૯. યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. નવમે થૂણૂપનીતાનીતિ થૂણં ઉપનીતાનિ, થૂણાય બદ્ધાનિ હોન્તિ. પરિકમ્માનિ કરોન્તીતિ એત્તાવતા તેહિ ભિક્ખૂહિ રઞ્ઞો આરદ્ધયઞ્ઞો તથાગતસ્સ આરોચિતો. કસ્મા પન રઞ્ઞા અયં યઞ્ઞો આરદ્ધો? દુસ્સુપિનપટિઘાતાય. એકદિવસં કિર રાજા સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં અનુસઞ્ચરન્તો વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકયમાનં એકં ઇત્થિં દિસ્વા તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તો તતોવ પટિનિવત્તિત્વા અન્તેપુરં પવિસિત્વા એકસ્સ પુરિસસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ગચ્છ તસ્સા સસ્સામિકભાવં વા અસ્સામિકભાવં વા જાનાહી’’તિ પેસેસિ. સો ગન્ત્વા પુચ્છિ. સા ‘‘એસો મે સામિકો આપણે નિસિન્નો’’તિ દસ્સેસિ. રાજપુરિસો રઞ્ઞો તમત્થં આચિક્ખિ. રાજા તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મં ઉપટ્ઠહા’’તિ આહ. ‘‘નાહં, દેવ, ઉપટ્ઠહિતું જાનામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઉપટ્ઠાનં નામ ન આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ બલક્કારેન આવુધફલકં ગાહાપેત્વા ઉપટ્ઠાકં અકાસિ. ઉપટ્ઠહિત્વા ગેહં ગતમત્તમેવ ચ નં પુન પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઉપટ્ઠાકેન નામ રઞ્ઞો વચનં કત્તબ્બં, ગચ્છ ઇતો યોજનમત્તે અમ્હાકં સીસધોવનપોક્ખરણી અત્થિ, તતો અરુણમત્તિકઞ્ચ લોહિતુપ્પલમાલઞ્ચ ગણ્હિત્વા એહિ. સચે અજ્જેવ નાગચ્છસિ, રાજદણ્ડં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો રાજભયેન નિક્ખમિત્વા ગતો.

રાજાપિ તસ્મિં ગતે દોવારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અજ્જ સાયન્હેયેવ દ્વારં પિદહિત્વા ‘અહં રાજદૂતો’તિ વા ‘ઉપરાજદૂતો’તિ વા ભણન્તાનમ્પિ મા વિવરી’’તિ આહ. સો પુરિસો મત્તિકઞ્ચ ઉપ્પલાનિ ચ ગહેત્વા દ્વારે પિહિતમત્તે આગન્ત્વા બહું વદન્તોપિ દ્વારં અલભિત્વા પરિસ્સયભયેન જેતવનં ગતો. રાજાપિ રાગપરિળાહેન અભિભૂતો કાલે નિસીદતિ, કાલે તિટ્ઠતિ, કાલે નિપજ્જતિ, સન્નિટ્ઠાનં અલભન્તો યત્થ કત્થચિ નિસિન્નકોવ મક્કટનિદ્દાય નિદ્દાયતિ.

પુબ્બે ચ તસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકકમ્મં કત્વા નન્દોપનન્દાય નામ લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિંસુ. તે ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાના તિંસવસ્સસહસ્સાનિ હેટ્ઠા ગચ્છન્તા કુમ્ભિયા તલં પાપુણન્તિ, તિંસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપરિ ગચ્છન્તા મત્થકં પાપુણન્તિ. તે તં દિવસં આલોકં ઓલોકેત્વા અત્તનો દુક્કટભયેન એકેકં ગાથં વત્તુકામા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરમેવ આહંસુ. એકો સ-કારં, એકો સો-કારં, એકો ન-કારં, એકો દુ-કારં આહ. રાજા તેસં નેરયિકસત્તાનં સદ્દં સુતકાલતો પટ્ઠાય સુખં અવિન્દમાનોવ તંરત્તાવસેસં વીતિનામેસિ.

અરુણે ઉટ્ઠિતે પુરોહિતો આગન્ત્વા તં સુખસેય્યં પુચ્છિ. સો ‘‘કુતો મે, આચરિય, સુખ’’ન્તિ? વત્વા, ‘‘સુપિને એવરૂપે સદ્દે અસ્સોસિ’’ન્તિ આચિક્ખિ. બ્રાહ્મણો – ‘‘ઇમસ્સ રઞ્ઞો ઇમિના સુપિનેન વુડ્ઢિ વા હાનિ વા નત્થિ, અપિચ ખો પન યં ઇમસ્સ ગેહે અત્થિ, તં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હોતિ, ગોતમસાવકાનં હોતિ, બ્રાહ્મણા કિઞ્ચિ ન લભન્તિ, બ્રાહ્મણાનં ભિક્ખં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ, ‘‘ભારિયો અયં, મહારાજ, સુપિનો તીસુ જાનીસુ એકા પઞ્ઞાયતિ, રજ્જન્તરાયો વા ભવિસ્સતિ જીવિતન્તરાયો વા, દેવો વા ન વસ્સિસ્સતી’’તિ આહ. કથં સોત્થિ ભવેય્ય આચરિયાતિ? ‘‘મન્તેત્વા ઞાતું સક્કા, મહારાજાતિ. ગચ્છથ આચરિયેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા અમ્હાકં સોત્થિં કરોથા’’તિ.

સો સિવિકસાલાયં બ્રાહ્મણે સન્નિપાતેત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘વિસું વિસું ગન્ત્વા એવં વદથા’’તિ તયો વગ્ગે અકાસિ. બ્રાહ્મણા પવિસિત્વા રાજાનં સુખસેય્યં પુચ્છિંસુ. રાજા પુરોહિતસ્સ કથિતનિયામેનેવ કથેત્વા ‘‘કથં સોત્થિ ભવેય્યા’’તિ પુચ્છિ. મહાબ્રાહ્મણા – ‘‘સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા એતસ્સ કમ્મસ્સ સોત્થિ ભવેય્ય, એવં, મહારાજ, આચરિયા કથેન્તી’’તિ આહંસુ. રાજા તેસં સુત્વા અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ દુતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ આગન્ત્વા તત્થેવ કથેસું. તથા તતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ. અથ રાજા ‘‘યઞ્ઞં કરોન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. તતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણા ઉસભાદયો પાણે આહરાપેસું. નગરે મહાસદ્દો ઉદપાદિ. તં પવત્તિં ઞત્વા મલ્લિકા રાજાનં તથાગતસ્સ સન્તિકં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં ભગવા – ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ આહ. રાજા – ‘‘અજ્જ મે, ભન્તે, સુપિનકે ચત્તારો સદ્દા સુતા, સોહં બ્રાહ્મણે પુચ્છિં. બ્રાહ્મણા ‘ભારિયો, મહારાજ, સુપિનો, સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા પટિકમ્મં કરોમાતિ આરદ્ધા’’’તિ આહ. કિન્તિ તે, મહારાજ, સદ્દા સુતાતિ. સો યથાસુતં આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – પુબ્બે, મહારાજ, ઇમસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકા હુત્વા નન્દોપનન્દાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સમત્થકે ઉગ્ગચ્છિંસુ.

તત્થ એકો –

‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

નિરયે પચ્ચમાનાનં, કદા અન્તો ભવિસ્સતી’’તિ.(પે. વ. ૮૦૨; જા. ૧.૪.૫૪) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. દુતિયો –

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ. (પે. વ. ૮૦૫; જા. ૧.૪.૫૬) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. તતિયો –

‘‘નત્થિ અન્તો કુતો અન્તો, ન અન્તો પટિદિસ્સતિ;

તદા હિ પકતં પાપં, મમ તુય્હઞ્ચ મારિસા’’તિ. (પે. વ. ૮૦૩; જા. ૧.૪.૫૫) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. ચતુત્થો –

‘‘દુજ્જીવિતમજીવિમ્હા, યે સન્તે ન દદમ્હસે;

વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો’’તિ. (પે. વ. ૮૦૪; જા. ૧.૪.૫૩) –

ઇમં. તે ઇમા ગાથા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા તત્થેવ નિમુગ્ગા. ઇતિ, મહારાજ, તે નેરયિકસત્તા યથાકમ્મેન વિરવિંસુ. તસ્સ સદ્દસ્સ સુતપચ્ચયા તુય્હં હાનિ વા વુડ્ઢિ વા નત્થિ. એત્તકાનં પન પસૂનં ઘાતનકમ્મં નામ ભારિયન્તિ નિરયભયેન તજ્જેત્વા ધમ્મકથં કથેસિ. રાજા દસબલે પસીદિત્વા, ‘‘મુઞ્ચામિ, નેસં જીવિતં દદામિ, હરિતાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદન્તુ, સીતલાનિ ચ પાનીયાનિ પિવન્તુ, સીતો ચ નેસં વાતો ઉપવાયતૂ’’તિ વત્વા, ‘‘ગચ્છથ હારેથા’’તિ મનુસ્સે આણાપેસિ. તે ગન્ત્વા બ્રાહ્મણે પલાપેત્વા તં પાણસઙ્ઘં બન્ધનતો મોચેત્વા નગરે ધમ્મભેરિં ચરાપેસું.

અથ રાજા દસબલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, એકરત્તિ નામ તિયામા હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે રત્તિયો એકતો ઘટિતા વિય અહેસુ’’ન્તિ. સોપિ પુરિસો તત્થેવ નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, યોજનં નામ ચતુગાવુતં હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે યોજનાનિ એકતો કતાનિ વિય અહેસુ’’ન્તિ. અથ ભગવા – ‘‘જાગરસ્સ તાવ રત્તિયા દીઘભાવો પાકટો, સન્તસ્સ યોજનસ્સ દીઘભાવો પાકટો, વટ્ટપતિતસ્સ પન બાલપુથુજ્જનસ્સ અનમતગ્ગસંસારવટ્ટં એકન્તદીઘમેવા’’તિ રાજાનઞ્ચ તઞ્ચ પુરિસં નેરયિકસત્તે ચ આરબ્ભ ધમ્મપદે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાનં સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૦);

ગાથાપરિયોસાને સો ઇત્થિસામિકો પુરિસો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં કારણં જાનિત્વા.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ – પોરાણરાજકાલે કિર સસ્સમેધં પુરિસમેધં સમ્માપાસં વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકં ભત્ત-વેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થતો લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિનાવ વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ, હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત માતુલા’’તિઆદિના નયેન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પિયવાચાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં. મનુસ્સા મુદા મોદમાના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરદ્વારા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણી.

અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલકં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિ આદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. તેસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તિ વધન્તીતિ અસ્સમેધો. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ એકસ્મિં મજ્ઝિમદિવસેયેવ સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો. ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસેન્તીતિ સમ્માપાસો. દિવસે દિવસે સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા ચ પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેવેતં અધિવચનં. મહારમ્ભાતિ મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા. સમ્મગ્ગતાતિ સમ્મા પટિપન્ના બુદ્ધાદયો. નિરારમ્ભાતિ અપ્પત્થા અપ્પકિચ્ચા. યજન્તિ અનુકુલન્તિ અનુકુલેસુ યજન્તિ, યં નિચ્ચભત્તાદિ પુબ્બપુરિસેહિ પટ્ઠપિતં, તં અપરાપરં અનુપચ્છિન્નત્તા મનુસ્સા દદન્તીતિ અત્થો. નવમં.