૩. કોસલસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. દહરસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. કોસલસંયુત્તસ્સ પઠમે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો ભગવા તેન, એવં સોપિ ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ. સીતોદકં વિય ઉણ્હોદકેન સમ્મોદિતં એકીભાવં અગમાસિ. યાય ચ – ‘‘કચ્ચિ, ભો ગોતમ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ ભોતો ચ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચ અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારો’’તિઆદિકાય કથાય સમ્મોદિ, તં પીતિપામોજ્જસઙ્ખાતસમ્મોદજનનતો સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો ચ સમ્મોદનીયં, અત્થબ્યઞ્જનમધુરતાય ચિરમ્પિ કાલં સારેતું નિરન્તરં પવત્તેતું અરહરૂપતો સરિતબ્બભાવતો ચ સારણીયં. સુય્યમાનસુખતો ચ સમ્મોદનીયં, અનુસ્સરિયમાનસુખતો સારણીયં. તથા બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાય સમ્મોદનીયં, અત્થપરિસુદ્ધતાય સારણીયન્તિ એવં અનેકેહિ પરિયાયેહિ સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા પરિયોસાપેત્વા નિટ્ઠપેત્વા ઇતો પુબ્બે તથાગતસ્સ અદિટ્ઠત્તા ગુણાગુણવસેન ગમ્ભીરભાવં વા ઉત્તાનભાવં વા અજાનન્તો એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો યં ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આગતો લોકનિસ્સરણભવોક્કન્તિપઞ્હં સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતં પુચ્છિતું ભવમ્પિ નોતિઆદિમાહ.

તત્થ ભવમ્પીતિ પિ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થે નિપાતો, તેન ચ છ સત્થારે સમ્પિણ્ડેતિ. યથા પૂરણાદયો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધમ્હા’’તિ પટિજાનન્તિ, એવં ભવમ્પિ નુ પટિજાનાતીતિ અત્થો. ઇદં પન રાજા ન અત્તનો લદ્ધિયા, લોકે મહાજનેન ગહિતપટિઞ્ઞાવસેન પુચ્છતિ. અથ ભગવા બુદ્ધસીહનાદં નદન્તો યં હિ તં મહારાજાતિઆદિમાહ. તત્થ અહં હિ મહારાજાતિ અનુત્તરં સબ્બસેટ્ઠં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં સમ્માસમ્બોધિં અહં અભિસમ્બુદ્ધોતિ અત્થો. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમનેન સમણા, જાતિવસેન બ્રાહ્મણા. સઙ્ઘિનોતિઆદીસુ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘો એતેસં અત્થીતિ સઙ્ઘિનો. સ્વેવ ગણો એતેસં અત્થીતિ ગણિનો. આચારસિક્ખાપનવસેન તસ્સ ગણસ્સ આચરિયાતિ ગણાચરિયા. ઞાતાતિ પઞ્ઞાતા પાકટા. ‘‘અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેન્તી’’તિ એવં સમુગ્ગતો યસો એતેસં અત્થીતિ યસસ્સિનો. તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા. સાધુસમ્મતાતિ ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ એવં સમ્મતા. બહુજનસ્સાતિ અસ્સુતવતો અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ. પૂરણોતિઆદીનિ તેસં નામગોત્તાનિ. પૂરણોતિ હિ નામમેવ. તથા, મક્ખલીતિ. સો પન ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિ વુત્તો. નાટપુત્તોતિ નાટસ્સ પુત્તો. બેલટ્ઠપુત્તોતિ બેલટ્ઠસ્સ પુત્તો. કચ્ચાયનોતિ પકુધસ્સ ગોત્તં. કેસકમ્બલસ્સ ધારણતો અજિતો કેસકમ્બલોતિ વુત્તો.

તેપિ મયાતિ કપ્પકોલાહલં બુદ્ધકોલાહલં ચક્કવત્તિકોલાહલન્તિ તીણિ કોલાહલાનિ. તત્થ ‘‘વસ્સસતસહસ્સમત્થકે કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ કપ્પકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસતસહસ્સમત્થકે લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મેત્તં મારિસા, ભાવેથ, કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખ’’ન્તિ મનુસ્સપ્પથે દેવતા ઘોસેન્તિયો વિચરન્તિ. ‘‘વસ્સસહસ્સમત્થકે પન બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ બુદ્ધકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસહસ્સમત્થકે બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિત્વા ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપન્નેન સઙ્ઘરતનેન પરિવારિતો ધમ્મં દેસેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસેન્તિ. ‘‘વસ્સસતમત્થકે પન ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ હોતિ – ‘‘ઇતો વસ્સસતમત્થકે સત્તરતનસમ્પન્નો ચતુદ્દીપિસ્સરો સહસ્સ પુત્તપરિવારો વેહાસઙ્ગમો ચક્કવત્તિરાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ દેવતા ઉગ્ઘોસેન્તિ.

ઇમેસુ તીસુ કોલાહલેસુ ઇમે છ સત્થારો બુદ્ધકોલાહલં સુત્વા આચરિયે પયિરુપાસિત્વા ચિન્તામાણિવિજ્જાદીનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા – ‘‘મયં બુદ્ધમ્હા’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા મહાજનપરિવુતા જનપદં વિચરન્તા અનુપુબ્બેન સાવત્થિયં પત્તા. તેસં ઉપટ્ઠાકા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘મહારાજ, પૂરણો કસ્સપો…પે… અજિતો કેસકમ્બલો બુદ્ધો કિર સબ્બઞ્ઞૂ કિરા’’તિ આરોચેસું. રાજા ‘‘તુમ્હેવ ને નિમન્તેત્વા આનેથા’’તિ આહ. તે ગન્ત્વા તેહિ, ‘‘રાજા વો નિમન્તેતિ. રઞ્ઞો ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વુત્તા ગન્તું ન ઉસ્સહન્તિ, પુનપ્પુનં વુચ્ચમાના ઉપટ્ઠાકાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થાય અધિવાસેત્વા સબ્બે એકતોવ અગમંસુ. રાજા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘નિસીદન્તૂ’’તિ આહ. નિગ્ગુણાનં અત્તભાવે રાજુસ્મા નામ ફરતિ, તે મહારહેસુ આસનેસુ નિસીદિતું અસક્કોન્તા ફલકેસુ ચેવ ભૂમિયં ચ નિસીદિંસુ.

રાજા ‘‘એત્તકેનેવ નત્થિ તેસં અન્તો સુક્કધમ્મો’’તિ વત્વા આહારં અદત્વાવ તાલતો પતિતં મુગ્ગરેન પોથેન્તો વિય ‘‘તુમ્હે બુદ્ધા, ન બુદ્ધા’’તિ પઞ્હં પુચ્છિ. તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘સચે ‘બુદ્ધમ્હા’તિ વક્ખામ, રાજા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિત્વા કથેતું અસક્કોન્તે ‘તુમ્હે મયં બુદ્ધાતિ મહાજનં વઞ્ચેત્વા આહિણ્ડથા’તિ જિવ્હમ્પિ છિન્દાપેય્ય, અઞ્ઞમ્પિ અનત્થં કરેય્યા’’તિ સકપટિઞ્ઞાય એવ ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિંસુ. અથ ને રાજા ગેહતો નિકડ્ઢાપેસિ. તે રાજઘરતો નિક્ખન્તે ઉપટ્ઠાકા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં આચરિયા રાજા તુમ્હે પઞ્હં પુચ્છિત્વા સક્કારસમ્માનં અકાસી’’તિ? રાજા ‘‘બુદ્ધા તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ, તતો મયં – ‘‘સચે અયં રાજા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં કથિયમાનં અજાનન્તો અમ્હેસુ મનં પદોસેસ્સતિ, બહું અપુઞ્ઞં પસવિસ્સતી’’તિ રઞ્ઞો અનુકમ્પાય ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિમ્હા, મયં પન બુદ્ધા એવ, અમ્હાકં બુદ્ધભાવો, ઉદકેન ધોવિત્વાપિ હરિતું ન સક્કાતિ. ઇતિ બહિદ્ધા ‘બુદ્ધમ્હા’તિ આહંસુ – રઞ્ઞો સન્તિકે ‘ન મયં બુદ્ધા’તિ વદિંસૂતિ, ઇદં ગહેત્વા રાજા એવમાહ. તત્થ કિં પન ભવં ગોતમો દહરો ચેવ જાતિયા, નવો ચ પબ્બજ્જાયાતિ ઇદં અત્તનો પટિઞ્ઞં ગહેત્વા વદતિ. તત્થ કિન્તિ પટિક્ખેપવચનં. એતે જાતિમહલ્લકા ચ ચિરપબ્બજિતા ચ ‘‘બુદ્ધમ્હા’’તિ ન પટિજાનન્તિ, ભવં ગોતમો જાતિયા ચ દહરો પબ્બજ્જાય ચ નવો કિં પટિજાનાતિ? મા પટિજાનાહીતિ અત્થો.

ન ઉઞ્ઞાતબ્બાતિ ન અવજાનિતબ્બા. ન પરિભોતબ્બાતિ ન પરિભવિતબ્બા. કતમે ચત્તારોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ખત્તિયોતિ રાજકુમારો. ઉરગોતિ આસીવિસો. અગ્ગીતિ અગ્ગિયેવ. ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં પન પદે દેસનાકુસલતાય અત્તાનં અબ્ભન્તરં કત્વા સીલવન્તં પબ્બજિતં દસ્સેતિ. એત્થ ચ દહરં રાજકુમારં દિસ્વા, ઉક્કમિત્વા મગ્ગં અદેન્તો, પારુપનં અનપનેન્તો, નિસિન્નાસનતો અનુટ્ઠહન્તો, હત્થિપિટ્ઠાદીહિ અનોતરન્તો, હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞનવસેન અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં અનાચારં કરોન્તો ખત્તિયં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં રાજકુમારો, મહાકણ્ડો મહોદરો – કિં નામ યંકિઞ્ચિ ચોરૂપદ્દવં વૂપસમેતું યત્થ કત્થચિ ઠાને રજ્જં અનુસાસિતું સક્ખિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. અઞ્જનિસલાકમત્તમ્પિ આસીવિસપોતકં કણ્ણાદીસુ પિળન્ધન્તો અઙ્ગુલિમ્પિ જિવ્હમ્પિ ડંસાપેન્તો ઉરગં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં આસીવિસો ઉદકદેડ્ડુભો વિય કિં નામ કિઞ્ચિદેવ ડંસિતું કસ્સચિદેવ કાયે વિસં ફરિતું સક્ખિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. ખજ્જોપનકમત્તમ્પિ અગ્ગિં ગહેત્વા હત્થેન કીળન્તો ભણ્ડુક્ખલિકાય ખિપન્તો ચૂળાય વા સયનપિટ્ઠસાટકપસિબ્બકાદીસુ વા ઠપેન્તો અગ્ગિં અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં અગ્ગિ કતરં નુ ખો યાગુભત્તં પચિસ્સતિ, કતરં મચ્છમંસં, કસ્સ સીતં વિનોદેસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. દહરસામણેરમ્પિ પન દિસ્વા ઉક્કમિત્વા મગ્ગં અદેન્તોતિ રાજકુમારે વુત્તં અનાચારં કરોન્તો ભિક્ખું અવજાનાતિ નામ. ‘‘ભદ્દકો વતાયં સામણેરો મહાકણ્ઠો મહોદરો યંકિઞ્ચિ બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેતું યંકિઞ્ચિ અરઞ્ઞં અજ્ઝોગાહેત્વા વસિતું સક્ખિસ્સતિ, સઙ્ઘત્થેરકાલે મનાપો ભવિસ્સતી’’તિઆદીનિ વદન્તો પરિભોતિ નામ. તં સબ્બમ્પિ ન કાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ન ઉઞ્ઞાતબ્બો ન પરિભોતબ્બોતિ આહ.

એતદવોચાતિ એતં ગાથાબન્ધં અવોચ. ગાથા ચ નામેતા તદત્થદીપનાપિ હોન્તિ વિસેસત્થદીપનાપિ, તત્રિમા તદત્થમ્પિ વિસેસત્થમ્પિ દીપેન્તિયેવ. તત્થ ખત્તિયન્તિ ખેત્તાનં અધિપતિં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘ખત્તિયો ખત્તિયો’ત્વેવ દુતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૧). જાતિસમ્પન્નન્તિ તાયેવ ખત્તિયજાતિયા જાતિસમ્પન્નં. અભિજાતન્તિ તીણિ કુલાનિ અતિક્કમિત્વા જાતં.

ઠાનં હીતિ કારણં વિજ્જતિ. મનુજિન્દોતિ મનુસ્સજેટ્ઠકો. રાજદણ્ડેનાતિ રઞ્ઞો ઉદ્ધટદણ્ડેન, સો અપ્પકો નામ ન હોતિ, દસસહસ્સવીસતિસહસ્સપ્પમાણો હોતિયેવ. તસ્મિં પક્કમતે ભુસન્તિ તસ્મિં પુગ્ગલે બલવઉપક્કમં ઉપક્કમતિ. રક્ખં જીવિતમત્તનોતિ અત્તનો જીવિતં રક્ખમાનો તં ખત્તિયં પરિવજ્જેય્ય ન ઘટ્ટેય્ય.

ઉચ્ચાવચેહીતિ નાનાવિધેહિ. વણ્ણેહીતિ સણ્ઠાનેહિ. યેન યેન હિ વણ્ણેન ચરન્તો ગોચરં લભતિ, યદિ સપ્પવણ્ણેન, યદિ દેડ્ડુભવણ્ણેન, યદિ ધમનિવણ્ણેન, અન્તમસો કલન્દકવણ્ણેનપિ ચરતિયેવ. આસજ્જાતિ પત્વા. બાલન્તિ યેન બાલેન ઘટ્ટિતો, તં બાલં નરં વા નારિં વા ડંસેય્ય.

પહૂતભક્ખન્તિ બહુભક્ખં. અગ્ગિસ્સ હિ અભક્ખં નામ નત્થિ. જાલિનન્તિ જાલવન્તં. પાવકન્તિ અગ્ગિં. પાવગન્તિપિ પાઠો. કણ્હવત્તનિન્તિ વત્તનીતિ મગ્ગો, અગ્ગિના ગતમગ્ગો કણ્હો હોતિ કાળકો, તસ્મા ‘‘કણ્હવત્તની’’તિ વુચ્ચતિ.

મહા હુત્વાનાતિ મહન્તો હુત્વા. અગ્ગિ હિ એકદા યાવબ્રહ્મલોકપ્પમાણોપિ હોતિ. જાયન્તિ તત્થ પારોહાતિ તત્થ અગ્ગિના દડ્ઢવને પારોહા જાયન્તિ. પારોહાતિ તિણરુક્ખાદયો વુચ્ચન્તિ. તે હિ અગ્ગિના દડ્ઢટ્ઠાને મૂલમત્તેપિ અવસિટ્ઠે પાદતો રોહન્તિ જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ, તસ્મા ‘‘પારોહા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પુન રોહનત્થેન વા પારોહા. અહોરત્તાનમચ્ચયેતિ રત્તિન્દિવાનં અતિક્કમે. નિદાઘેપિ દેવે વુટ્ઠમત્તે જાયન્તિ.

ભિક્ખુ ડહતિ તેજસાતિ એત્થ અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસન્તો ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડન્તો પહરન્તં પટિપહરન્તો ભિક્ખુ નામ કિઞ્ચિ ભિક્ખુતેજસા ડહિતું ન સક્કોતિ. યો પન અક્કોસન્તં ન પચ્ચક્કોસતિ, ભણ્ડન્તં ન પટિભણ્ડતિ. પહરન્તં ન પટિપહરતિ, તસ્મિં વિપ્પટિપન્નો તસ્સ સીલતેજેન ડય્હતિ. તેનેવેતં વુત્તં. ન તસ્સ પુત્તા પસવોતિ તસ્સ પુત્તધીતરોપિ ગોમહિંસકુક્કુટસૂકરાદયો પસવોપિ ન ભવન્તિ, વિનસ્સન્તીતિ અત્થો. દાયાદા વિન્દરે ધનન્તિ તસ્સ દાયાદાપિ ધનં ન વિન્દન્તિ. તાલાવત્થૂ ભવન્તિ તેતિ તે ભિક્ખુતેજસા દડ્ઢા વત્થુમત્તાવસિટ્ઠો મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય ભવન્તિ, પુત્તધીતાદિવસેન ન વડ્ઢન્તીતિ અત્થો.

તસ્માતિ યસ્મા સમણતેજેન દડ્ઢા મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય અવિરુળ્હિધમ્મા ભવન્તિ, તસ્મા. સમ્મદેવ સમાચરેતિ સમ્મા સમાચરેય્ય. સમ્મા સમાચરન્તેન પન કિં કાતબ્બન્તિ? ખત્તિયં તાવ નિસ્સાય લદ્ધબ્બં ગામનિગમયાનવાહનાદિઆનિસંસં, ઉરગં નિસ્સાય તસ્સ કીળાપનેન લદ્ધબ્બં વત્થહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિઆનિસંસં અગ્ગિં નિસ્સાય તસ્સાનુભાવેન પત્તબ્બં યાગુભત્તપચનસીતવિનોદનાદિઆનિસંસં, ભિક્ખું નિસ્સાય તસ્સ વસેન પત્તબ્બં અસુતસવનસુતપરિયોદપન-સગ્ગમગ્ગાધિગમાદિઆનિસંસં સમ્પસ્સમાનેન ‘‘એતે નિસ્સાય પુબ્બે વુત્તપ્પકારો આદીનવો અત્થિ. કિં ઇમેહી’’તિ? ન સબ્બસો પહાતબ્બા. ઇસ્સરિયત્થિકેન પન વુત્તપ્પકારં અવજાનનઞ્ચ પરિભવનઞ્ચ અકત્વા પુબ્બુટ્ઠાયિપચ્છાનિપાતિતાદીહિ ઉપાયેહિ ખત્તિયકુમારો તોસેતબ્બો, એવં તતો ઇસ્સરિયં અધિગમિસ્સતિ. અહિતુણ્ડિકેન ઉરગે વિસ્સાસં અકત્વા નાગવિજ્જં પરિવત્તેત્વા અજપદેન દણ્ડેન ગીવાય ગહેત્વા વિસહરેન મૂલેન દાઠા ધોવિત્વા પેળાયં પક્ખિપિત્વા કીળાપેન્તેન ચરિતબ્બં. એવં તં નિસ્સાય ઘાસચ્છાદનાદીનિ લભિસ્સતિ. યાગુપચનાદીનિ કત્તુકામેન અગ્ગિં વિસ્સાસેન ભણ્ડુક્ખલિકાદીસુ અપક્ખિપિત્વા હત્થેહિ અનામસન્તેન ગોમયચુણ્ણાદીહિ જાલેત્વા યાગુપચનાદીનિ કત્તબ્બાનિ, એવં તં નિસ્સાય આનિસંસં લભિસ્સતિ. અસુતસવનાદીનિ પત્થયન્તેનપિ ભિક્ખું અતિવિસ્સાસેન વેજ્જકમ્મનવકમ્માદીસુ અયોજેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતબ્બો, એવં તં નિસ્સાય અસુતપુબ્બં બુદ્ધવચનં અસુતપુબ્બં પઞ્હાવિનિચ્છયં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયો છ કામસગ્ગાનિ નવ ચ બ્રહ્મલોકે પત્વા અમતમહાનિબ્બાનદસ્સનમ્પિ લભિસ્સતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય સમ્મદેવ સમાચરેતિ આહ.

એતદવોચાતિ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નો પસાદં આવિકરોન્તો એતં ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અભિક્કન્તન્તિ અભિકન્તં અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ અત્થો. એત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન દેસનં થોમેતિ ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસના’’તિ. એકેન અત્તનો પસાદં ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદો’’તિ.

તતો પરં ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખઠપિતં, હેટ્ઠામુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિમુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિછાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ વદેય્ય. અન્ધકારેતિ કાળપક્ખચાતુદ્દસી અડ્ઢરત્તઘનવનસણ્ડ મેઘપટલેહિ ચતુરઙ્ગે તમે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મે પતિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાના પભુતિ મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારે નિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસકદેસનાપજ્જોતં ધારેન્તેન મય્હં ભગવતા એતેહિ પરિયાયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતોતિ.

એવં દેસનં થોમેત્વા ઇમાય દેસનાય રતનત્તયે પસન્નચિત્તો પસન્નાકારં કરોન્તો એસાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ એસાહન્તિ એસો અહં. ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ ભગવન્તઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ ઇમં રતનત્તયં સરણં ગચ્છામિ. ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતૂતિ મં ભગવા ‘ઉપાસકો અય’ન્તિ એવં ધારેતુ, જાનાતૂતિ અત્થો. અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વા. અજ્જદગ્ગેતિ વા પાઠો, દ-કારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગં કત્વાતિ અત્થો. પાણુપેતન્તિ પાણેહિ ઉપેતં યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં ઉપાસકં કપ્પિયકારકં મં ભગવા ધારેતૂતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સામઞ્ઞફલસુત્તે સબ્બાકારેન વુત્તોતિ. પઠમં.

૨. પુરિસસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. દુતિયે અભિવાદેત્વાતિ પુરિમસુત્તે સરણગતત્તા ઇધ અભિવાદેસિ. અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તં, અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. લોભાદીસુ લુબ્ભનલક્ખણો લોભો, દુસ્સનલક્ખણો દોસો, મુય્હનલક્ખણો મોહોતિ. હિંસન્તીતિ વિહેઠેન્તિ નાસેન્તિ વિનાસેન્તિ. અત્તસમ્ભૂતાતિ અત્તનિ સમ્ભૂતા. તચસારંવ સમ્ફલન્તિ યથા તચસારં વેળું વા નળં વા અત્તનો ફલં હિંસતિ વિનાસેતિ, એવં હિંસન્તિ વિનાસેન્તીતિ. દુતિયં.

૩. જરામરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. તતિયે અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ જરામરણતો મુત્તો નામ અત્થીતિ વુચ્ચતિ. ખત્તિયમહાસાલાતિ ખત્તિયમહાસાલા નામ મહાસારપ્પત્તા ખત્તિયા. યેસં હિ ખત્તિયાનં હેટ્ઠિમન્તેન કોટિસતં નિધાનગતં હોતિ, તયો કહાપણકુમ્ભા વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતા હોન્તિ, તે ખત્તિયમહાસાલા નામ. યેસં બ્રાહ્મણાનં અસીતિકોટિધનં નિહિતં હોતિ, દિયડ્ઢો કહાપણકુમ્ભો વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતો હોતિ, તે બ્રાહ્મણમહાસાલા નામ. યેસં ગહપતીનં ચત્તાલીસકોટિધનં નિહિતં હોતિ, કહાપણકુમ્ભો વલઞ્જનત્થાય ગેહમજ્ઝે રાસિં કત્વા ઠપિતો હોતિ, તે ગહપતિમહાસાલા નામ.

અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા. નિધાનગતધનસ્સ મહન્તતાય મહદ્ધના. સુવણ્ણરજતભાજનાદીનં ઉપભોગભણ્ડાનં મહન્તતાય મહાભોગા. અનિધાનગતસ્સ જાતરૂપરજતસ્સ પહૂતતાય, પહૂતજાતરૂપરજતા. વિત્તૂપકરણસ્સ તુટ્ઠિકરણસ્સ પહૂતતાય પહૂતવિત્તૂપકરણા. ગોધનાદીનઞ્ચ સત્તવિધધઞ્ઞાનઞ્ચ પહૂતતાય પહૂતધનધઞ્ઞા. તેસમ્પિ જાતાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ તેસમ્પિ એવં ઇસ્સરાનં જાતાનં નિબ્બત્તાનં નત્થિ અઞ્ઞત્ર જરામરણા, જાતત્તાયેવ જરામરણતો મોક્ખો નામ નત્થિ, અન્તોજરામરણેયેવ હોતિ.

અરહન્તોતિઆદીસુ આરકા કિલેસેહીતિ અરહન્તો. ખીણા એતેસં ચત્તારો આસવાતિ ખીણાસવા. બ્રહ્મચરિયવાસં વુટ્ઠા પરિનિટ્ઠિતવાસાતિ વુસિતવન્તો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કરણીયં એતેસં કતન્તિ કતકરણીયા. ખન્ધભારો કિલેસભારો અભિસઙ્ખારભારો કામગુણભારોતિ, ઇમે ઓહિતા ભારા એતેસન્તિ ઓહિતભારા. અનુપ્પત્તો અરહત્તસઙ્ખાતો સકો અત્થો એતેસન્તિ અનુપ્પત્તસદત્થા. દસવિધમ્પિ પરિક્ખીણં ભવસંયોજનં એતેસન્તિ પરિક્ખીણભવસંયોજના. સમ્મા કારણેહિ જાનિત્વા વિમુત્તાતિ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તા. મગ્ગપઞ્ઞાય ચતુસચ્ચધમ્મં ઞત્વા ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તાતિ અત્થો. ભેદનધમ્મોતિ ભિજ્જનસભાવો. નિક્ખેપનધમ્મોતિ નિક્ખિપિતબ્બસભાવો. ખીણાસવસ્સ હિ અજીરણધમ્મોપિ અત્થિ, આરમ્મણતો પટિવિદ્ધં નિબ્બાનં, તં હિ ન જીરતિ. ઇધ પનસ્સ જીરણધમ્મં દસ્સેન્તો એવમાહ. અત્થુપ્પત્તિકો કિરસ્સ સુત્તસ્સ નિક્ખેપો. સિવિકસાલાય નિસીદિત્વા કથિતન્તિ વદન્તિ. તત્થ ભગવા ચિત્રાનિ રથયાનાદીનિ દિસ્વા દિટ્ઠમેવ ઉપમં કત્વા, ‘‘જીરન્તિ વે રાજરથા’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ જીરન્તીતિ જરં પાપુણન્તિ. રાજરથાતિ રઞ્ઞો અભિરૂહનરથા. સુચિત્તાતિ સુવણ્ણરજતાદીહિ સુટ્ઠુ ચિત્તિતા. અથો સરીરમ્પિ જરં ઉપેતીતિ એવરૂપેસુ અનુપાદિણ્ણકેસુ સારદારુમયેસુ રથેસુ જીરન્તેસુ ઇમસ્મિં અજ્ઝત્તિકે ઉપાદિણ્ણકે મંસલોહિતાદિમયે સરીરે કિં વત્તબ્બં? સરીરમ્પિ જરં ઉપેતિયેવાતિ અત્થો. સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તીતિ સન્તો સબ્ભીહિ સદ્ધિં સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતીતિ એવં પવેદયન્તિ. ‘‘સતં ધમ્મો નામ નિબ્બાનં, તં ન જીરતિ, અજરં અમતન્તિ એવં કથેન્તી’’તિ અત્થો. યસ્મા વા નિબ્બાનં આગમ્મ સીદનસભાવા કિલેસા ભિજ્જન્તિ, તસ્મા તં સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ પુરિમપદસ્સ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ આહ. ઇદં હિ વુત્તં હોતિ – સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતિ, તસ્મા સન્તો સબ્ભિ પવેદયન્તિ. અજરં નિબ્બાનં સતં ધમ્મોતિ આચિક્ખન્તીતિ અત્થો. સુન્દરાધિવચનં વા એતં સબ્ભીતિ. યં સબ્ભિધમ્મભૂતં નિબ્બાનં સન્તો પવેદયન્તિ કથયન્તિ, સો સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતીતિપિ અત્થો. તતિયં.

૪. પિયસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. ચતુત્થે રહોગતસ્સાતિ રહસિ ગતસ્સ. પટિસલ્લીનસ્સાતિ નિલીનસ્સ એકીભૂતસ્સ. એવમેતં, મહારાજાતિ ઇધ ભગવા ઇમં સુત્તં સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરોન્તો આહ. અન્તકેનાધિપન્નસ્સાતિ મરણેન અજ્ઝોત્થટસ્સ. ચતુત્થં.

૫. અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. પઞ્ચમે હત્થિકાયોતિ હત્થિઘટા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સંવરોતિ પિદહનં. સાધુ સબ્બત્થ સંવરોતિ ઇમિના કમ્મપથભેદં અપત્તસ્સ કમ્મસ્સ સંવરં દસ્સેતિ. લજ્જીતિ હિરિમા. લજ્જીગહણેન ચેત્થ ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. પઞ્ચમં.

૬. અપ્પકસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. છટ્ઠે ઉળારે ઉળારેતિ પણીતે ચ બહુકે ચ. મજ્જન્તીતિ માનમજ્જનેન મજ્જન્તિ. અતિસારન્તિ અતિક્કમં. કૂટન્તિ પાસં. પચ્છાસન્તિ પચ્છા તેસં. છટ્ઠં.

૭. અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. સત્તમે કામહેતૂતિ કામમૂલકં. કામનિદાનન્તિ કામપચ્ચયા. કામાધિકરણન્તિ કામકારણા. સબ્બાનિ હેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. ભદ્રમુખોતિ સુન્દરમુખો. એકદિવસં કિર રાજા અડ્ડકરણે નિસીદિ. તત્થ પઠમતરં લઞ્જં ગહેત્વા નિસિન્ના અમચ્ચા અસ્સામિકેપિ સામિકે કરિંસુ. રાજા તં ઞત્વા – ‘‘મય્હં તાવ પથવિસ્સરસ્સ સમ્મુખાપેતે એવં કરોન્તિ, પરમ્મુખા કિં નામ ન કરિસ્સન્તિ? પઞ્ઞાયિસ્સતિ દાનિ વિટટૂભો સેનાપતિ સકેન રજ્જેન, કિં મય્હં એવરૂપેહિ લઞ્જખાદકેહિ મુસાવાદીહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને નિસજ્જાયા’’તિ ચિન્તેસિ. તસ્મા એવમાહ. ખિપ્પંવ ઓડ્ડિતન્તિ કુમિનં વિય ઓડ્ડિતં. યથા મચ્છા ઓડ્ડિતં કુમિનં પવિસન્તા ન જાનન્તિ, એવં સત્તા કિલેસકામેન વત્થુકામં વીતિક્કમન્તા ન જાનન્તીતિ અત્થો. સત્તમં.

૮. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૧૯. અટ્ઠમે અત્થિ નુ ખો તે મલ્લિકેતિ કસ્મા પુચ્છતિ? અયં કિર મલ્લિકા દુગ્ગતમાલાકારસ્સ ધીતા, એકદિવસં આપણતો પૂવં ગહેત્વા ‘‘માલારામં ગન્ત્વાવ ખાદિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી પટિપથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારં ભગવન્તં ભિક્ખાચારં પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તં ભગવતો અદાસિ. સત્થા નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. આનન્દત્થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભગવા તત્થ નિસીદિત્વા તં પૂવં પરિભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. થેરો ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, કો વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. આનન્દ, અજ્જેસા તથાગતસ્સ પઠમભોજનં અદાસિ, અજ્જેવ કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતીતિ. તંદિવસમેવ ચ રાજા કાસિગામે ભાગિનેય્યેન યુદ્ધેન પરાજિતો પલાયિત્વા નગરં આગચ્છન્તો માલારામં પવિસિત્વા બલકાયસ્સ આગમનં આગમેસિ. તસ્સ સા વત્તં અકાસિ. સો તાય વત્તે પસીદિત્વા તં અન્તેપૂરં અતિહારાપેત્વા તં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ.

અથેકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇમિસ્સા દુગ્ગતકુલસ્સ ધીતુયા મહન્તં ઇસ્સરિયં દિન્નં, યંનૂનાહં ઇમં પુચ્છેય્યં ‘કો તે પિયો’તિ? સા ‘ત્વં મે, મહારાજ, પિયો’તિ વત્વા પુન મં પુચ્છિસ્સતિ. અથસ્સાહં ‘મય્હમ્પિ ત્વંયેવ પિયા’તિ વક્ખામી’’તિ. ઇતિ સો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસજનનત્થં સમ્મોદનીયં કથં કથેન્તો પુચ્છતિ. સા પન દેવી પણ્ડિતા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા ધમ્મુપટ્ઠાયિકા સઙ્ઘુપટ્ઠાયિકા મહાપઞ્ઞા, તસ્મા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘નાયં પઞ્હો રઞ્ઞો મુખં ઓલોકેત્વા કથેતબ્બો’’તિ. સા સરસેનેવ કથેત્વા રાજાનં પુચ્છિ. રાજા તાય સરસેન કથિતત્તા નિવત્તિતું અલભન્તો સયમ્પિ સરસેનેવ કથેત્વા ‘‘સકારણં ઇદં, તથાગતસ્સ નં આરોચેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ભગવતો આરોચેસિ. નેવજ્ઝગાતિ નાધિગચ્છતિ. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ યથા એકસ્સ અત્તા પિયો, એવં પરેસં પુથુસત્તાનમ્પિ અત્તા પિયોતિ અત્થો. અટ્ઠમં.

૯. યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. નવમે થૂણૂપનીતાનીતિ થૂણં ઉપનીતાનિ, થૂણાય બદ્ધાનિ હોન્તિ. પરિકમ્માનિ કરોન્તીતિ એત્તાવતા તેહિ ભિક્ખૂહિ રઞ્ઞો આરદ્ધયઞ્ઞો તથાગતસ્સ આરોચિતો. કસ્મા પન રઞ્ઞા અયં યઞ્ઞો આરદ્ધો? દુસ્સુપિનપટિઘાતાય. એકદિવસં કિર રાજા સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં અનુસઞ્ચરન્તો વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકયમાનં એકં ઇત્થિં દિસ્વા તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તો તતોવ પટિનિવત્તિત્વા અન્તેપુરં પવિસિત્વા એકસ્સ પુરિસસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ગચ્છ તસ્સા સસ્સામિકભાવં વા અસ્સામિકભાવં વા જાનાહી’’તિ પેસેસિ. સો ગન્ત્વા પુચ્છિ. સા ‘‘એસો મે સામિકો આપણે નિસિન્નો’’તિ દસ્સેસિ. રાજપુરિસો રઞ્ઞો તમત્થં આચિક્ખિ. રાજા તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મં ઉપટ્ઠહા’’તિ આહ. ‘‘નાહં, દેવ, ઉપટ્ઠહિતું જાનામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઉપટ્ઠાનં નામ ન આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ બલક્કારેન આવુધફલકં ગાહાપેત્વા ઉપટ્ઠાકં અકાસિ. ઉપટ્ઠહિત્વા ગેહં ગતમત્તમેવ ચ નં પુન પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઉપટ્ઠાકેન નામ રઞ્ઞો વચનં કત્તબ્બં, ગચ્છ ઇતો યોજનમત્તે અમ્હાકં સીસધોવનપોક્ખરણી અત્થિ, તતો અરુણમત્તિકઞ્ચ લોહિતુપ્પલમાલઞ્ચ ગણ્હિત્વા એહિ. સચે અજ્જેવ નાગચ્છસિ, રાજદણ્ડં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો રાજભયેન નિક્ખમિત્વા ગતો.

રાજાપિ તસ્મિં ગતે દોવારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અજ્જ સાયન્હેયેવ દ્વારં પિદહિત્વા ‘અહં રાજદૂતો’તિ વા ‘ઉપરાજદૂતો’તિ વા ભણન્તાનમ્પિ મા વિવરી’’તિ આહ. સો પુરિસો મત્તિકઞ્ચ ઉપ્પલાનિ ચ ગહેત્વા દ્વારે પિહિતમત્તે આગન્ત્વા બહું વદન્તોપિ દ્વારં અલભિત્વા પરિસ્સયભયેન જેતવનં ગતો. રાજાપિ રાગપરિળાહેન અભિભૂતો કાલે નિસીદતિ, કાલે તિટ્ઠતિ, કાલે નિપજ્જતિ, સન્નિટ્ઠાનં અલભન્તો યત્થ કત્થચિ નિસિન્નકોવ મક્કટનિદ્દાય નિદ્દાયતિ.

પુબ્બે ચ તસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકકમ્મં કત્વા નન્દોપનન્દાય નામ લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિંસુ. તે ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાના તિંસવસ્સસહસ્સાનિ હેટ્ઠા ગચ્છન્તા કુમ્ભિયા તલં પાપુણન્તિ, તિંસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપરિ ગચ્છન્તા મત્થકં પાપુણન્તિ. તે તં દિવસં આલોકં ઓલોકેત્વા અત્તનો દુક્કટભયેન એકેકં ગાથં વત્તુકામા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરમેવ આહંસુ. એકો સ-કારં, એકો સો-કારં, એકો ન-કારં, એકો દુ-કારં આહ. રાજા તેસં નેરયિકસત્તાનં સદ્દં સુતકાલતો પટ્ઠાય સુખં અવિન્દમાનોવ તંરત્તાવસેસં વીતિનામેસિ.

અરુણે ઉટ્ઠિતે પુરોહિતો આગન્ત્વા તં સુખસેય્યં પુચ્છિ. સો ‘‘કુતો મે, આચરિય, સુખ’’ન્તિ? વત્વા, ‘‘સુપિને એવરૂપે સદ્દે અસ્સોસિ’’ન્તિ આચિક્ખિ. બ્રાહ્મણો – ‘‘ઇમસ્સ રઞ્ઞો ઇમિના સુપિનેન વુડ્ઢિ વા હાનિ વા નત્થિ, અપિચ ખો પન યં ઇમસ્સ ગેહે અત્થિ, તં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હોતિ, ગોતમસાવકાનં હોતિ, બ્રાહ્મણા કિઞ્ચિ ન લભન્તિ, બ્રાહ્મણાનં ભિક્ખં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ, ‘‘ભારિયો અયં, મહારાજ, સુપિનો તીસુ જાનીસુ એકા પઞ્ઞાયતિ, રજ્જન્તરાયો વા ભવિસ્સતિ જીવિતન્તરાયો વા, દેવો વા ન વસ્સિસ્સતી’’તિ આહ. કથં સોત્થિ ભવેય્ય આચરિયાતિ? ‘‘મન્તેત્વા ઞાતું સક્કા, મહારાજાતિ. ગચ્છથ આચરિયેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા અમ્હાકં સોત્થિં કરોથા’’તિ.

સો સિવિકસાલાયં બ્રાહ્મણે સન્નિપાતેત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘વિસું વિસું ગન્ત્વા એવં વદથા’’તિ તયો વગ્ગે અકાસિ. બ્રાહ્મણા પવિસિત્વા રાજાનં સુખસેય્યં પુચ્છિંસુ. રાજા પુરોહિતસ્સ કથિતનિયામેનેવ કથેત્વા ‘‘કથં સોત્થિ ભવેય્યા’’તિ પુચ્છિ. મહાબ્રાહ્મણા – ‘‘સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા એતસ્સ કમ્મસ્સ સોત્થિ ભવેય્ય, એવં, મહારાજ, આચરિયા કથેન્તી’’તિ આહંસુ. રાજા તેસં સુત્વા અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ દુતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ આગન્ત્વા તત્થેવ કથેસું. તથા તતિયવગ્ગબ્રાહ્મણાપિ. અથ રાજા ‘‘યઞ્ઞં કરોન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. તતો પટ્ઠાય બ્રાહ્મણા ઉસભાદયો પાણે આહરાપેસું. નગરે મહાસદ્દો ઉદપાદિ. તં પવત્તિં ઞત્વા મલ્લિકા રાજાનં તથાગતસ્સ સન્તિકં પેસેસિ. સો ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં ભગવા – ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ આહ. રાજા – ‘‘અજ્જ મે, ભન્તે, સુપિનકે ચત્તારો સદ્દા સુતા, સોહં બ્રાહ્મણે પુચ્છિં. બ્રાહ્મણા ‘ભારિયો, મહારાજ, સુપિનો, સબ્બપઞ્ચસતં યઞ્ઞં યજિત્વા પટિકમ્મં કરોમાતિ આરદ્ધા’’’તિ આહ. કિન્તિ તે, મહારાજ, સદ્દા સુતાતિ. સો યથાસુતં આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – પુબ્બે, મહારાજ, ઇમસ્મિંયેવ નગરે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા પરદારિકા હુત્વા નન્દોપનન્દાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સમત્થકે ઉગ્ગચ્છિંસુ.

તત્થ એકો –

‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

નિરયે પચ્ચમાનાનં, કદા અન્તો ભવિસ્સતી’’તિ.(પે. વ. ૮૦૨; જા. ૧.૪.૫૪) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. દુતિયો –

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ. (પે. વ. ૮૦૫; જા. ૧.૪.૫૬) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. તતિયો –

‘‘નત્થિ અન્તો કુતો અન્તો, ન અન્તો પટિદિસ્સતિ;

તદા હિ પકતં પાપં, મમ તુય્હઞ્ચ મારિસા’’તિ. (પે. વ. ૮૦૩; જા. ૧.૪.૫૫) –

ઇમં ગાથં વત્થુકામો અહોસિ. ચતુત્થો –

‘‘દુજ્જીવિતમજીવિમ્હા, યે સન્તે ન દદમ્હસે;

વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો’’તિ. (પે. વ. ૮૦૪; જા. ૧.૪.૫૩) –

ઇમં. તે ઇમા ગાથા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા તત્થેવ નિમુગ્ગા. ઇતિ, મહારાજ, તે નેરયિકસત્તા યથાકમ્મેન વિરવિંસુ. તસ્સ સદ્દસ્સ સુતપચ્ચયા તુય્હં હાનિ વા વુડ્ઢિ વા નત્થિ. એત્તકાનં પન પસૂનં ઘાતનકમ્મં નામ ભારિયન્તિ નિરયભયેન તજ્જેત્વા ધમ્મકથં કથેસિ. રાજા દસબલે પસીદિત્વા, ‘‘મુઞ્ચામિ, નેસં જીવિતં દદામિ, હરિતાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદન્તુ, સીતલાનિ ચ પાનીયાનિ પિવન્તુ, સીતો ચ નેસં વાતો ઉપવાયતૂ’’તિ વત્વા, ‘‘ગચ્છથ હારેથા’’તિ મનુસ્સે આણાપેસિ. તે ગન્ત્વા બ્રાહ્મણે પલાપેત્વા તં પાણસઙ્ઘં બન્ધનતો મોચેત્વા નગરે ધમ્મભેરિં ચરાપેસું.

અથ રાજા દસબલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, એકરત્તિ નામ તિયામા હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે રત્તિયો એકતો ઘટિતા વિય અહેસુ’’ન્તિ. સોપિ પુરિસો તત્થેવ નિસિન્નો આહ – ‘‘ભન્તે, યોજનં નામ ચતુગાવુતં હોતિ, મય્હં પન અજ્જ દ્વે યોજનાનિ એકતો કતાનિ વિય અહેસુ’’ન્તિ. અથ ભગવા – ‘‘જાગરસ્સ તાવ રત્તિયા દીઘભાવો પાકટો, સન્તસ્સ યોજનસ્સ દીઘભાવો પાકટો, વટ્ટપતિતસ્સ પન બાલપુથુજ્જનસ્સ અનમતગ્ગસંસારવટ્ટં એકન્તદીઘમેવા’’તિ રાજાનઞ્ચ તઞ્ચ પુરિસં નેરયિકસત્તે ચ આરબ્ભ ધમ્મપદે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાનં સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૦);

ગાથાપરિયોસાને સો ઇત્થિસામિકો પુરિસો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં કારણં જાનિત્વા.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ – પોરાણરાજકાલે કિર સસ્સમેધં પુરિસમેધં સમ્માપાસં વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકં ભત્ત-વેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થતો લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિનાવ વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ, હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત માતુલા’’તિઆદિના નયેન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પિયવાચાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં. મનુસ્સા મુદા મોદમાના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરદ્વારા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણી.

અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલકં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિ આદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. તેસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તિ વધન્તીતિ અસ્સમેધો. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ એકસ્મિં મજ્ઝિમદિવસેયેવ સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો. ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસેન્તીતિ સમ્માપાસો. દિવસે દિવસે સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા ચ પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેવેતં અધિવચનં. મહારમ્ભાતિ મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા. સમ્મગ્ગતાતિ સમ્મા પટિપન્ના બુદ્ધાદયો. નિરારમ્ભાતિ અપ્પત્થા અપ્પકિચ્ચા. યજન્તિ અનુકુલન્તિ અનુકુલેસુ યજન્તિ, યં નિચ્ચભત્તાદિ પુબ્બપુરિસેહિ પટ્ઠપિતં, તં અપરાપરં અનુપચ્છિન્નત્તા મનુસ્સા દદન્તીતિ અત્થો. નવમં.

૧૦. બન્ધનસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. દસમે ઇધ, ભન્તે, રઞ્ઞાતિ ઇદં તે ભિક્ખૂ તેસુ મનુસ્સેસુ આનન્દત્થેરસ્સ સુકતકારણં આરોચેન્તા આરોચેસું. રઞ્ઞો કિર સક્કેન કુસરાજસ્સ દિન્નો અટ્ઠવઙ્કો મણિ પવેણિયા આગતો. રાજા અલઙ્કરણકાલે તં મણિં આહરથાતિ આહ. મનુસ્સા ‘‘ઠપિતટ્ઠાને ન પસ્સામા’’તિ આરોચેસું. રાજા અન્તોઘરચારિનો ‘‘મણિં પરિયેસિત્વા દેથા’’તિ બન્ધાપેસિ. આનન્દત્થેરો તે દિસ્વા મણિપટિસામકાનં એકં ઉપાયં આચિક્ખિ. તે રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘પણ્ડિતો થેરો, થેરસ્સ વચનં કરોથા’’તિ. પટિસામકમનુસ્સા રાજઙ્ગણે ઉદકચાટિં ઠપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા તે મનુસ્સે આહંસુ – ‘‘સાટકં પારુપિત્વા એત્થ ગન્ત્વા હત્થં ઓતારેથા’’તિ. મણિચોરો ચિન્તેસિ – ‘‘રાજભણ્ડં વિસ્સજ્જેતું વા વલઞ્જેતું વા ન સક્કા’’તિ. સો ગેહં ગન્ત્વા મણિં ઉપકચ્છકે ઠપેત્વા સાટકં પારુપિત્વા આગમ્મ ઉદકચાટિયં પક્ખિપિત્વા પક્કામિ. મહાજને પટિક્કન્તે રાજમનુસ્સા ચાટિયં હત્થં ઓતારેત્વા મણિં દિસ્વા આહરિત્વા રઞ્ઞો અદંસુ. ‘‘આનન્દત્થેરેન કિર દસ્સિતનયેન મણિ દિટ્ઠો’’તિ મહાજનો કોલાહલં અકાસિ. તે ભિક્ખૂ તં કારણં તથાગતસ્સ આરોચેન્તા ઇમં પવત્તિં આરોચેસું. સત્થા – ‘‘અનચ્છરિયં, ભિક્ખવે, યં આનન્દો મનુસ્સાનં હત્થારુળ્હમણિં આહરાપેય્ય, યત્થ પુબ્બે પણ્ડિતા અત્તનો ઞાણે ઠત્વા અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તાનં તિરચ્છાનગતાનમ્પિ હત્થારુળ્હં ભણ્ડં આહરાપેત્વા રઞ્ઞો અદંસૂ’’તિ વત્વા –

‘‘ઉક્કટ્ઠે સૂરમિચ્છન્તિ, મન્તીસુ અકુતૂહલં;

પિયઞ્ચ અન્નપાનમ્હિ, અત્થે જાતે ચ પણ્ડિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૯૨) –

મહાસારજાતકં કથેસિ.

ન તં દળ્હન્તિ તં બન્ધનં થિરન્તિ ન કથેન્તિ. યદાયસન્તિ યં આયસા કતં. સારત્તરત્તાતિ સુટ્ઠુ રત્તરત્તા, સારત્તેન વા રત્તા સારત્તરત્તા, સારં ઇદન્તિ મઞ્ઞનાય રત્તાતિ અત્થો. અપેક્ખાતિ આલયો નિકન્તિ. આહૂતિ કથેન્તિ. ઓહારિનન્તિ ચતૂસુ અપાયેસુ આકડ્ઢનકં. સિથિલન્તિ ન આયસાદિબન્ધનં વિય ઇરિયાપથં નિવારેત્વા ઠિતં. તેન હિ બન્ધનેન બદ્ધા પરદેસમ્પિ ગચ્છન્તિયેવ. દુપ્પમુઞ્ચન્તિ અઞ્ઞત્ર લોકુત્તરઞાણેન મુઞ્ચિતું અસક્કુણેય્યન્તિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તજટિલસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદેતિ પુબ્બારામસઙ્ખાતે વિહારે મિગારમાતુયા પાસાદે. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે સતસહસ્સકપ્પમત્થકે એકા ઉપાસિકા પદુમુત્તરં ભગવન્તં નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સતસહસ્સદાનં દત્વા ભગવતો પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા – ‘‘અનાગતે તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ અગ્ગુપટ્ઠાયિકા હોમી’’તિ પત્થનં અકાસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકપુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ગેહે સુમનદેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. જાતકાલે ચસ્સા વિસાખાતિ નામં અકંસુ. સા યદા ભગવા ભદ્દિયનગરં અગમાસિ, તદા પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં ગતા પઠમદસ્સનમ્હિયેવ સોતાપન્ના અહોસિ. અપરભાગે સાવત્થિયં મિગારસેટ્ઠિપુત્તસ્સ પુણ્ણવડ્ઢનકુમારસ્સ ગેહં ગતા. તત્થ નં મિગારસેટ્ઠિ માતિટ્ઠાને ઠપેસિ, તસ્મા મિગારમાતાતિ વુચ્ચતિ. તાય કારિતે પાસાદે.

બહિ દ્વારકોટ્ઠકેતિ પાસાદદ્વારકોટ્ઠકસ્સ બહિ, ન વિહારદ્વારકોટ્ઠકસ્સ. સો કિર પાસાદો લોહપાસાદો વિય સમન્તા ચતુદ્વારકોટ્ઠકયુત્તેન પાકારેન પરિક્ખિત્તો. તેસુ પાચીનદ્વારકોટ્ઠકસ્સ બહિ પાસાદચ્છાયાયં પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો પઞ્ઞત્તે વરબુદ્ધાસને નિસિન્નો હોતિ.

પરૂળ્હકચ્છનખલોમાતિ પરૂળ્હકચ્છા પરૂળ્હનખા પરૂળ્હલોમા, કચ્છાદીસુ દીઘલોમા દીઘનખા ચાતિ અત્થો. ખારિવિવિધન્તિ વિવિધખારિં નાનપ્પકારકં પબ્બજિતપરિક્ખારભણ્ડકં. અવિદૂરે અતિક્કમન્તીતિ અવિદૂરમગ્ગેન નગરં પવિસન્તિ. રાજાહં, ભન્તેતિ અહં, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો, મય્હં નામં તુમ્હે જાનાથાતિ. કસ્મા પન રાજા લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો એવરૂપાનં નગ્ગભોગ્ગનિસ્સિરિકાનં અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાતીતિ. સઙ્ગણ્હનત્થાય. એવં હિસ્સ અહોસિ – ‘‘સચાહં એત્તકમ્પિ એતેસં ન કરિસ્સામિ, ‘મયં પુત્તદારં પહાય એતસ્સત્થાય દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાદીનિ અનુભોમ, અયં અમ્હાકં અઞ્જલિમત્તમ્પિ ન કરોતી’તિ અત્તના દિટ્ઠં સુતં પટિચ્છાદેત્વા ન કથેય્યું. એવં કતે પન અનિગૂહિત્વા કથેસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા એવમકાસિ. અપિચ સત્થુ અજ્ઝાસયજાનનત્થં એવમકાસિ.

કાસિકચન્દનન્તિ સણ્હચન્દનં. માલાગન્ધવિલેપનન્તિ વણ્ણગન્ધત્થાય માલં, સુગન્ધભાવત્થાય ગન્ધં, વણ્ણગન્ધત્થાય વિલેપનઞ્ચ ધારેન્તેન.

સંવાસેનાતિ સહવાસેન. સીલં વેદિતબ્બન્તિ અયં સુસીલો વા દુસ્સીલો વાતિ સંવસન્તેન ઉપસઙ્કમન્તેન જાનિતબ્બો. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરન્તિ તઞ્ચ સીલં દીઘેન કાલેન વેદિતબ્બં, ન ઇત્તરેન. દ્વીહતીહઞ્હિ સંયતાકારો ચ સંવુતિન્દ્રિયાકારો ચ ન સક્કા દસ્સેતું. મનસિકરોતાતિ સીલમસ્સ પરિગ્ગહેસ્સામીતિ મનસિકરોન્તેન પચ્ચવેક્ખન્તેનેવ સક્કા જાનિતું, ન ઇતરેન. પઞ્ઞવતાતિ તમ્પિ સપ્પઞ્ઞેનેવ પણ્ડિતેન. બાલો હિ મનસિકરોન્તોપિ જાનિતું ન સક્કોતિ.

સંવોહારેનાતિ કથનેન.

‘‘યો હિ કોચિ મનુસ્સેસુ, વોહારં ઉપજીવતિ;

એવં વાસેટ્ઠ જાનાહિ, વાણિજો સો ન બ્રાહ્મણો’’તિ. (મ. નિ. ૨.૪૫૭) –

એત્થ હિ બ્યવહારો વોહારો નામ. ‘‘ચત્તારો અરિયવોહારા ચત્તારો અનરિયવોહારા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૩) એત્થ ચેતના. ‘‘સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) એત્થ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘વોહારમત્તેન સો વોહરેય્યા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૫) એત્થ કથા વોહારો. ઇધાપિ એસોવ અધિપ્પેતો. એકચ્ચસ્સ હિ સમ્મુખા કથા પરમ્મુખાય કથાય ન સમેતિ, પરમ્મુખા કથા ચ સમ્મુખાય કથાય, તથા પુરિમકથા ચ પચ્છિમકથાય, પચ્છિમકથા ચ પુરિમકથાય. સો કથેન્તેનેવ સક્કા જાનિતું ‘‘અસુચિ એસો પુગ્ગલો’’તિ. સુચિસીલસ્સ પન પુરિમં પચ્છિમેન, પચ્છિમઞ્ચ પુરિમેન સમેતિ, સમ્મુખાકથિતં પરમ્મુખાકથિતેન, પરમ્મુખાકથિતઞ્ચ સમ્મુખાકથિતેન, તસ્મા કથેન્તેન સક્કા સુચિભાવો જાનિતુન્તિ પકાસેન્તો એવમાહ.

થામોતિ ઞાણથામો. યસ્સ હિ ઞાણથામો નત્થિ, સો ઉપ્પન્નેસુ ઉપદ્દવેસુ ગહેતબ્બગ્ગહણં કતબ્બકિચ્ચં અપસ્સન્તો અદ્વારઘરં પવિટ્ઠો વિય ચરતિ. તેનાહ આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બોતિ. સાકચ્છાયાતિ સંકથાય. દુપ્પઞ્ઞસ્સ હિ કથા ઉદકે ગેણ્ડુ વિય ઉપ્પલવતિ, પઞ્ઞવતો કથેન્તસ્સ પટિભાનં અનન્તરં હોતિ. ઉદકવિપ્ફન્દિતેનેવ હિ મચ્છો ખુદ્દકો વા મહન્તો વાતિ ઞાયતિ. ઓચરકાતિ હેટ્ઠાચરકા. ચરા હિ પબ્બતમત્થકેન ચરન્તાપિ હેટ્ઠા – ચરકાવ હોન્તિ. ઓચરિત્વાતિ અવચરિત્વા વીમંસિત્વા, તં તં પવત્તિં ઞત્વાતિ અત્થો. રજોજલ્લન્તિ રજઞ્ચ જલ્લઞ્ચ. વણ્ણરૂપેનાતિ વણ્ણસણ્ઠાનેન. ઇત્તરદસ્સનેનાતિ લહુકદસ્સનેન. વિયઞ્જનેનાતિ પરિક્ખારભણ્ડકેન. પતિરૂપકો મત્તિકાકુણ્ડલોવાતિ સુવણ્ણકુણ્ડલપતિરૂપકો મત્તિકાકુણ્ડલોવ. લોહડ્ઢમાસોતિ લોહડ્ઢમાસકો. પઠમં.

૨. પઞ્ચરાજસુત્તવણ્ણના

૧૨૩. દુતિયે રૂપાતિ નીલપીતાદિભેદં રૂપારમ્મણં. કામાનં અગ્ગન્તિ એતં કામાનં ઉત્તમં સેટ્ઠન્તિ રૂપગરુકો આહ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. યતોતિ યદા. મનાપપરિયન્તન્તિ મનાપનિપ્ફત્તિકં મનાપકોટિકં. તત્થ દ્વે મનાપાનિ પુગ્ગલમનાપં સમ્મુતિમનાપઞ્ચ. પુગ્ગલમનાપં નામ યં એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇટ્ઠં કન્તં હોતિ, તદેવ અઞ્ઞસ્સ અનિટ્ઠં અકન્તં. પચ્ચન્તવાસીનઞ્હિ ગણ્ડુપ્પાદાપિ ઇટ્ઠા હોન્તિ કન્તા મનાપા, મજ્ઝિમદેસવાસીનં અતિજેગુચ્છા. તેસઞ્ચ મોરમંસાદીનિ ઇટ્ઠાનિ હોન્તિ, ઇતરેસં તાનિ અતિજેગુચ્છાનિ. ઇદં પુગ્ગલમનાપં. ઇતરં સમ્મુતિમનાપં.

ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં નામ લોકે પટિવિભત્તં નત્થિ, વિભજિત્વા પન દસ્સેતબ્બં. વિભજન્તેન ચ ન અતિઇસ્સરાનં મહાસમ્મતમહાસુદસ્સનધમ્માસોકાદીનં વસેન વિભજિતબ્બં. તેસઞ્હિ દિપ્પકપ્પમ્પિ આરમ્મણં અમનાપં ઉપટ્ઠાતિ. અતિદુગ્ગતાનં દુલ્લભન્નપાનાનં વસેનપિ ન વિભજિતબ્બં. તેસઞ્હિ કણાજકભત્તસિત્થાનિપિ પૂતિમંસસ્સ રસોપિ અતિમધુરો અમતસદિસો હોતિ. મજ્ઝિમાનં પન ગણકમહામત્તસેટ્ઠિ કુટુમ્બિકવાણિજાદીનં કાલેન ઇટ્ઠં કાલેન અનિટ્ઠં લભમાનાનં વસેન વિભજિતબ્બં. તઞ્ચ પનેતં આરમ્મણં જવનં પરિચ્છિન્દિતું ન સક્કોતિ. જવનઞ્હિ ઇટ્ઠેપિ રજ્જતિ અનિટ્ઠેપિ, ઇટ્ઠેપિ દુસ્સતિ અનિટ્ઠેપિ. એકન્તતો પન વિપાકચિત્તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં પરિચ્છિન્દતિ. કિઞ્ચાપિ હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા બુદ્ધં વા સઙ્ઘં વા મહાચેતિયાદીનિ વા ઉળારાનિ આરમ્મણાનિ દિસ્વા અક્ખીનિ પિદહન્તિ દોમનસ્સં આપજ્જન્તિ, ધમ્મસદ્દં સુત્વા કણ્ણે થકેન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસોતવિઞ્ઞાણાનિ પન તેસં કુસલવિપાકાનેવ હોન્તિ. કિઞ્ચાપિ ગૂથસૂકરાદયો ગૂથગન્ધં ઘાયિત્વા ખાદિતું લભિસ્સામાતિ સોમનસ્સજાતા હોન્તિ, ગૂથદસ્સને પન નેસં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તસ્સ ગન્ધઘાયને ઘાનવિઞ્ઞાણં, રસસાયને જિવ્હાવિઞ્ઞાણઞ્ચ અકુસલવિપાકમેવ હોતિ. ભગવા પન પુગ્ગલમનાપતં સન્ધાય તે ચ, મહારાજ, રૂપાતિઆદિમાહ.

ચન્દનઙ્ગલિકોતિ ઇદં તસ્સ ઉપાસકસ્સ નામં. પટિભાતિ મં ભગવાતિ ભગવા મય્હં એકં કારણં ઉપટ્ઠાતિ પઞ્ઞાયતિ. તસ્સ તે પઞ્ચ રાજાનો આમુત્તમણિકુણ્ડલે સજ્જિતાય આપાનભૂમિયા નિસિન્નવસેનેવ મહતા રાજાનુભાવેન પરમેન ઇસ્સરિયવિભવેન આગન્ત્વાપિ દસબલસ્સ સન્તિકે ઠિતકાલતો પટ્ઠાય દિવા પદીપે વિય ઉદકાભિસિત્તે અઙ્ગારે વિય સૂરિયુટ્ઠાને ખજ્જોપનકે વિય ચ હતપ્પભે હતસોભે તં તથાગતઞ્ચ તેહિ સતગુણેન સહસ્સગુણેન વિરોચમાનં દિસ્વા, ‘‘મહન્તા વત ભો બુદ્ધા નામા’’તિ પટિભાનં ઉદપાદિ. તસ્મા એવમાહ.

કોકનદન્તિ પદુમસ્સેવેતં વેવચનં. પાતોતિ કાલસ્સેવ. સિયાતિ ભવેય્ય. અવીતગન્ધન્તિ અવિગતગન્ધં. અઙ્ગીરસન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધં. ભગવતો હિ અઙ્ગતો રસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, તસ્મા અઙ્ગીરસોતિ વુચ્ચતિ. યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં પાતોવ ફુલ્લં અવીતગન્ધં સિયા, એવમેવ ભગવન્તં અઙ્ગીરસં તપન્તં આદિચ્ચમિવ અન્તલિક્ખે વિરોચમાનં પસ્સાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો. ભગવન્તં અચ્છાદેસીતિ ભગવતો અદાસીતિ અત્થો. લોકવોહારતો પનેત્થ ઈદિસં વચનં હોતિ. સો કિર ઉપાસકો – ‘‘એતે તથાગતસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વા મય્હં પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગે દેન્તિ, અહમ્પિ તે ભગવતોવ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અદાસિ. દુતિયં.

૩. દોણપાકસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. તતિયે દોણપાકકુરન્તિ દોણપાકં કુરં, દોણસ્સ તણ્ડુલાનં પક્કભત્તં તદૂપિયઞ્ચ સૂપબ્યઞ્જનં ભુઞ્જતીતિ અત્થો. ભુત્તાવીતિ પુબ્બે ભત્તસમ્મદં વિનોદેત્વા મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, તંદિવસં પન ભુઞ્જન્તોવ દસબલં સરિત્વા હત્થે ધોવિત્વા અગમાસિ. મહસ્સાસીતિ તસ્સ ગચ્છતો બલવા ભત્તપરીળાહો ઉદપાદિ, તસ્મા મહન્તેહિ અસ્સાસેહિ અસ્સસતિ, ગત્તતોપિસ્સ સેદબિન્દૂનિ મુચ્ચન્તિ, તમેનં ઉભોસુ પસ્સેસુ ઠત્વા યમકતાલવણ્ટેહિ બીજન્તિ, બુદ્ધગારવેન પન નિપજ્જિતું ન ઉસ્સહતીતિ ઇદં સન્ધાય ‘‘મહસ્સાસી’’તિ વુત્તં. ઇમં ગાથં અભાસીતિ, રાજા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાય કિલમતિ, ફાસુ વિહારં દાનિસ્સ કરિસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા અભાસિ. મનુજસ્સાતિ સત્તસ્સ. કહાપણસતન્તિ પાતરાસે પણ્ણાસં સાયમાસે પણ્ણાસન્તિ એવં કહાપણસતં. પરિયાપુણિત્વાતિ રઞ્ઞા સદ્ધિં થોકં ગન્ત્વા ‘‘ઇમં મઙ્ગલઅસિં કસ્સ દમ્મિ, મહારાજા’’તિ? અસુકસ્સ નામ દેહીતિ સો તં અસિં દત્વા દસબલસ્સ સન્તિકં આગમ્મ વન્દિત્વા ઠિતકોવ ‘‘ગાથં વદથ, ભો ગોતમા’’તિ વત્વા ભગવતા વુત્તં પરિયાપુણિત્વાતિ અત્થો.

ભત્તાભિહારે સુદં ભાસતીતિ કથં ભાસતિ? ભગવતા અનુસિટ્ઠિનિયામેન. ભગવા હિ નં એવં અનુસાસિ – ‘‘માણવ, ઇમં ગાથં નટો વિય પત્તપત્તટ્ઠાને મા અવચ, રઞ્ઞો ભુઞ્જનટ્ઠાને ઠત્વા પઠમપિણ્ડાદીસુપિ અવત્વા વોસાનપિણ્ડે ગહિતે વદેય્યાસિ, રાજા સુત્વાવ ભત્તપિણ્ડં છડ્ડેસ્સતિ. અથ રઞ્ઞો હત્થેસુ ધોતેસુ પાતિં અપનેત્વા સિત્થાનિ ગણેત્વા તદુપિયં બ્યઞ્જનં ઞત્વા પુનદિવસે તાવતકે તણ્ડુલે હારેય્યાસિ, પાતરાસે ચ વત્વા સાયમાસે મા વદેય્યાસી’’તિ. સો સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા તંદિવસં રઞ્ઞો પાતરાસં ભુત્વા ગતત્તા સાયમાસે ભગવતો અનુસિટ્ઠિનિયામેન ગાથં અભાસિ. રાજા દસબલસ્સ વચનં સરિત્વા ભત્તપિણ્ડં પાતિયંયેવ છડ્ડેસિ. રઞ્ઞો હત્થેસુ ધોતેસુ પાતિં અપનેત્વા સિત્થાનિ ગણેત્વા તદુપિયં બ્યઞ્જનં ઞત્વા પુનદિવસે તત્તકે તણ્ડુલે હરિંસુ.

નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠાસીતિ સો કિર માણવો દિવસે દિવસે તથાગતસ્સ સન્તિકં ગચ્છતિ, દસબલસ્સ વિસ્સાસિકો અહોસિ. અથ નં એકદિવસં પુચ્છિ ‘‘રાજા કિત્તકં ભુઞ્જતી’’તિ? સો ‘‘નાળિકોદન’’ન્તિ આહ. વટ્ટિસ્સતિ એત્તાવતા પુરિસભાગો એસ, ઇતો પટ્ઠાય ગાથં મા વદીતિ. ઇતિ રાજા તત્થેવ સણ્ઠાસિ. દિટ્ઠધમ્મિકેન ચેવ અત્થેન સમ્પરાયિકેન ચાતિ એત્થ સલ્લિખિતસરીરતા દિટ્ઠધમ્મિકત્થો નામ, સીલં સમ્પરાયિકત્થો. ભોજને મત્તઞ્ઞુતા હિ સીલઙ્ગં નામ હોતીતિ. તતિયં.

૪. પઠમસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના

૧૨૫. ચતુત્થે વેદેહિપુત્તોતિ વેદેહીતિ પણ્ડિતાધિવચનમેતં, પણ્ડિતિત્થિયા પુત્તોતિ અત્થો. ચતુરઙ્ગિનિન્તિ હત્થિઅસ્સરથપત્તિસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. સન્નય્હિત્વાતિ ચમ્મપટિમુઞ્ચનાદીહિ સન્નાહં કારેત્વા. સઙ્ગામેસુન્તિ યુજ્ઝિંસુ. કેન કારણેન? મહાકોસલરઞ્ઞા કિર બિમ્બિસારસ્સ ધીતરં દેન્તેન દ્વિન્નં રજ્જાનં અન્તરે સતસહસ્સુટ્ઠાનો કાસિગામો નામ ધીતુ દિન્નો. અજાતસત્તુના ચ પિતરિ મારિતે માતાપિસ્સ રઞ્ઞો વિયોગસોકેન નચિરસ્સેવ મતા. તતો રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘‘અજાતસત્તુના માતાપિતરો મારિતા, મય્હં પિતુ સન્તકો ગામો’’તિ તસ્સત્થાય અડ્ડં કરોતિ. અજાતસત્તુપિ ‘‘મય્હં માતુ સન્તકો’’તિ તસ્સ ગામસ્સત્થાય દ્વેપિ માતુલભાગિનેય્યા યુજ્ઝિંસુ.

પાપા દેવદત્તાદયો મિત્તા અસ્સાતિ પાપમિત્તો. તેયેવસ્સ સહાયાતિ પાપસહાયો. તેસ્વેવસ્સ ચિત્તં નિન્નં સમ્પવઙ્કન્તિ પાપસમ્પવઙ્કો. પસેનદિસ્સ સારિપુત્તત્થેરાદીનં વસેન કલ્યાણમિત્તાદિતા વેદિતબ્બા. દુક્ખં સેતીતિ જિતાનિ હત્થિઆદીનિ અનુસોચન્તો દુક્ખં સયિસ્સતિ. ઇદં ભગવા પુન તસ્સ જયકારણં દિસ્વા આહ. જયં વેરં પસવતીતિ જિનન્તો વેરં પસવતિ, વેરિપુગ્ગલં લભતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના

૧૨૬. પઞ્ચમે અબ્ભુય્યાસીતિ પરાજયે ગરહપ્પત્તો ‘‘આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં કથાસલ્લાપં સુણાથા’’તિ રત્તિભાગે બુદ્ધરક્ખિતેન નામ વુડ્ઢપબ્બજિતેન ધમ્મરક્ખિતસ્સ વુડ્ઢપબ્બજિતસ્સ ‘‘સચે રાજા ઇમઞ્ચ ઉપાયં કત્વા ગચ્છેય્ય, પુન જિનેય્યા’’તિ વુત્તજયકારણં સુત્વા અભિઉય્યાસિ.

યાવસ્સ ઉપકપ્પતીતિ યાવ તસ્સ ઉપકપ્પતિ સય્હં હોતિ. યદા ચઞ્ઞેતિ યદા અઞ્ઞે. વિલુમ્પન્તીતિ તં વિલુમ્પિત્વા ઠિતપુગ્ગલં વિલુમ્પન્તિ. વિલુમ્પતીતિ વિલુમ્પિયતિ. ઠાનં હિ મઞ્ઞતીતિ ‘‘કારણ’’ન્તિ હિ મઞ્ઞતિ. યદાતિ યસ્મિં કાલે. જેતારં લભતે જયન્તિ જયન્તો પુગ્ગલો પચ્છા જેતારમ્પિ લભતિ. રોસેતારન્તિ ઘટ્ટેતારં. રોસકોતિ ઘટ્ટકો. કમ્મવિવટ્ટેનાતિ કમ્મપરિણામેન, તસ્સ વિલુમ્પનકમ્મસ્સ વિપાકદાનેન. સો વિલુત્તો વિલુપ્પતીતિ સો વિલુમ્પકો વિલુમ્પિયતિ. પઞ્ચમં.

૬. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૨૭. છટ્ઠે ઉપસઙ્કમીતિ મલ્લિકાય દેવિયા ગબ્ભવુટ્ઠાનકાલે સૂતિઘરં પટિજગ્ગાપેત્વા આરક્ખં દત્વા ઉપસઙ્કમિ. અનત્તમનો અહોસીતિ, ‘‘દુગ્ગતકુલસ્સ મે ધીતુ મહન્તં ઇસ્સરિયં દિન્નં, સચે પુત્તં અલભિસ્સ, મહન્તં સક્કારં અધિગમિસ્સ, તતો દાનિ પરિહીના’’તિ અનત્તમનો અહોસિ. સેય્યાતિ દન્ધપઞ્ઞસ્મા એલમૂગપુત્તતો એકચ્ચા ઇત્થીયેવ સેય્યા. પોસાતિ પોસેહિ. જનાધિપાતિ જનાધિભું રાજાનં આલપતિ. સસ્સુદેવાતિ સસ્સુસસુરદેવતા. દિસમ્પતીતિ દિસાજેટ્ઠકા. તાદિસા સુભગિયાતિ તાદિસાય સુભરિયાય. છટ્ઠં.

૭. અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના

૧૨૮. સત્તમે સમધિગ્ગય્હાતિ સમધિગ્ગણ્હિત્વા, આદિયિત્વાતિ અત્થો. અપ્પમાદોતિ કારાપકઅપ્પમાદો. સમોધાનન્તિ સમવધાનં ઉપક્ખેપં. એવમેવ ખોતિ હત્થિપદં વિય હિ કારાપકઅપ્પમાદો, સેસપદજાતાનિ વિય અવસેસા ચતુભૂમકા કુસલધમ્મા. તે હત્થિપદે સેસપદાનિ વિય અપ્પમાદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ, અપ્પમાદસ્સ અન્તો પરિવત્તન્તિ. યથા ચ હત્થિપદં સેસપદાનં અગ્ગં સેટ્ઠં, એવં અપ્પમાદો સેસધમ્માનન્તિ દસ્સેતિ. મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્માનમ્પિ હેસ પટિલાભકટ્ઠેન લોકિયોપિ સમાનો અગ્ગોવ હોતિ.

અપ્પમાદં પસંસન્તીતિ ‘‘એતાનિ આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદોવ કાતબ્બો’’તિ અપ્પમાદમેવ પસંસન્તિ. યસ્મા વા પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ, તસ્મા આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદોવ કાતબ્બોતિ અત્થો. અત્થાભિસમયાતિ અત્થપટિલાભા. સત્તમં.

૮. કલ્યાણમિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. અટ્ઠમે સો ચ ખો કલ્યાણમિત્તસ્સાતિ સો ચાયં ધમ્મો કલ્યાણમિત્તસ્સેવ સ્વાક્ખાતો નામ હોતિ, ન પાપમિત્તસ્સાતિ. કિઞ્ચાપિ હિ ધમ્મો સબ્બેસમ્પિ સ્વાક્ખાતોવ, કલ્યાણમિત્તસ્સ પન સુસ્સૂસન્તસ્સ સદ્દહન્તસ્સ અત્થં પૂરેતિ ભેસજ્જં વિય વળઞ્જન્તસ્સ ન ઇતરસ્સાતિ. તેનેતં વુત્તં. ધમ્મોતિ ચેત્થ દેસનાધમ્મો વેદિતબ્બો.

ઉપડ્ઢમિદન્તિ થેરો કિર રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સમણધમ્મો નામ ઓવાદકે અનુસાસકે કલ્યાણમિત્તે સતિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠિતસ્સ સમ્પજ્જતિ, ઉપડ્ઢં કલ્યાણમિત્તતો હોતિ, ઉપડ્ઢં પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહં પદેસઞાણે ઠિતો નિપ્પદેસં ચિન્તેતું ન સક્કોમિ, સત્થારં પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ. તસ્મા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ. બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ અરિયમગ્ગસ્સ. યદિદં કલ્યાણમિત્તતાતિ યા એસા કલ્યાણમિત્તતા નામ, સા ઉપડ્ઢં, તતો ઉપડ્ઢં આગચ્છતીતિ અત્થો. ઇતિ થેરેન ‘‘ઉપડ્ઢુપડ્ઢા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો કલ્યાણમિત્તતો આગચ્છન્તિ, ઉપડ્ઢુપડ્ઢા પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ અયં મનોરથો, યથા પન બહૂહિ સિલાથમ્ભે ઉસ્સાપિતે, ‘‘એત્તકં ઠાનં અસુકેન ઉસ્સાપિતં, એત્તકં અસુકેના’’તિ વિનિબ્ભોગો નત્થિ, યથા ચ માતાપિતરો નિસ્સાય ઉપ્પન્નેસુ પુત્તેસુ ‘‘એત્તકં માતિતો નિબ્બત્તં, એત્તકં પિતિતો’’તિ વિનિબ્ભોગો નત્થિ, એવં ઇધાપિ અવિનિબ્ભોગધમ્મો હેસ, ‘‘એત્તકં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં કલ્યાણમિત્તતો નિબ્બત્તં, એત્તકં પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ ન સક્કા લદ્ધું, કલ્યાણમિત્તતાય પન ઉપડ્ઢગુણો લબ્ભતીતિ થેરસ્સ અજ્ઝાસયેન ઉપડ્ઢં નામ જાતં, સકલગુણો પટિલબ્ભતીતિ ભગવતો અજ્ઝાસયેન સકલં નામ જાતં. કલ્યાણમિત્તતાતિ ચેતં પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગં નામાતિ ગહિતં. અત્થતો કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય લદ્ધા સીલસમાધિવિપસ્સનાવસેન ચત્તારો ખન્ધા. સઙ્ખારક્ખન્ધોતિપિ વદન્તિયેવ.

મા હેવં, આનન્દાતિ, આનન્દ, મા એવં અભણિ, બહુસ્સુતો ત્વં સેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો અટ્ઠ વરે ગહેત્વા મં ઉપટ્ઠહસિ, ચતૂહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો, તાદિસસ્સ એવં કથેતું ન વટ્ટતિ. સકલમેવ હિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં કલ્યાણમિત્તતાતિ ઇદં ભગવા – ‘‘ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા સબ્બં કલ્યાણમિત્તમૂલકમેવ હોતી’’તિ સન્ધાયાહ. ઇદાનિ વચીભેદેનેવ કારણં દસ્સેન્તો કલ્યાણમિત્તસ્સેતન્તિઆદિમાહ. તત્થ પાટિકઙ્ખન્તિ પાટિકઙ્ખિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બં, અવસ્સંભાવીતિ અત્થો.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતીતિઆદીસુ અટ્ઠન્નં આદિપદાનંયેવ તાવ અયં સઙ્ખેપવણ્ણના – સમ્મા દસ્સનલક્ખણા સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા અભિનિરોપનલક્ખણો સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્મા પરિગ્ગહણલક્ખણા સમ્માવાચા. સમ્મા સમુટ્ઠાપનલક્ખણો સમ્માકમ્મન્તો. સમ્મા વોદાપનલક્ખણા સમ્માઆજીવો. સમ્મા પગ્ગહલક્ખણો સમ્માવાયામો. સમ્મા ઉપટ્ઠાનલક્ખણા સમ્માસતિ. સમ્મા સમાધાનલક્ખણો સમ્માસમાધિ.

તેસુ એકેકસ્સ તીણિ કિચ્ચાનિ હોન્તિ. સેય્યાથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ તાવ અઞ્ઞેહિપિ અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિં મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતિ, નિરોધં આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પસ્સતિ તપ્પટિચ્છાદકમોહવિધમનવસેન અસમ્મોહતો. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ તથેવ મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીનિ ચ પજહન્તિ, નિરોધઞ્ચ આરમ્મણં કરોન્તિ. વિસેસતો પનેત્થ સમ્માદિટ્ઠિ સહજાતધમ્મે સમ્મા દસ્સેતિ. સમ્માસઙ્કપ્પો સહજાતધમ્મે અભિનિરોપેતિ, સમ્માવાચા સમ્મા પરિગ્ગણ્હાતિ, સમ્માકમ્મન્તો સમ્મા સમુટ્ઠાપેતિ, સમ્માઆજીવો સમ્મા વોદાપેતિ, સમ્માવાયામો સમ્મા પગ્ગણ્હાતિ, સમ્માસતિ સમ્મા ઉપટ્ઠાપેતિ, સમ્માસમાધિ સમ્મા દહતિ.

અપિચેસા સમ્માદિટ્ઠિ નામ પુબ્બભાગે નાનાખણા નાનારમ્મણા હોતિ, મગ્ગકાલે એકક્ખણા એકારમ્મણા. કિચ્ચતો પન સમ્માદિટ્ઠિ દુક્ખે ઞાણન્તિઆદીનિ ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ પુબ્બભાગે નાનાખણા નાનારમ્મણા હોન્તિ, મગ્ગકાલે એકક્ખણા એકારમ્મણા. તેસુ સમ્માસઙ્કપ્પો કિચ્ચતો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પોતિઆદીનિ તીણિ નામાનિ લભતિ. સમ્માવાચાદયો તયો વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપિ, મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવ. સમ્માવાયામો સમ્માસતીતિ ઇદમ્પિ દ્વયં કિચ્ચતો સમ્મપ્પધાનસતિપટ્ઠાનવસેન ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. સમ્માસમાધિ પન પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિયેવ.

એવં તાવ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તાનં અટ્ઠન્નં આદિપદાનંયેવ અત્થવણ્ણનં ઞત્વા ઇદાનિ ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ એવં ઞાતબ્બો. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ, અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. વિવેકનિસ્સિતન્તિ વિવેકં નિસ્સિતં, વિવેકે વા નિસ્સિતન્તિ વિવેકનિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. વિવિત્તતા ચાયં તદઙ્ગવિવેકો, વિક્ખમ્ભન-સમુચ્છેદ-પટિપ્પસ્સદ્ધિ-નિસ્સરણવિવેકોતિ પઞ્ચવિધો. એવમેતસ્મિં પઞ્ચવિધે વિવેકે. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. તથા હિ અયં અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગકાલે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસુ. વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો.

કેવલઞ્ચેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે ચ તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં, તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સમ્માદિટ્ઠિ યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ.

વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ, પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ ઇદં વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સમ્માદિટ્ઠિ કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કા હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. એસ નયો સેસમગ્ગઙ્ગેસુ.

આગમ્માતિ આરબ્ભ સન્ધાય પટિચ્ચ. જાતિધમ્માતિ જાતિસભાવા જાતિપકતિકા. તસ્માતિ યસ્મા સકલો અરિયમગ્ગોપિ કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય લબ્ભતિ, તસ્મા. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. અપ્પમાદં પસંસન્તીતિ અપ્પમાદં વણ્ણયન્તિ, તસ્મા અપ્પમાદો કાતબ્બો. અત્થાભિસમયાતિ અત્થપટિલાભા. અટ્ઠમં.

૯. પઠમઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના

૧૩૦. નવમે દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ દિવા, મજ્ઝન્હિકસમયેતિ અત્થો. સાપતેય્યન્તિ ધનં. કો પન વાદો રૂપિયસ્સાતિ સુવણ્ણરજતતમ્બલોહકાળલોહફાલકચ્છપકાદિભેદસ્સ ઘનકતસ્સ ચેવ પરિભોગભાજનાદિભેદસ્સ ચ રૂપિયભણ્ડસ્સ પન કો વાદો? ‘‘એત્તકં નામા’’તિ કા પરિચ્છેદકથાતિ અત્થો. કણાજકન્તિ સકુણ્ડકભત્તં. બિલઙ્ગદુતિયન્તિ કઞ્જિકદુતિયં. સાણન્તિ સાણવાકમયં. તિપક્ખવસનન્તિ તીણિ ખણ્ડાનિ દ્વીસુ ઠાનેસુ સિબ્બિત્વા કતનિવાસનં.

અસપ્પુરિસોતિ લામકપુરિસો. ઉદ્ધગ્ગિકન્તિઆદીસુ ઉપરૂપરિભૂમીસુ ફલદાનવસેન ઉદ્ધં અગ્ગમસ્સાતિ ઉદ્ધગ્ગિકા. સગ્ગસ્સ હિતા તત્રુપપત્તિજનનતોતિ સોવગ્ગિકા. નિબ્બત્તટ્ઠાનેસુ સુખો વિપાકો અસ્સાતિ સુખવિપાકા. સુટ્ઠુ અગ્ગાનં દિબ્બવણ્ણાદીનં વિસેસાનં નિબ્બત્તનતો સગ્ગસંવત્તનિકા. એવરૂપં દક્ખિણદાનં ન પતિટ્ઠાપેતીતિ.

સાતોદકાતિ મધુરોદકા. સેત્તોદકાતિ વીચીનં ભિન્નટ્ઠાને ઉદકસ્સ સેતતાય સેતોદકા. સુપતિત્થાતિ સુન્દરતિત્થા. તં જનોતિ યેન ઉદકેન સાતોદકા, તં ઉદકં જનો ભાજનાનિ પૂરેત્વા નેવ હરેય્ય. ન યથાપચ્ચયં વા કરેય્યાતિ, યં યં ઉદકેન ઉદકકિચ્ચં કાતબ્બં, તં તં ન કરેય્ય. તદપેય્યમાનન્તિ તં અપેય્યમાનં. કિચ્ચકરો ચ હોતીતિ અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચકરો ચેવ કુસલકિચ્ચકરો ચ, ભુઞ્જતિ ચ, કમ્મન્તે ચ પયોજેતિ, દાનઞ્ચ દેતીતિ અત્થો. નવમં.

૧૦. દુતિયઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. દસમે પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસીતિ પિણ્ડપાતેન સદ્ધિં સંયોજેસિ, પિણ્ડપાતં અદાસીતિ અત્થો. પક્કામીતિ કેનચિદેવ રાજુપટ્ઠાનાદિના કિચ્ચેન ગતો. પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસીતિ સો કિર અઞ્ઞેસુપિ દિવસેસુ તં પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં પસ્સતિ, દાતું પનસ્સ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિં પન દિવસે અયં પદુમવતિદેવિયા તતિયપુત્તો તગ્ગરસિખી પચ્ચેકબુદ્ધો ગન્ધમાદનપબ્બતે ફલસમાપત્તિસુખેન વીતિનામેત્વા પુબ્બણ્હસમયે વુટ્ઠાય અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા મનોસિલાતલે નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા પત્તચીવરમાદાય અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા નગરદ્વારે ઓરુય્હ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય નગરવાસીનં ઘરદ્વારેસુ સહસ્સભણ્ડિકં ઠપેન્તો વિય પાસાદિકેહિ અભિક્કન્તાદીહિ અનુપુબ્બેન સેટ્ઠિનો ઘરદ્વારં સમ્પત્તો. તંદિવસઞ્ચ સેટ્ઠિ પાતોવ ઉટ્ઠાય પણીતભોજનં ભુઞ્જિત્વા, ઘરદ્વારકોટ્ઠકે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા, દન્તન્તરાનિ સોધેન્તો નિસિન્નો હોતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા, તંદિવસં પાતો ભુત્વા નિસિન્નત્તા દાનચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા, ભરિયં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘ઇમસ્સ સમણસ્સ પિણ્ડપાતં દેહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

સેટ્ઠિભરિયા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા એત્તકેન કાલેન ઇમસ્સ ‘દેથા’તિ વચનં ન સુતપુબ્બં, દાપેન્તોપિ ચ અજ્જ ન યસ્સ વા તસ્સ વા દાપેતિ, વીતરાગદોસમોહસ્સ વન્તકિલેસસ્સ ઓહિતભારસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દાપેતિ, યં વા તં વા અદત્વા પણીતં પિણ્ડપાતં દસ્સામી’’તિ, ઘરા નિક્ખમ્મ પચ્ચેકબુદ્ધં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પત્તં આદાય અન્તોનિવેસને પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા સુપરિસુદ્ધેહિ સાલિતણ્ડુલેહિ ભત્તં સમ્પાદેત્વા તદનુરૂપં ખાદનીયં બ્યઞ્જનં સુપેય્યઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા પત્તં પૂરેત્વા બહિ ગન્ધેહિ સમલઙ્કરિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થેસુ પતિટ્ઠપેત્વા વન્દિ. પચ્ચેકબુદ્ધો – ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ અપરિભુઞ્જિત્વાવ અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સોપિ ખો સેટ્ઠિ બાહિરતો આગચ્છન્તો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા મયં ‘‘તુમ્હાકં પિણ્ડપાતં દેથા’’તિ વત્વા પક્કન્તા, અપિ વો લદ્ધોતિ? આમ, સેટ્ઠિ લદ્ધોતિ. ‘‘પસ્સામી’’તિ ગીવં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેસિ. અથસ્સ પિણ્ડપાતગન્ધો ઉટ્ઠહિત્વા નાસાપુટં પહરિ. સો ચિત્તં સંયમેતું અસક્કોન્તો પચ્છા વિપ્પટિસારી આહોસીતિ.

વરમેતન્તિઆદિ વિપ્પટિસારસ્સ ઉપ્પન્નાકારદસ્સનં. ભાતુ ચ પન એકપુત્તકં સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતા વોરોપેસીતિ તદા કિરસ્સ અવિભત્તેયેવ કુટુમ્બે માતાપિતરો ચ જેટ્ઠભાતા ચ કાલમકંસુ. સો ભાતુજાયાય સદ્ધિંયેવ સંવાસં કપ્પેસિ. ભાતુ પનસ્સ એકો પુત્તો હોતિ, તં વીથિયા કીળન્તં મનુસ્સા વદન્તિ – ‘‘અયં દાસો અયં દાસી ઇદં યાનં ઇદં ધનં તવ સન્તક’’ન્તિ. સો તેસં કથં ગહેત્વા – ‘‘અયં દાસો મય્હં સન્તક’’ન્તિઆદીનિ કથેતિ.

અથસ્સ ચૂળપિતા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દારકો ઇદાનેવ એવં કથેસિ, મહલ્લકકાલે કુટુમ્બં મજ્ઝે ભિન્દાપેય્ય, ઇદાનેવસ્સ કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ એકદિવસં વાસિં આદાય – ‘‘એહિ પુત્ત, અરઞ્ઞં ગચ્છામા’’તિ તં અરઞ્ઞં નેત્વા વિરવન્તં વિરવન્તં મારેત્વા આવાટે પક્ખિપિત્વા પંસુના પટિચ્છાદેસિ. ઇદં સન્ધાયેતં વુત્તં. સત્તક્ખત્તુન્તિ સત્તવારે. પુબ્બપચ્છિમચેતનાવસેન ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એકપિણ્ડપાતદાનસ્મિઞ્હિ એકાવ ચેતના દ્વે પટિસન્ધિયો ન દેતિ, પુબ્બપચ્છિમચેતનાહિ પનેસ સત્તક્ખત્તું સગ્ગે, સત્તક્ખત્તું સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તો. પુરાણન્તિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતચેતનાકમ્મં.

પરિગ્ગહન્તિ પરિગ્ગહિતવત્થુ. અનુજીવિનોતિ એકં મહાકુલં નિસ્સાય પણ્ણાસમ્પિ સટ્ઠિપિ કુલાનિ જીવન્તિ, તે મનુસ્સે સન્ધાયેતં વુત્તં. સબ્બં નાદાય ગન્તબ્બન્તિ સબ્બમેતં ન આદિયિત્વા ગન્તબ્બં. સબ્બં નિક્ખિપ્પગામિનન્તિ સબ્બમેતં નિક્ખિપ્પસભાવં, પરિચ્ચજિતબ્બસભાવમેવાતિ અત્થો. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો.

૩. તતિયવગ્ગો

૧. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન તમેન યુત્તોતિ તમો. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ પુન નિરયતમૂપગમનતો તમપરાયણો. ઇતિ ઉભયેનપિ ખન્ધતમોવ કથિતો હોતિ. ‘‘ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન જોતિના યુત્તતો જોતિ, આલોકીભૂતોતિ વુત્તં હોતિ. કાયસુચરિતાદીહિ પુન સગ્ગૂપપત્તિજોતિભાવૂપગમનતો જોતિપરાયણો. ઇમિના નયેન ઇતરેપિ દ્વે વેદિતબ્બા.

વેનકુલેતિ વિલીવકારકુલે. નેસાદકુલેતિ મિગલુદ્દકાદીનં કુલે. રથકારકુલેતિ ચમ્મકારકુલે. પુક્કુસકુલેતિ પુપ્ફછડ્ડકકુલે. કસિરવુત્તિકેતિ દુક્ખવુત્તિકે. દુબ્બણ્ણોતિ પંસુપિસાચકો વિય ઝામખાણુવણ્ણો. દુદ્દસિકોતિ વિજાતમાતુયાપિ અમનાપદસ્સનો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. ખઞ્જોતિ એકપાદખઞ્જો વા ઉભયપાદખઞ્જો વા. પક્ખહતોતિ હતપક્ખો પીઠસપ્પી. પદીપેય્યસ્સાતિ તેલકપલ્લકાદિનો પદીપઉપકરણસ્સ. એવં ખો, મહારાજાતિ એત્થ એકો પુગ્ગલો બહિદ્ધા આલોકં અદિસ્વા માતુકુચ્છિસ્મિંયેવ કાલં કત્વા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તો સકલં કપ્પમ્પિ સંસરતિ, સોપિ તમોતમપરાયણોવ. સો પન કુહકપુગ્ગલો ભવેય્ય. કુહકસ્સ હિ એવરૂપા નિબ્બત્તિ હોતીતિ વુત્તં.

એત્થ ચ ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ ચણ્ડાલકુલે વા’’તિઆદીહિ આગમનવિપત્તિ ચેવ પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તિ ચ દસ્સિતા. દલિદ્દેતિઆદીહિ પવત્તપચ્ચયવિપત્તિ. કસિરવુત્તિકેતિઆદીહિ આજીવુપાયવિપત્તિ. દુબ્બણ્ણોતિઆદીહિ અત્તભાવવિપત્તિ. બવ્હાબાધોતિઆદીહિ દુક્ખકારણસમાયોગો. ન લાભીતિઆદીહિ સુખકારણવિપત્તિ ચેવ ઉપભોગવિપત્તિ ચ. કાયેન દુચ્ચરિતન્તિઆદીહિ તમપરાયણભાવસ્સ કારણસમાયોગો. કાયસ્સ ભેદાતિઆદીહિ સમ્પરાયિકતમૂપગમો. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો.

અક્કોસતીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસતિ. પરિભાસતીતિ, ‘‘કસ્મા તિટ્ઠથ? કિં તુમ્હેહિ અમ્હાકં કસિકમ્માદીનિ કતાની’’તિઆદીહિ? પરિભવવચનેહિ પરિભાસતિ. રોસકોતિ ઘટ્ટકો. અબ્યગ્ગમનસોતિ એકગ્ગચિત્તો. પઠમં.

૨. અય્યિકાસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. દુતિયે જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુડ્ઢાતિ વયોવુડ્ઢા. મહલ્લિકાતિ જાતિમહલ્લિકા. અદ્ધગતાતિ અદ્ધં ચિરકાલં અતિક્કન્તા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા. પિયા મનાપાતિ રઞ્ઞો કિર માતરિ મતાય અય્યિકા માતુટ્ઠાને ઠત્વા પટિજગ્ગિ, તેનસ્સ અય્યિકાય બલવપેમં ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા એવમાહ. હત્થિરતનેનાતિ સતસહસ્સગ્ઘનકો હત્થી સતસહસ્સગ્ઘનકેન અલઙ્કારેન અલઙ્કતો હત્થિરતનં નામ. અસ્સરતનેપિ એસેવ નયો. ગામવરોપિ સતસહસ્સુટ્ઠાનકગામોવ. સબ્બાનિ તાનિ ભેદનધમ્માનીતિ તેસુ હિ કિઞ્ચિ કરિયમાનમેવ ભિજ્જતિ, કિઞ્ચિ કતપરિયોસિતં ચક્કતો અનપનીતમેવ, કિઞ્ચિ અપનેત્વા ભૂમિયં ઠપિતમત્તં, કિઞ્ચિ તતો પરં, એવમેવ સત્તેસુપિ કોચિ પટિસન્ધિં ગહેત્વા મરતિ, કોચિ મૂળ્હગબ્ભાય માતરિ માતુકુચ્છિતો અનિક્ખન્તોવ, કોચિ નિક્ખન્તમત્તો, કોચિ તતો પરન્તિ. તસ્મા એવમાહ. દુતિયં.

૧૩૪. તતિયે સબ્બં ઉત્તાનમેવ. તતિયં.

૪. ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩૫. ચતુત્થસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. ભગવતો કિર પઠમબોધિયં મહાલાભસક્કારો ઉદપાદિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ. તિત્થિયા હતલાભસક્કારા હુત્વા કુલેસુ એવં કન્થેન્તા વિચરન્તિ – ‘‘સમણો ગોતમો એવમાહ, ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં, ન અઞ્ઞેસં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ દિન્નં મહપ્ફલં, ન અઞ્ઞેસં દિન્નં મહપ્ફલં. મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ. યુત્તં નુ ખો સયમ્પિ ભિક્ખાચારનિસ્સિતેન પરેસં ભિક્ખાચારનિસ્સિતાનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અન્તરાયં કાતું, અયુત્તં કરોતિ અનનુચ્છવિક’’ન્તિ. સા કથા પત્થરમાના રાજકુલં સમ્પત્તા. રાજા સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠાનમેતં યં તથાગતો પરેસં લાભન્તરાયં કરેય્ય. એતે તથાગતસ્સ અલાભાય અયસાય પરિસક્કન્તિ. સચાહં ઇધેવ ઠત્વા ‘મા એવં અવોચુત્થ, ન સત્થા એવં કથેતી’તિ વદેય્યં, એવં સા કથા નિજ્ઝત્તિં ન ગચ્છેય્ય, ઇમસ્સ મહાજનસ્સ સન્નિપતિતકાલેયેવ નં નિજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ એકં છણદિવસં આગમેન્તો તુણ્હી અહોસિ.

અપરેન સમયેન મહાછણે સમ્પત્તે ‘‘અયં ઇમસ્સ કાલો’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘સદ્ધા વા અસ્સદ્ધા વા સમ્માદિટ્ઠિકા વા મિચ્છાદિટ્ઠિકા વા ગેહરક્ખકે દારકે વા માતુગામે વા ઠપેત્વા અવસેસા યે વિહારં નાગચ્છન્તિ, પઞ્ઞાસં દણ્ડો’’તિ. સયમ્પિ પાતોવ ન્હત્વા કતપાતરાસો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો મહતા બલકાયેન સદ્ધિં વિહારં અગમાસિ. ગચ્છન્તો ચ ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા તુમ્હે કિર એવં વદથ ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં…પે… ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ એવં પુચ્છિતું અયુત્તં, પઞ્હમેવ પુચ્છિસ્સામિ, પઞ્હં કથેન્તો ચ મે ભગવા અવસાને તિત્થિયાનં વાદં ભઞ્જિસ્સતી’’તિ. સો પઞ્હં પુચ્છન્તો કત્થ નુ ખો, ભન્તે, દાનં દાતબ્બન્તિ આહ. યત્થાતિ યસ્મિં પુગ્ગલે ચિત્તં પસીદતિ, તસ્મિં દાતબ્બં, તસ્સ વા દાતબ્બન્તિ અત્થો.

એવં વુત્તે રાજા યેહિ મનુસ્સેહિ તિત્થિયાનં વચનં આરોચિતં, તે ઓલોકેસિ. તે રઞ્ઞા ઓલોકિતમત્તાવ મઙ્કુભૂતા અધોમુખા પાદઙ્ગુટ્ઠકેન ભૂમિં લેખમાના અટ્ઠંસુ. રાજા – ‘‘એકપદેનેવ, ભન્તે, હતા તિત્થિયા’’તિ મહાજનં સાવેન્તો મહાસદ્દેન અભાસિ. એવઞ્ચ પન ભાસિત્વા – ‘‘ભગવા ચિત્તં નામ નિગણ્ઠાચેલકપરિબ્બાજકાદીસુ યત્થ કત્થચિ પસીદતિ, કત્થ પન, ભન્તે, દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ પુચ્છિ. અઞ્ઞં ખો એતન્તિ, ‘‘મહારાજ, અઞ્ઞં તયા પઠમં પુચ્છિતં, અઞ્ઞં પચ્છા, સલ્લક્ખેહિ એતં, પઞ્હાકથનં પન મય્હં ભારો’’તિ વત્વા સીલવતો ખોતિઆદિમાહ. તત્થ ઇધ ત્યસ્સાતિ ઇધ તે અસ્સ. સમુપબ્યૂળ્હોતિ રાસિભૂતો. અસિક્ખિતોતિ ધનુસિપ્પે અસિક્ખિતો. અકતહત્થોતિ મુટ્ઠિબન્ધાદિવસેન અસમ્પાદિતહત્થો. અકતયોગ્ગોતિ તિણપુઞ્જમત્તિકાપુઞ્જાદીસુ અકતપરિચયો. અકતૂપાસનોતિ રાજરાજમહામત્તાનં અદસ્સિતસરક્ખેપો. છમ્ભીતિ પવેધિતકાયો.

કામચ્છન્દો પહીનોતિઆદીસુ અરહત્તમગ્ગેન કામચ્છન્દો પહીનો હોતિ, અનાગામિમગ્ગેન બ્યાપાદો, અરહત્તમગ્ગેનેવ થિનમિદ્ધં, તથા ઉદ્ધચ્ચં, તતિયેનેવ કુક્કુચ્ચં, પઠમમગ્ગેન વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ. અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેનાતિ અસેક્ખસ્સ સીલક્ખન્ધો અસેક્ખો સીલક્ખન્ધો નામ. એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ પુરિમેહિ ચતૂહિ પદેહિ લોકિયલોકુત્તરસીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિયો કથિતા. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં હોતિ, તં લોકિયમેવ.

ઇસ્સત્તન્તિ ઉસુસિપ્પં. બલવીરિયન્તિ એત્થ બલં નામ વાયોધાતુ, વીરિયં કાયિકચેતસિકવીરિયમેવ. ભરેતિ ભરેય્ય. નાસૂરં જાતિપચ્ચયાતિ, ‘‘અયં જાતિસમ્પન્નો’’તિ એવં જાતિકારણા અસૂરં ન ભરેય્ય.

ખન્તિસોરચ્ચન્તિ એત્થ ખન્તીતિ અધિવાસનખન્તિ, સોરચ્ચન્તિ અરહત્તં. ધમ્માતિ એતે દ્વે ધમ્મા. અસ્સમેતિ આવસથે. વિવનેતિ અરઞ્ઞટ્ઠાને, નિરુદકે અરઞ્ઞે ચતુરસ્સપોક્ખરણિઆદીનિ કારયેતિ અત્થો. દુગ્ગેતિ વિસમટ્ઠાને. સઙ્કમનાનીતિ પણ્ણાસહત્થસટ્ઠિહત્થાનિ સમોકિણ્ણપરિસુદ્ધવાલિકાનિ સઙ્કમનાનિ કરેય્ય.

ઇદાનિ એતેસુ અરઞ્ઞસેનાસનેસુ વસન્તાનં ભિક્ખૂનં ભિક્ખાચારવત્તં આચિક્ખન્તો અન્નં પાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સેનાસનાનીતિ મઞ્ચપીઠાદીનિ. વિપ્પસન્નેનાતિ ખીણાસવસ્સ દેન્તોપિ સકઙ્ખેન કિલેસમલિનેન ચિત્તેન અદત્વા વિપ્પસન્નેનેવ ચિત્તેન દદેય્ય. થનયન્તિ ગજ્જન્તો. સતક્કકૂતિ સતસિખરો, અનેકકૂટોતિ અત્થો. અભિસઙ્ખચ્ચાતિ અભિસઙ્ખરિત્વા સમોધાનેત્વા રાસિં કત્વા.

આમોદમાનોતિ તુટ્ઠમાનસો હુત્વા. પકિરેતીતિ દાનગ્ગે વિચિરતિ, પકિરન્તો વિય વા દાનં દેતિ. પુઞ્ઞધારાતિ અનેકદાનચેતનામયા પુઞ્ઞધારા. દાતારં અભિવસ્સતીતિ યથા આકાસે સમુટ્ઠિતમેઘતો નિક્ખન્તા ઉદકધારા પથવિં સિનેહયન્તી તેમેન્તી કિલેદયન્તી અભિવસ્સતિ, એવમેવ અયમ્પિ દાયકસ્સ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્ના પુઞ્ઞધારા તમેવ દાતારં અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ. તેન વુત્તં ‘‘દાતારં અભિવસ્સતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. પઞ્ચમે મુદ્ધાવસિત્તાનન્તિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અવસિત્તાનં કતાભિસેકાનં. કામગેધપરિયુટ્ઠિતાનન્તિ કામેસુ ગેધેન પરિયુટ્ઠિતાનં અભિભૂતાનં. જનપદત્થાવરિયપ્પત્તાનન્તિ જનપદે થિરભાવપ્પત્તાનં. રાજકરણીયાનીતિ રાજકમ્માનિ રાજૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ. તેસુ ખ્વાહન્તિ તેસુ અહં. ઉસુક્કમાપન્નોતિ બ્યાપારં આપન્નો. એસ કિર રાજા દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, અન્તરાગમનાનિ બહૂનિપિ હોન્તિ. તસ્સ નિબદ્ધં ગચ્છતો બલકાયો મહાપિ હોતિ અપ્પોપિ. અથેકદિવસં પઞ્ચસતા ચોરા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં રાજા અવેલાય અપ્પેન બલેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, અન્તરામગ્ગે નં ગહેત્વા રજ્જં ગણ્હિસ્સામા’’તિ. તે અન્ધવને નિલીયિંસુ. રાજાનો ચ નામ મહાપુઞ્ઞા હોન્તિ. અથ તેસંયેવ અબ્ભન્તરતો એકો પુરિસો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા મહન્તં બલકાયં આદાય અન્ધવનં પરિવારેત્વા તે સબ્બે ગહેત્વા અન્ધવનતો યાવ નગરદ્વારા મગ્ગસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ યથા અઞ્ઞમઞ્ઞં ચક્ખુના ચક્ખું ઉપનિબન્ધિત્વા ઓલોકેન્તિ, એવં આસન્નાનિ સૂલાનિ રોપાપેત્વા સૂલેસુ ઉત્તાસેસિ. ઇદં સન્ધાય એવમાહ.

અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં વક્ખામિ, ‘મહારાજ, માદિસે નામ સમ્માસમ્બુદ્ધે ધુરવિહારે વસન્તે તયા એવરૂપં દારુણં કમ્મં કતં, અયુત્તં તે કત’ન્તિ, અથાયં રાજા મઙ્કુ હુત્વા સન્થમ્ભિતું ન સક્કુણેય્ય, પરિયાયેન ધમ્મં કથેન્તસ્સેવ મે સલ્લક્ખેસ્સતી’’તિ ધમ્મદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસીતિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાતબ્બો, યસ્સ ત્વં વચનં સદ્દહસીતિ અત્થો. પચ્ચયિકોતિ તસ્સેવ વેવચનં, યસ્સ વચનં પત્તિયાયસીતિ અત્થો. અબ્ભસમન્તિ આકાસસમં. નિપ્પોથેન્તો આગચ્છતીતિ પથવિતલતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા સબ્બે સત્તે સણ્હકરણીયં તિણચુણ્ણં વિય કરોન્તો પિસન્તો આગચ્છતિ.

અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાયાતિ ઠપેત્વા ધમ્મચરિયં અઞ્ઞં કાતબ્બં નત્થિ, દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા ધમ્મચરિયાવ કત્તબ્બા, ભન્તેતિ – સમચરિયાદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. આરોચેમીતિ આચિક્ખામિ. પટિવેદયામીતિ જાનાપેમિ. અધિવત્તતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. હત્થિયુદ્ધાનીતિ નાળાગિરિસદિસે હેમકપ્પને નાગે અભિરુય્હ યુજ્ઝિતબ્બયુદ્ધાનિ. ગતીતિ નિપ્ફત્તિ. વિસયોતિ ઓકાસો, સમત્થભાવો વા. ન હિ સક્કા તેહિ જરામરણં પટિબાહિતું. મન્તિનો મહામત્તાતિ મન્તસમ્પન્ના મહોસધવિધુરપણ્ડિતાદિસદિસા મહાઅમચ્ચા. ભૂમિગતન્તિ મહાલોહકુમ્ભિયો પૂરેત્વા ભૂમિયં ઠપિતં. વેહાસટ્ઠન્તિ ચમ્મપસિબ્બકે પૂરેત્વા તુલાસઙ્ઘાટાદીસુ લગ્ગેત્વા ચેવ નિય્યુહાદીસુ ચ પૂરેત્વા ઠપિતં. ઉપલાપેતુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિતું. યથા દ્વે જના એકેન મગ્ગેન ન ગચ્છન્તિ એવં કાતું.

નભં આહચ્ચાતિ આકાસં પૂરેત્વા. એવં જરા ચ મચ્ચુ ચાતિ ઇધ દ્વેયેવ પબ્બતા ગહિતા, રાજોવાદે પન ‘‘જરા આગચ્છતિ સબ્બયોબ્બનં વિલુમ્પમાના’’તિ એવં જરા મરણં બ્યાધિ વિપત્તીતિ ચત્તારોપેતે આગતાવ. તસ્માતિ યસ્મા હત્થિયુદ્ધાદીહિ જરામરણં જિનિતું ન સક્કા, તસ્મા. સદ્ધં નિવેસયેતિ સદ્ધં નિવેસેય્ય, પતિટ્ઠાપેય્યાતિ. પઞ્ચમં.

તતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

કોસલસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.