૧. પઠમવગ્ગો

૧. દહરસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. કોસલસંયુત્તસ્સ પઠમે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો ભગવા તેન, એવં સોપિ ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ. સીતોદકં વિય ઉણ્હોદકેન સમ્મોદિતં એકીભાવં અગમાસિ. યાય ચ – ‘‘કચ્ચિ, ભો ગોતમ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ ભોતો ચ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચ અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારો’’તિઆદિકાય કથાય સમ્મોદિ, તં પીતિપામોજ્જસઙ્ખાતસમ્મોદજનનતો સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો ચ સમ્મોદનીયં, અત્થબ્યઞ્જનમધુરતાય ચિરમ્પિ કાલં સારેતું નિરન્તરં પવત્તેતું અરહરૂપતો સરિતબ્બભાવતો ચ સારણીયં. સુય્યમાનસુખતો ચ સમ્મોદનીયં, અનુસ્સરિયમાનસુખતો સારણીયં. તથા બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાય સમ્મોદનીયં, અત્થપરિસુદ્ધતાય સારણીયન્તિ એવં અનેકેહિ પરિયાયેહિ સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા પરિયોસાપેત્વા નિટ્ઠપેત્વા ઇતો પુબ્બે તથાગતસ્સ અદિટ્ઠત્તા ગુણાગુણવસેન ગમ્ભીરભાવં વા ઉત્તાનભાવં વા અજાનન્તો એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો યં ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આગતો લોકનિસ્સરણભવોક્કન્તિપઞ્હં સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતં પુચ્છિતું ભવમ્પિ નોતિઆદિમાહ.

તત્થ ભવમ્પીતિ પિ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થે નિપાતો, તેન ચ છ સત્થારે સમ્પિણ્ડેતિ. યથા પૂરણાદયો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધમ્હા’’તિ પટિજાનન્તિ, એવં ભવમ્પિ નુ પટિજાનાતીતિ અત્થો. ઇદં પન રાજા ન અત્તનો લદ્ધિયા, લોકે મહાજનેન ગહિતપટિઞ્ઞાવસેન પુચ્છતિ. અથ ભગવા બુદ્ધસીહનાદં નદન્તો યં હિ તં મહારાજાતિઆદિમાહ. તત્થ અહં હિ મહારાજાતિ અનુત્તરં સબ્બસેટ્ઠં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં સમ્માસમ્બોધિં અહં અભિસમ્બુદ્ધોતિ અત્થો. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમનેન સમણા, જાતિવસેન બ્રાહ્મણા. સઙ્ઘિનોતિઆદીસુ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘો એતેસં અત્થીતિ સઙ્ઘિનો. સ્વેવ ગણો એતેસં અત્થીતિ ગણિનો. આચારસિક્ખાપનવસેન તસ્સ ગણસ્સ આચરિયાતિ ગણાચરિયા. ઞાતાતિ પઞ્ઞાતા પાકટા. ‘‘અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેન્તી’’તિ એવં સમુગ્ગતો યસો એતેસં અત્થીતિ યસસ્સિનો. તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા. સાધુસમ્મતાતિ ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ એવં સમ્મતા. બહુજનસ્સાતિ અસ્સુતવતો અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ. પૂરણોતિઆદીનિ તેસં નામગોત્તાનિ. પૂરણોતિ હિ નામમેવ. તથા, મક્ખલીતિ. સો પન ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિ વુત્તો. નાટપુત્તોતિ નાટસ્સ પુત્તો. બેલટ્ઠપુત્તોતિ બેલટ્ઠસ્સ પુત્તો. કચ્ચાયનોતિ પકુધસ્સ ગોત્તં. કેસકમ્બલસ્સ ધારણતો અજિતો કેસકમ્બલોતિ વુત્તો.

તેપિ મયાતિ કપ્પકોલાહલં બુદ્ધકોલાહલં ચક્કવત્તિકોલાહલન્તિ તીણિ કોલાહલાનિ. તત્થ ‘‘વસ્સસતસહસ્સમત્થકે કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ કપ્પકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસતસહસ્સમત્થકે લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મેત્તં મારિસા, ભાવેથ, કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખ’’ન્તિ મનુસ્સપ્પથે દેવતા ઘોસેન્તિયો વિચરન્તિ. ‘‘વસ્સસહસ્સમત્થકે પન બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ બુદ્ધકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિત્વા ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપન્નેન સઙ્ઘરતનેન પરિવારિતો ધમ્મં દેસેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસેન્તિ. ‘‘વસ્સસતમત્થકે પન ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસતમત્થકે સત્તરતનસમ્પન્નો ચતુદ્દીપિસ્સરો સહસ્સ પુત્તપરિવારો વેહાસઙ્ગમો ચક્કવત્તિરાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસેન્તિ.

ઇમેસુ તીસુ કોલાહલેસુ ઇમે છ સત્થારો બુદ્ધકોલાહલં સુત્વા આચરિયે પયિરુપાસિત્વા ચિન્તામાણિવિજ્જાદીનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા – ‘‘મયં બુદ્ધમ્હા’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા મહાજનપરિવુતા જનપદં વિચરન્તા અનુપુબ્બેન સાવત્થિયં પત્તા. તેસં ઉપટ્ઠાકા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘મહારાજ, પૂરણો કસ્સપો…પે… અજિતો કેસકમ્બલો બુદ્ધો કિર સબ્બઞ્ઞૂ કિરા’’તિ આરોચેસું. રાજા ‘‘તુમ્હેવ ને નિમન્તેત્વા આનેથા’’તિ આહ. તે ગન્ત્વા તેહિ, ‘‘રાજા વો નિમન્તેતિ. રઞ્ઞો ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ગન્તું ન ઉસ્સહન્તિ, પુનપ્પુનં વુચ્ચમાના ઉપટ્ઠાકાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થાય અધિવાસેત્વા સબ્બે એકતોવ અગમંસુ. રાજા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘નિસીદન્તૂ’’તિ આહ. નિગ્ગુણાનં અત્તભાવે રાજુસ્મા નામ ફરતિ, તે મહારહેસુ આસનેસુ નિસીદિતું અસક્કોન્તા ફલકેસુ ચેવ ભૂમિયં ચ નિસીદિંસુ.

રાજા ‘‘એત્તકેનેવ નત્થિ તેસં અન્તો સુક્કધમ્મો’’તિ વત્વા આહારં અદત્વાવ તાલતો પતિતં મુગ્ગરેન પોથેન્તો વિય ‘‘તુમ્હે બુદ્ધા, ન બુદ્ધા’’તિ પઞ્હં પુચ્છિ. તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘સચે ‘બુદ્ધમ્હા’તિ વક્ખામ, રાજા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિત્વા કથેતું અસક્કોન્તે ‘તુમ્હે મયં બુદ્ધાતિ મહાજનં વઞ્ચેત્વા આહિણ્ડથા’તિ જિવ્હમ્પિ છિન્દાપેય્ય, અઞ્ઞમ્પિ અનત્થં કરેય્યા’’તિ સકપટિઞ્ઞાય એવ ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિંસુ. અથ ને રાજા ગેહતો નિકડ્ઢાપેસિ. તે રાજઘરતો નિક્ખન્તે ઉપટ્ઠાકા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં આચરિયા રાજા તુમ્હે પઞ્હં પુચ્છિત્વા સક્કારસમ્માનં અકાસી’’તિ? રાજા ‘‘બુદ્ધા તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ, તતો મયં – ‘‘સચે અયં રાજા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં કથિયમાનં અજાનન્તો અમ્હેસુ મનં પદોસેસ્સતિ, બહું અપુઞ્ઞં પસવિસ્સતી’’તિ રઞ્ઞો અનુકમ્પાય ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિમ્હા, મયં પન બુદ્ધા એવ, અમ્હાકં બુદ્ધભાવો, ઉદકેન ધોવિત્વાપિ હરિતું ન સક્કાતિ. ઇતિ બહિદ્ધા ‘બુદ્ધમ્હા’તિ આહંસુ – રઞ્ઞો સન્તિકે ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિંસૂતિ, ઇદં ગહેત્વા રાજા એવમાહ. તત્થ કિં પન ભવં ગોતમો દહરો ચેવ જાતિયા, નવો ચ પબ્બજ્જાયાતિ ઇદં અત્તનો પટિઞ્ઞં ગહેત્વા વદતિ. તત્થ કિન્તિ પટિક્ખેપવચનં. એતે જાતિમહલ્લકા ચ ચિરપબ્બજિતા ચ ‘‘બુદ્ધમ્હા’’તિ ન પટિજાનન્તિ, ભવં ગોતમો જાતિયા ચ દહરો પબ્બજ્જાય ચ નવો કિં પટિજાનાતિ? મા પટિજાનાહીતિ અત્થો.

ન ઉઞ્ઞાતબ્બાતિ ન અવજાનિતબ્બા. ન પરિભોતબ્બાતિ ન પરિભવિતબ્બા. કતમે ચત્તારોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ખત્તિયોતિ રાજકુમારો. ઉરગોતિ આસીવિસો. અગ્ગીતિ અગ્ગિયેવ. ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં પન પદે દેસનાકુસલતાય અત્તાનં અબ્ભન્તરં કત્વા સીલવન્તં પબ્બજિતં દસ્સેતિ. એત્થ ચ દહરં રાજકુમારં દિસ્વા, ઉક્કમિત્વા મગ્ગં અદેન્તો, પારુપનં અનપનેન્તો, નિસિન્નાસનતો અનુટ્ઠહન્તો, હત્થિપિટ્ઠાદીહિ અનોતરન્તો, હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞનવસેન અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં અનાચારં કરોન્તો ખત્તિયં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં રાજકુમારો, મહાકણ્ડો મહોદરો – કિં નામ યંકિઞ્ચિ ચોરૂપદ્દવં વૂપસમેતું યત્થ કત્થચિ ઠાને રજ્જં અનુસાસિતું સક્ખિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. અઞ્જનિસલાકમત્તમ્પિ આસીવિસપોતકં કણ્ણાદીસુ પિળન્ધન્તો અઙ્ગુલિમ્પિ જિવ્હમ્પિ ડંસાપેન્તો ઉરગં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં આસીવિસો ઉદકદેડ્ડુભો વિય કિં નામ કિઞ્ચિદેવ ડંસિતું કસ્સચિદેવ કાયે વિસં ફરિતું સક્ખિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. ખજ્જોપનકમત્તમ્પિ અગ્ગિં ગહેત્વા હત્થેન કીળન્તો ભણ્ડુક્ખલિકાય ખિપન્તો ચૂળાય વા સયનપિટ્ઠસાટકપસિબ્બકાદીસુ વા ઠપેન્તો અગ્ગિં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં અગ્ગિ કતરં નુ ખો યાગુભત્તં પચિસ્સતિ, કતરં મચ્છમંસં, કસ્સ સીતં વિનોદેસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. દહરસામણેરમ્પિ પન દિસ્વા ઉક્કમિત્વા મગ્ગં અદેન્તોતિ રાજકુમારે વુત્તં અનાચારં કરોન્તો ભિક્ખું અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં સામણેરો મહાકણ્ઠો મહોદરો યંકિઞ્ચિ બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેતું યંકિઞ્ચિ અરઞ્ઞં અજ્ઝોગાહેત્વા વસિતું સક્ખિસ્સતિ, સઙ્ઘત્થેરકાલે મનાપો ભવિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. તં સબ્બમ્પિ ન કાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ન ઉઞ્ઞાતબ્બો ન પરિભોતબ્બોતિ આહ.

એતદવોચાતિ એતં ગાથાબન્ધં અવોચ. ગાથા ચ નામેતા તદત્થદીપનાપિ હોન્તિ વિસેસત્થદીપનાપિ, તત્રિમા તદત્થમ્પિ વિસેસત્થમ્પિ દીપેન્તિયેવ. તત્થ ખત્તિયન્તિ ખેત્તાનં અધિપતિં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘ખત્તિયો ખત્તિયો’ત્વેવ દુતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૧). જાતિસમ્પન્નન્તિ તાયેવ ખત્તિયજાતિયા જાતિસમ્પન્નં. અભિજાતન્તિ તીણિ કુલાનિ અતિક્કમિત્વા જાતં.

ઠાનં હીતિ કારણં વિજ્જતિ. મનુજિન્દોતિ મનુસ્સજેટ્ઠકો. રાજદણ્ડેનાતિ રઞ્ઞો ઉદ્ધટદણ્ડેન, સો અપ્પકો નામ ન હોતિ, દસસહસ્સવીસતિસહસ્સપ્પમાણો હોતિયેવ. તસ્મિં પક્કમતે ભુસન્તિ તસ્મિં પુગ્ગલે બલવઉપક્કમં ઉપક્કમતિ. રક્ખં જીવિતમત્તનોતિ અત્તનો જીવિતં રક્ખમાનો તં ખત્તિયં પરિવજ્જેય્ય ન ઘટ્ટેય્ય.

ઉચ્ચાવચેહીતિ નાનાવિધેહિ. વણ્ણેહીતિ સણ્ઠાનેહિ. યેન યેન હિ વણ્ણેન ચરન્તો ગોચરં લભતિ, યદિ સપ્પવણ્ણેન, યદિ દેડ્ડુભવણ્ણેન, યદિ ધમનિવણ્ણેન, અન્તમસો કલન્દકવણ્ણેનપિ ચરતિયેવ. આસજ્જાતિ પત્વા. બાલન્તિ યેન બાલેન ઘટ્ટિતો, તં બાલં નરં વા નારિં વા ડંસેય્ય.

પહૂતભક્ખન્તિ બહુભક્ખં. અગ્ગિસ્સ હિ અભક્ખં નામ નત્થિ. જાલિનન્તિ જાલવન્તં. પાવકન્તિ અગ્ગિં. પાવગન્તિપિ પાઠો. કણ્હવત્તનિન્તિ વત્તનીતિ મગ્ગો, અગ્ગિના ગતમગ્ગો કણ્હો હોતિ કાળકો, તસ્મા ‘‘કણ્હવત્તની’’તિ વુચ્ચતિ.

મહા હુત્વાનાતિ મહન્તો હુત્વા. અગ્ગિ હિ એકદા યાવબ્રહ્મલોકપ્પમાણોપિ હોતિ. જાયન્તિ તત્થ પારોહાતિ તત્થ અગ્ગિના દડ્ઢવને પારોહા જાયન્તિ. પારોહાતિ તિણરુક્ખાદયો વુચ્ચન્તિ. તે હિ અગ્ગિના દડ્ઢટ્ઠાને મૂલમત્તેપિ અવસિટ્ઠે પાદતો રોહન્તિ જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ, તસ્મા ‘‘પારોહા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પુન રોહનત્થેન વા પારોહા. અહોરત્તાનમચ્ચયેતિ રત્તિન્દિવાનં અતિક્કમે. નિદાઘેપિ દેવે વુટ્ઠમત્તે જાયન્તિ.

ભિક્ખુ ડહતિ તેજસાતિ એત્થ અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસન્તો ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડન્તો પહરન્તં પટિપહરન્તો ભિક્ખુ નામ કિઞ્ચિ ભિક્ખુતેજસા ડહિતું ન સક્કોતિ. યો પન અક્કોસન્તં ન પચ્ચક્કોસતિ, ભણ્ડન્તં ન પટિભણ્ડતિ. પહરન્તં ન પટિપહરતિ, તસ્મિં વિપ્પટિપન્નો તસ્સ સીલતેજેન ડય્હતિ. તેનેવેતં વુત્તં. ન તસ્સ પુત્તા પસવોતિ તસ્સ પુત્તધીતરોપિ ગોમહિંસકુક્કુટસૂકરાદયો પસવોપિ ન ભવન્તિ, વિનસ્સન્તીતિ અત્થો. દાયાદા વિન્દરે ધનન્તિ તસ્સ દાયાદાપિ ધનં ન વિન્દન્તિ. તાલાવત્થૂ ભવન્તિ તેતિ તે ભિક્ખુતેજસા દડ્ઢા વત્થુમત્તાવસિટ્ઠો મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય ભવન્તિ, પુત્તધીતાદિવસેન ન વડ્ઢન્તીતિ અત્થો.

તસ્માતિ યસ્મા સમણતેજેન દડ્ઢા મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય અવિરુળ્હિધમ્મા ભવન્તિ, તસ્મા. સમ્મદેવ સમાચરેતિ સમ્મા સમાચરેય્ય. સમ્મા સમાચરન્તેન પન કિં કાતબ્બન્તિ? ખત્તિયં તાવ નિસ્સાય લદ્ધબ્બં ગામનિગમયાનવાહનાદિઆનિસંસં, ઉરગં નિસ્સાય તસ્સ કીળાપનેન લદ્ધબ્બં વત્થહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિઆનિસંસં અગ્ગિં નિસ્સાય તસ્સાનુભાવેન પત્તબ્બં યાગુભત્તપચનસીતવિનોદનાદિઆનિસંસં, ભિક્ખું નિસ્સાય તસ્સ વસેન પત્તબ્બં અસુતસવનસુતપરિયોદપન-સગ્ગમગ્ગાધિગમાદિઆનિસંસં સમ્પસ્સમાનેન ‘‘એતે નિસ્સાય પુબ્બે વુત્તપ્પકારો આદીનવો અત્થિ. કિં ઇમેહી’’તિ? ન સબ્બસો પહાતબ્બા. ઇસ્સરિયત્થિકેન પન વુત્તપ્પકારં અવજાનનઞ્ચ પરિભવનઞ્ચ અકત્વા પુબ્બુટ્ઠાયિપચ્છાનિપાતિતાદીહિ ઉપાયેહિ ખત્તિયકુમારો તોસેતબ્બો, એવં તતો ઇસ્સરિયં અધિગમિસ્સતિ. અહિતુણ્ડિકેન ઉરગે વિસ્સાસં અકત્વા નાગવિજ્જં પરિવત્તેત્વા અજપદેન દણ્ડેન ગીવાય ગહેત્વા વિસહરેન મૂલેન દાઠા ધોવિત્વા પેળાયં પક્ખિપિત્વા કીળાપેન્તેન ચરિતબ્બં. એવં તં નિસ્સાય ઘાસચ્છાદનાદીનિ લભિસ્સતિ. યાગુપચનાદીનિ કત્તુકામેન અગ્ગિં વિસ્સાસેન ભણ્ડુક્ખલિકાદીસુ અપક્ખિપિત્વા હત્થેહિ અનામસન્તેન ગોમયચુણ્ણાદીહિ જાલેત્વા યાગુપચનાદીનિ કત્તબ્બાનિ, એવં તં નિસ્સાય આનિસંસં લભિસ્સતિ. અસુતસવનાદીનિ પત્થયન્તેનપિ ભિક્ખું અતિવિસ્સાસેન વેજ્જકમ્મનવકમ્માદીસુ અયોજેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતબ્બો, એવં તં નિસ્સાય અસુતપુબ્બં બુદ્ધવચનં અસુતપુબ્બં પઞ્હાવિનિચ્છયં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયો છ કામસગ્ગાનિ નવ ચ બ્રહ્મલોકે પત્વા અમતમહાનિબ્બાનદસ્સનમ્પિ લભિસ્સતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય સમ્મદેવ સમાચરેતિ આહ.

એતદવોચાતિ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નો પસાદં આવિકરોન્તો એતં ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અભિક્કન્તન્તિ અભિકન્તં અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ અત્થો. એત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન દેસનં થોમેતિ ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસના’’તિ. એકેન અત્તનો પસાદં ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદો’’તિ.

તતો પરં ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખઠપિતં, હેટ્ઠામુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિમુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિછાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ વદેય્ય. અન્ધકારેતિ કાળપક્ખચાતુદ્દસી અડ્ઢરત્તઘનવનસણ્ડ મેઘપટલેહિ ચતુરઙ્ગે તમે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મે પતિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાના પભુતિ મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારે નિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસકદેસનાપજ્જોતં ધારેન્તેન મય્હં ભગવતા એતેહિ પરિયાયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતોતિ.

એવં દેસનં થોમેત્વા ઇમાય દેસનાય રતનત્તયે પસન્નચિત્તો પસન્નાકારં કરોન્તો એસાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ એસાહન્તિ એસો અહં. ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ ભગવન્તઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ ઇમં રતનત્તયં સરણં ગચ્છામિ. ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતૂતિ મં ભગવા ‘ઉપાસકો અય’ન્તિ એવં ધારેતુ, જાનાતૂતિ અત્થો. અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વા. અજ્જદગ્ગેતિ વા પાઠો, દ-કારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગં કત્વાતિ અત્થો. પાણુપેતન્તિ પાણેહિ ઉપેતં યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં ઉપાસકં કપ્પિયકારકં મં ભગવા ધારેતૂતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સામઞ્ઞફલસુત્તે સબ્બાકારેન વુત્તોતિ. પઠમં.

૨. પુરિસસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. દુતિયે અભિવાદેત્વાતિ પુરિમસુત્તે સરણગતત્તા ઇધ અભિવાદેસિ. અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તં, અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. લોભાદીસુ લુબ્ભનલક્ખણો લોભો, દુસ્સનલક્ખણો દોસો, મુય્હનલક્ખણો મોહોતિ. હિંસન્તીતિ વિહેઠેન્તિ નાસેન્તિ વિનાસેન્તિ. અત્તસમ્ભૂતાતિ અત્તનિ સમ્ભૂતા. તચસારંવ સમ્ફલન્તિ યથા તચસારં વેળું વા નળં વા અત્તનો ફલં હિંસતિ વિનાસેતિ, એવં હિંસન્તિ વિનાસેન્તીતિ. દુતિયં.

૩. જરામરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. તતિયે અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ જરામરણતો મુત્તો નામ અત્થીતિ વુચ્ચતિ. ખત્તિયમહાસાલાતિ ખત્તિયમહાસાલા નામ મહાસારપ્પત્તા ખત્તિયા. યેસં હિ ખત્તિયાનં હેટ્ઠિમન્તેન કોટિસતં નિધાનગતં હોતિ, તયો કહાપણકુમ્ભા વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતા હોન્તિ, તે ખત્તિયમહાસાલા નામ. યેસં બ્રાહ્મણાનં અસીતિકોટિધનં નિહિતં હોતિ, દિયડ્ઢો કહાપણકુમ્ભો વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતો હોતિ, તે બ્રાહ્મણમહાસાલા નામ. યેસં ગહપતીનં ચત્તાલીસકોટિધનં નિહિતં હોતિ, કહાપણકુમ્ભો વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતો હોતિ, તે ગહપતિમહાસાલા નામ.

અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા. નિધાનગતધનસ્સ મહન્તતાય મહદ્ધના. સુવણ્ણરજતભાજનાદીનં ઉપભોગભણ્ડાનં મહન્તતાય મહાભોગા. અનિધાનગતસ્સ જાતરૂપરજતસ્સ પહૂતતાય, પહૂતજાતરૂપરજતા. વિત્તૂપકરણસ્સ તુટ્ઠિકરણસ્સ પહૂતતાય પહૂતવિત્તૂપકરણા. ગોધનાદીનઞ્ચ સત્તવિધધઞ્ઞાનઞ્ચ પહૂતતાય પહૂતધનધઞ્ઞા. તેસમ્પિ જાતાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ તેસમ્પિ એવં ઇસ્સરાનં જાતાનં નિબ્બત્તાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણા, જાતત્તાયેવ જરામરણતો મોક્ખો નામ નત્થિ, અન્તોજરામરણેયેવ હોતિ.

અરહન્તોતિઆદીસુ આરકા કિલેસેહીતિ અરહન્તો. ખીણા એતેસં ચત્તારો આસવાતિ ખીણાસવા. બ્રહ્મચરિયવાસં વુટ્ઠા પરિનિટ્ઠિતવાસાતિ વુસિતવન્તો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કરણીયં એતેસં કતન્તિ કતકરણીયા. ખન્ધભારો કિલેસભારો અભિસઙ્ખારભારો કામગુણભારોતિ, ઇમે ઓહિતા ભારા એતેસન્તિ ઓહિતભારા. અનુપ્પત્તો અરહત્તસઙ્ખાતો સકો અત્થો એતેસન્તિ અનુપ્પત્તસદત્થા. દસવિધમ્પિ પરિક્ખીણં ભવસંયોજનં એતેસન્તિ પરિક્ખીણભવસંયોજના. સમ્મા કારણેહિ જાનિત્વા વિમુત્તાતિ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તા. મગ્ગપઞ્ઞાય ચતુસચ્ચધમ્મં ઞત્વા ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તાતિ અત્થો. ભેદનધમ્મોતિ ભિજ્જનસભાવો. નિક્ખેપનધમ્મોતિ નિક્ખિપિતબ્બસભાવો. ખીણાસવસ્સ હિ અજીરણધમ્મોપિ અત્થિ, આરમ્મણતો પટિવિદ્ધં નિબ્બાનં, તં હિ ન જીરતિ. ઇધ પનસ્સ જીરણધમ્મં દસ્સેન્તો એવમાહ. અત્થુપ્પત્તિકો કિરસ્સ સુત્તસ્સ નિક્ખેપો. સિવિકસાલાય નિસીદિત્વા કથિતન્તિ વદન્તિ. તત્થ ભગવા ચિત્રાનિ રથયાનાદીનિ દિસ્વા દિટ્ઠમેવ ઉપમં કત્વા, ‘‘જીરન્તિ વે રાજરથા’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ જીરન્તીતિ જરં પાપુણન્તિ. રાજરથાતિ રઞ્ઞો અભિરૂહનરથા. સુચિત્તાતિ સુવણ્ણરજતાદીહિ સુટ્ઠુ ચિત્તિતા. અથો સરીરમ્પિ જરં ઉપેતીતિ એવરૂપેસુ અનુપાદિણ્ણકેસુ સારદારુમયેસુ રથેસુ જીરન્તેસુ ઇમસ્મિં અજ્ઝત્તિકે ઉપાદિણ્ણકે મંસલોહિતાદિમયે સરીરે કિં વત્તબ્બં? સરીરમ્પિ જરં ઉપેતિયેવાતિ અત્થો. સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તીતિ સન્તો સબ્ભીહિ સદ્ધિં સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતીતિ એવં પવેદયન્તિ. ‘‘સતં ધમ્મો નામ નિબ્બાનં, તં ન જીરતિ, અજરં અમતન્તિ એવં કથેન્તી’’તિ અત્થો. યસ્મા વા નિબ્બાનં આગમ્મ સીદનસભાવા કિલેસા ભિજ્જન્તિ, તસ્મા તં સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ પુરિમપદસ્સ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ આહ. ઇદં હિ વુત્તં હોતિ – સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતિ, તસ્મા સન્તો સબ્ભિ પવેદયન્તિ. અજરં નિબ્બાનં સતં ધમ્મોતિ આચિક્ખન્તીતિ અત્થો. સુન્દરાધિવચનં વા એતં સબ્ભીતિ. યં સબ્ભિધમ્મભૂતં નિબ્બાનં સન્તો પવેદયન્તિ કથયન્તિ, સો સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતીતિપિ અત્થો. તતિયં.

૪. પિયસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. ચતુત્થે રહોગતસ્સાતિ રહસિ ગતસ્સ. પટિસલ્લીનસ્સાતિ નિલીનસ્સ એકીભૂતસ્સ. એવમેતં, મહારાજાતિ ઇધ ભગવા ઇમં સુત્તં સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરોન્તો આહ. અન્તકેનાધિપન્નસ્સાતિ મરણેન અજ્ઝોત્થટસ્સ. ચતુત્થં.

૫. અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. પઞ્ચમે હત્થિકાયોતિ હત્થિઘટા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સંવરોતિ પિદહનં. સાધુ સબ્બત્થ સંવરોતિ ઇમિના કમ્મપથભેદં અપત્તસ્સ કમ્મસ્સ સંવરં દસ્સેતિ. લજ્જીતિ હિરિમા. લજ્જીગહણેન ચેત્થ ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. પઞ્ચમં.

૬. અપ્પકસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. છટ્ઠે ઉળારે ઉળારેતિ પણીતે ચ બહુકે ચ. મજ્જન્તીતિ માનમજ્જનેન મજ્જન્તિ. અતિસારન્તિ અતિક્કમં. કૂટન્તિ પાસં. પચ્છાસન્તિ પચ્છા તેસં. છટ્ઠં.

૭. અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. સત્તમે કામહેતૂતિ કામમૂલકં. કામનિદાનન્તિ કામપચ્ચયા. કામાધિકરણન્તિ કામકારણા. સબ્બાનિ હેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. ભદ્રમુખોતિ સુન્દરમુખો. એકદિવસં કિર રાજા અડ્ડકરણે નિસીદિ. તત્થ પઠમતરં લઞ્જં ગહેત્વા નિસિન્ના અમચ્ચા અસ્સામિકેપિ સામિકે કરિંસુ. રાજા તં ઞત્વા – ‘‘મય્હં તાવ પથવિસ્સરસ્સ સમ્મુખાપેતે એવં કરોન્તિ, પરમ્મુખા કિં નામ ન કરિસ્સન્તિ? પઞ્ઞાયિસ્સતિ દાનિ વિટટૂભો સેનાપતિ સકેન રજ્જેન, કિં મય્હં એવરૂપેહિ લઞ્જખાદકેહિ મુસાવાદીહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને નિસજ્જાયા’’તિ ચિન્તેસિ. તસ્મા એવમાહ. ખિપ્પંવ ઓડ્ડિતન્તિ કુમિનં વિય ઓડ્ડિતં. યથા મચ્છા ઓડ્ડિતં કુમિનં પવિસન્તા ન જાનન્તિ, એવં સત્તા કિલેસકામેન વત્થુકામં વીતિક્કમન્તા ન જાનન્તીતિ અત્થો. સત્તમં.

૮. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૧૯. અટ્ઠમે અત્થિ નુ ખો તે મલ્લિકેતિ કસ્મા પુચ્છતિ? અયં કિર મલ્લિકા દુગ્ગતમાલાકારસ્સ ધીતા, એકદિવસં આપણતો પૂવં ગહેત્વા ‘‘માલારામં ગન્ત્વાવ ખાદિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી પટિપથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારં ભગવન્તં ભિક્ખાચારં પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તં ભગવતો અદાસિ. સત્થા નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. આનન્દત્થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભગવા તત્થ નિસીદિત્વા તં પૂવં પરિભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. થેરો ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, કો વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. આનન્દ, અજ્જેસા તથાગતસ્સ પઠમભોજનં અદાસિ, અજ્જેવ કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતીતિ. તંદિવસમેવ ચ રાજા કાસિગામે ભાગિનેય્યેન યુદ્ધેન પરાજિતો પલાયિત્વા નગરં આગચ્છન્તો માલારામં પવિસિત્વા બલકાયસ્સ આગમનં આગમેસિ. તસ્સ સા વત્તં અકાસિ. સો તાય વત્તે પસીદિત્વા તં અન્તેપૂરં અતિહારાપેત્વા તં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ.

અથેકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇમિસ્સા દુગ્ગતકુલસ્સ ધીતુયા મહન્તં ઇસ્સરિયં દિન્નં, યંનૂનાહં ઇમં પુચ્છેય્યં ‘કો તે પિયો’તિ? સા ‘ત્વં મે, મહારાજ, પિયો’તિ વત્વા પુન મં પુચ્છિસ્સતિ. અથસ્સાહં ‘મય્હમ્પિ ત્વંયેવ પિયા’તિ વક્ખામી’’તિ. ઇતિ સો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસજનનત્થં સમ્મોદનીયં કથં કથેન્તો પુચ્છતિ. સા પન દેવી પણ્ડિતા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા ધમ્મુપટ્ઠાયિકા સઙ્ઘુપટ્ઠાયિકા મહાપઞ્ઞા, તસ્મા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘નાયં પઞ્હો રઞ્ઞો મુખં ઓલોકેત્વા કથેતબ્બો’’તિ. સા સરસેનેવ કથેત્વા રાજાનં પુચ્છિ. રાજા તાય સરસેન કથિતત્તા નિવત્તિતું અલભન્તો સયમ્પિ સરસેનેવ કથેત્વા ‘‘સકારણં ઇદં, તથાગતસ્સ નં આરોચેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ભગવતો આરોચેસિ. નેવજ્ઝગાતિ નાધિગચ્છતિ. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ યથા એકસ્સ અત્તા પિયો, એવં પરેસં પુથુસત્તાનમ્પિ અત્તા પિયોતિ અત્થો. અટ્ઠમં.

૯. યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. નવમે થૂણૂપનીતાનીતિ થૂણં ઉપનીતાનિ, થૂણાય બદ્ધાનિ હોન્તિ. પરિકમ્માનિ કરોન્તીતિ એત્તાવતા તેહિ ભિક્ખૂહિ રઞ્ઞો આરદ્ધયઞ્ઞો તથાગતસ્સ આરોચિતો. કસ્મા પન રઞ્ઞા અયં યઞ્ઞો આરદ્ધો? દુસ્સુપિનપટિઘાતાય. એકદિવસં કિર રાજા સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં અનુસઞ્ચરન્તો વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકયમાનં એકં ઇત્થિં દિસ્વા તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તો તતોવ પટિનિવત્તિત્વા અન્તેપુરં પવિસિત્વા એકસ્સ પુરિસસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ગચ્છ તસ્સા સસ્સામિકભાવં વા અસ્સામિકભાવં વા જાનાહી’’તિ પેસેસિ. સો ગન્ત્વા પુચ્છિ. સા ‘‘એસો મે સામિકો આપણે નિસિન્નો’’તિ દસ્સેસિ. રાજપુરિસો રઞ્ઞો તમત્થં આચિક્ખિ. રાજા તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મં ઉપટ્ઠહા’’તિ આહ. ‘‘નાહં, દેવ, ઉપટ્ઠહિતું જાનામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઉપટ્ઠાનં નામ ન આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ બલક્કારેન આવુધફલકં ગાહાપેત્વા ઉપટ્ઠાકં અકાસિ. ઉપટ્ઠહિત્વા ગેહં ગતમત્તમેવ ચ નં પુન પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઉપટ્ઠાકેન નામ રઞ્ઞો વચનં કત્તબ્બં, ગચ્છ ઇતો યોજનમત્તે અમ્હાકં સીસધોવનપોક્ખરણી અત્થિ, તતો અરુણમત્તિકઞ્ચ લોહિતુપ્પલમાલઞ્ચ ગણ્હિત્વા એહિ. સચે અજ્જેવ નાગચ્છસિ, રાજદણ્ડં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો રાજભયેન નિક્ખમિત્વા ગતો.

રાજાપિ તસ્મિં ગતે દોવારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અજ્જ સાયન્હેયેવ દ્વારં પિદહિત્વા ‘અહં રાજદૂતો’તિ વા ‘ઉપરાજદૂતો’તિ વા ભણન્તાનમ્પિ મા વિવરી’’તિ આહ. સો પુરિસો મત્તિકઞ્ચ ઉપ્પલાનિ ચ ગહેત્વા દ્વારે પિહિતમત્તે આગન્ત્વા બહું વદન્તોપિ દ્વારં અલભિત્વા પરિસ્સયભયેન જેતવનં ગતો. રાજાપિ રાગપરિળાહેન અભિભૂતો કાલે નિસીદતિ, કાલે તિટ્ઠતિ, કાલે નિપજ્જતિ, સન્નિટ્ઠાનં અલભન્તો યત્થ કત્થચિ નિસિન્નકોવ મક્કટનિદ્દાય નિદ્દાયતિ.

પુબ્બે ચ તસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકકમ્મં કત્વા નન્દોપનન્દાય નામ લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિંસુ. તે ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાના તિંસવસ્સસહસ્સાનિ હેટ્ઠા ગચ્છન્તા કુમ્ભિયા તલં પાપુણન્તિ, તિંસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપરિ ગચ્છન્તા મત્થકં પાપુણન્તિ. તે તં દિવસં આલોકં ઓલોકેત્વા અત્તનો દુક્કટભયેન એકેકં ગાથં વત્તુકામા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરમેવ આહંસુ. એકો સ-કારં, એકો સો-કારં, એકો ન-કારં, એકો દુ-કારં આહ. રાજા તેસં નેરયિકસત્તાનં સદ્દં સુતકાલતો પટ્ઠાય સુખં અવિન્દમાનોવ તંરત્તાવસેસં વીતિનામેસિ.

અરુણે ઉટ્ઠિતે પુરોહિતો આગન્ત્વા તં સુખસેય્યં પુચ્છિ. સો ‘‘કુતો મે, આચરિય, સુખ’’ન્તિ? વત્વા, ‘‘સુપિને એવરૂપે સદ્દે અસ્સોસિ’’ન્તિ આચિક્ખિ. બ્રાહ્મણો – ‘‘ઇમસ્સ રઞ્ઞો ઇમિના સુપિનેન વુડ્ઢિ વા હાનિ વા નત્થિ, અપિચ ખો પન યં ઇમસ્સ ગેહે અત્થિ, તં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હોતિ, ગોતમસાવકાનં હોતિ, બ્રાહ્મણા કિઞ્ચિ ન લભન્તિ, બ્રાહ્મણાનં ભિક્ખં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ, ‘‘ભારિયો અયં, મહારાજ, સુપિનો તીસુ જાનીસુ એકા પઞ્ઞાયતિ, રજ્જન્તરાયો વા ભવિસ્સતિ જીવિતન્તરાયો વા, દેવો વા ન વસ્સિસ્સતી’’તિ આહ. કથં સોત્થિ ભવેય્ય આચરિયાતિ? ‘‘મન્તેત્વા ઞાતું સક્કા, મહારાજાતિ. ગચ્છથ આચરિયેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા અમ્હાકં સોત્થિં કરોથા’’તિ.

સો સિવિકસાલાયં બ્રાહ્મણે સન્નિપાતેત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘વિસું વિસું ગન્ત્વા એવં વદથા’’તિ તયો વગ્ગે અકાસિ. બ્રાહ્મણા પવિસિત્વા રાજાનં સુખસેય્યં પુચ્છિંસુ. રાજા પુરોહિતસ્સ કથિતનિયામેનેવ કથેત્વા ‘‘કથં સોત્થિ ભવેય્યા’’તિ પુચ્છિ. મહાબ્રાહ્મણા – ‘‘સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા એતસ્સ કમ્મસ્સ સોત્થિ ભવેય્ય, એવં, મહારાજ, આચરિયા કથેન્તી’’તિ આહંસુ. રાજા તેસં સુત્વા અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ દુતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ આગન્ત્વા તત્થેવ કથેસું. તથા તતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ. અથ રાજા ‘‘યઞ્ઞં કરોન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. તતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણા ઉસભાદયો પાણે આહરાપેસું. નગરે મહાસદ્દો ઉદપાદિ. તં પવત્તિં ઞત્વા મલ્લિકા રાજાનં તથાગતસ્સ સન્તિકં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં ભગવા – ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ આહ. રાજા – ‘‘અજ્જ મે, ભન્તે, સુપિનકે ચત્તારો સદ્દા સુતા, સોહં બ્રાહ્મણે પુચ્છિં. બ્રાહ્મણા ‘ભારિયો, મહારાજ, સુપિનો, સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા પટિકમ્મં કરોમાતિ આરદ્ધા’’’તિ આહ. કિન્તિ તે, મહારાજ, સદ્દા સુતાતિ. સો યથાસુતં આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – પુબ્બે, મહારાજ, ઇમસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકા હુત્વા નન્દોપનન્દાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સમત્થકે ઉગ્ગચ્છિંસુ.

તત્થ એકો –

‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

નિરયે પચ્ચમાનાનં, કદા અન્તો ભવિસ્સતી’’તિ.(પે. વ. ૮૦૨; જા. ૧.૪.૫૪) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. દુતિયો –

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ. (પે. વ. ૮૦૫; જા. ૧.૪.૫૬) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. તતિયો –

‘‘નત્થિ અન્તો કુતો અન્તો, ન અન્તો પટિદિસ્સતિ;

તદા હિ પકતં પાપં, મમ તુય્હઞ્ચ મારિસા’’તિ. (પે. વ. ૮૦૩; જા. ૧.૪.૫૫) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. ચતુત્થો –

‘‘દુજ્જીવિતમજીવિમ્હા, યે સન્તે ન દદમ્હસે;

વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો’’તિ. (પે. વ. ૮૦૪; જા. ૧.૪.૫૩) –

ઇમં. તે ઇમા ગાથા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા તત્થેવ નિમુગ્ગા. ઇતિ, મહારાજ, તે નેરયિકસત્તા યથાકમ્મેન વિરવિંસુ. તસ્સ સદ્દસ્સ સુતપચ્ચયા તુય્હં હાનિ વા વુડ્ઢિ વા નત્થિ. એત્તકાનં પન પસૂનં ઘાતનકમ્મં નામ ભારિયન્તિ નિરયભયેન તજ્જેત્વા ધમ્મકથં કથેસિ. રાજા દસબલે પસીદિત્વા, ‘‘મુઞ્ચામિ, નેસં જીવિતં દદામિ, હરિતાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદન્તુ, સીતલાનિ ચ પાનીયાનિ પિવન્તુ, સીતો ચ નેસં વાતો ઉપવાયતૂ’’તિ વત્વા, ‘‘ગચ્છથ હારેથા’’તિ મનુસ્સે આણાપેસિ. તે ગન્ત્વા બ્રાહ્મણે પલાપેત્વા તં પાણસઙ્ઘં બન્ધનતો મોચેત્વા નગરે ધમ્મભેરિં ચરાપેસું.

અથ રાજા દસબલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, એકરત્તિ નામ તિયામા હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે રત્તિયો એકતો ઘટિતા વિય અહેસુ’’ન્તિ. સોપિ પુરિસો તત્થેવ નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, યોજનં નામ ચતુગાવુતં હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે યોજનાનિ એકતો કતાનિ વિય અહેસુ’’ન્તિ. અથ ભગવા – ‘‘જાગરસ્સ તાવ રત્તિયા દીઘભાવો પાકટો, સન્તસ્સ યોજનસ્સ દીઘભાવો પાકટો, વટ્ટપતિતસ્સ પન બાલપુથુજ્જનસ્સ અનમતગ્ગસંસારવટ્ટં એકન્તદીઘમેવા’’તિ રાજાનઞ્ચ તઞ્ચ પુરિસં નેરયિકસત્તે ચ આરબ્ભ ધમ્મપદે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાનં સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૦);

ગાથાપરિયોસાને સો ઇત્થિસામિકો પુરિસો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં કારણં જાનિત્વા.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ – પોરાણરાજકાલે કિર સસ્સમેધં પુરિસમેધં સમ્માપાસં વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકં ભત્ત-વેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થતો લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિનાવ વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ, હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત માતુલા’’તિઆદિના નયેન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પિયવાચાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં. મનુસ્સા મુદા મોદમાના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરદ્વારા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણી.

અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલકં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિ આદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. તેસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તિ વધન્તીતિ અસ્સમેધો. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ એકસ્મિં મજ્ઝિમદિવસેયેવ સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો. ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસેન્તીતિ સમ્માપાસો. દિવસે દિવસે સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા ચ પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેવેતં અધિવચનં. મહારમ્ભાતિ મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા. સમ્મગ્ગતાતિ સમ્મા પટિપન્ના બુદ્ધાદયો. નિરારમ્ભાતિ અપ્પત્થા અપ્પકિચ્ચા. યજન્તિ અનુકુલન્તિ અનુકુલેસુ યજન્તિ, યં નિચ્ચભત્તાદિ પુબ્બપુરિસેહિ પટ્ઠપિતં, તં અપરાપરં અનુપચ્છિન્નત્તા મનુસ્સા દદન્તીતિ અત્થો. નવમં.

૧૦. બન્ધનસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. દસમે ઇધ, ભન્તે, રઞ્ઞાતિ ઇદં તે ભિક્ખૂ તેસુ મનુસ્સેસુ આનન્દત્થેરસ્સ સુકતકારણં આરોચેન્તા આરોચેસું. રઞ્ઞો કિર સક્કેન કુસરાજસ્સ દિન્નો અટ્ઠવઙ્કો મણિ પવેણિયા આગતો. રાજા અલઙ્કરણકાલે તં મણિં આહરથાતિ આહ. મનુસ્સા ‘‘ઠપિતટ્ઠાને ન પસ્સામા’’તિ આરોચેસું. રાજા અન્તોઘરચારિનો ‘‘મણિં પરિયેસિત્વા દેથા’’તિ બન્ધાપેસિ. આનન્દત્થેરો તે દિસ્વા મણિપટિસામકાનં એકં ઉપાયં આચિક્ખિ. તે રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘પણ્ડિતો થેરો, થેરસ્સ વચનં કરોથા’’તિ. પટિસામકમનુસ્સા રાજઙ્ગણે ઉદકચાટિં ઠપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા તે મનુસ્સે આહંસુ – ‘‘સાટકં પારુપિત્વા એત્થ ગન્ત્વા હત્થં ઓતારેથા’’તિ. મણિચોરો ચિન્તેસિ – ‘‘રાજભણ્ડં વિસ્સજ્જેતું વા વલઞ્જેતું વા ન સક્કા’’તિ. સો ગેહં ગન્ત્વા મણિં ઉપકચ્છકે ઠપેત્વા સાટકં પારુપિત્વા આગમ્મ ઉદકચાટિયં પક્ખિપિત્વા પક્કામિ. મહાજને પટિક્કન્તે રાજમનુસ્સા ચાટિયં હત્થં ઓતારેત્વા મણિં દિસ્વા આહરિત્વા રઞ્ઞો અદંસુ. ‘‘આનન્દત્થેરેન કિર દસ્સિતનયેન મણિ દિટ્ઠો’’તિ મહાજનો કોલાહલં અકાસિ. તે ભિક્ખૂ તં કારણં તથાગતસ્સ આરોચેન્તા ઇમં પવત્તિં આરોચેસું. સત્થા – ‘‘અનચ્છરિયં, ભિક્ખવે, યં આનન્દો મનુસ્સાનં હત્થારુળ્હમણિં આહરાપેય્ય, યત્થ પુબ્બે પણ્ડિતા અત્તનો ઞાણે ઠત્વા અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તાનં તિરચ્છાનગતાનમ્પિ હત્થારુળ્હં ભણ્ડં આહરાપેત્વા રઞ્ઞો અદંસૂ’’તિ વત્વા –

‘‘ઉક્કટ્ઠે સૂરમિચ્છન્તિ, મન્તીસુ અકુતૂહલં;

પિયઞ્ચ અન્નપાનમ્હિ, અત્થે જાતે ચ પણ્ડિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૯૨) –

મહાસારજાતકં કથેસિ.

ન તં દળ્હન્તિ તં બન્ધનં થિરન્તિ ન કથેન્તિ. યદાયસન્તિ યં આયસા કતં. સારત્તરત્તાતિ સુટ્ઠુ રત્તરત્તા, સારત્તેન વા રત્તા સારત્તરત્તા, સારં ઇદન્તિ મઞ્ઞનાય રત્તાતિ અત્થો. અપેક્ખાતિ આલયો નિકન્તિ. આહૂતિ કથેન્તિ. ઓહારિનન્તિ ચતૂસુ અપાયેસુ આકડ્ઢનકં. સિથિલન્તિ ન આયસાદિબન્ધનં વિય ઇરિયાપથં નિવારેત્વા ઠિતં. તેન હિ બન્ધનેન બદ્ધા પરદેસમ્પિ ગચ્છન્તિયેવ. દુપ્પમુઞ્ચન્તિ અઞ્ઞત્ર લોકુત્તરઞાણેન મુઞ્ચિતું અસક્કુણેય્યન્તિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.