ આનાપાને પરિચ્છેદાકાસેતિ ઇમેસુ તાવ ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ. ઠપેત્વા પન દ્વત્તિંસાકારઞ્ચ દસ ચ અસુભાનિ સેસેસુ તેરસસુ દુતિયં ઝાનં… તેસુયેવ તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ. અટ્ઠસુ પન કસિણેસુ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારે આનાપાને પરિચ્છેદાકાસે ચતૂસુ અરૂપેસૂતિ ઇમેસુ પન્નરસસુ ઠાનેસુ ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. અયમ્પિ ચ સઙ્ખેપકથાવ. નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો પન ભગવા ધમ્મસ્સામિ સબ્બાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા વિદેસં ગચ્છન્તો ઞાતિજનં આલિઙ્ગેત્વા વિય સબ્બસમાપત્તિસુખં અનુભવિત્વા પવિટ્ઠો.

ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરા ભગવા પરિનિબ્બાયીતિ એત્થ ચ ઝાનસમનન્તરં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરન્તિ, દ્વે સમનન્તરાનિ. ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં ઝાનસમનન્તરં નામ, ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા પુન ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરં નામ. ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ. ભગવા પન ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઝાના વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન પરિનિબ્બાયિ. યે હિ કેચિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા અરિયસાવકા વા અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય સબ્બે ભવઙ્ગચિત્તેનેવ અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન કાલં કરોન્તિ.

ભૂતાતિ સત્તા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો. બલપ્પત્તોતિ દસવિધં ઞાણબલં પત્તો. ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ ઉપ્પાદવયસભાવા. તેસં વૂપસમોતિ તેસં સઙ્ખારાનં વૂપસમો. સુખોતિ અસઙ્ખતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ અત્થો. તદાસીતિ ‘‘સહ પરિનિબ્બાના મહાભૂમિચાલો અહોસી’’તિ એવં મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૨૦) વુત્તં ભૂમિચાલં સન્ધાયાહ. સો હિ લોમહંસનકો ચ ભિંસનકો ચ આસિ. સબ્બાકારવરૂપેતેતિ સબ્બાકારવરગુણૂપેતે. નાહુ અસ્સાસપસ્સાસોતિ ન જાતો અસ્સાસપસ્સાસો. અનેજોતિ તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અભાવેન અનેજો. સન્તિમારબ્ભાતિ અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. અસલ્લીનેનાતિ અનલ્લીનેન અસઙ્કુટિતેન સુવિકસિતેનેવ ચિત્તેન. વેદનં અજ્ઝવાસયીતિ વેદનં અધિવાસેસિ, ન વેદનાનુવત્તી હુત્વા ઇતો ચિતો સમ્પરિવત્તિ. વિમોક્ખોતિ કેનચિ ધમ્મેન અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો પજ્જોતનિબ્બાનસદિસો જાતોતિ. પઞ્ચમં.

દુતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.