૪. મારસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. તપોકમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૩૭. મારસંયુત્તસ્સ પઠમે ઉરુવેલાયં વિહરતીતિ પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો ઉરુવેલગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમં અન્તોસત્તાહસ્મિંયેવ. દુક્કરકારિકાયાતિ છબ્બસ્સાનિ કતાય દુક્કરકારિકાય. મારો પાપિમાતિ અત્તનો વિસયં અતિક્કમિતું પટિપન્ને સત્તે મારેતીતિ મારો. પાપે નિયોજેતિ, સયં વા પાપે નિયુત્તોતિ પાપિમા. અઞ્ઞાનિપિસ્સ કણ્હો, અધિપતિ, વસવત્તી, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિઆદીનિ બહૂનિ નામાનિ, ઇધ પન નામદ્વયમેવ ગહિતં. ઉપસઙ્કમીતિ – ‘‘અયં સમણો ગોતમો ‘મુત્તોસ્મી’તિ મઞ્ઞતિ, અમુત્તભાવમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

તપોકમ્મા અપક્કમ્માતિ તપોકમ્મતો અપક્કમિત્વા. અપરદ્ધોતિ ‘‘દૂરે ત્વં સુદ્ધિમગ્ગા’’તિ વદતિ. અમરં તપન્તિ અમરતપં અમરભાવત્થાય કતં લૂખતપં, અત્તકિલમથાનુયોગો. સબ્બાનત્થાવહં હોતીતિ, ‘‘સબ્બં તપં મય્હં અત્થાવહં ન ભવતી’’તિ ઞત્વા. ફિયારિત્તંવ ધમ્મનીતિ અરઞ્ઞે થલે ફિયારિત્તં વિય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અરઞ્ઞે થલે નાવં ઠપેત્વા ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા મહાજના અભિરૂહિત્વા ફિયારિત્તં ગહેત્વા સંકડ્ઢેય્યું ચેવ ઉપ્પીલેય્યું ચ, સો મહાજનસ્સ વાયામો એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ નાવાય ગમનં અસાધેન્તો નિરત્થકો ભવેય્ય ન અનત્થાવહો, એવમેવ અહં ‘સબ્બં અમરં તપં અનત્થાવહં હોતી’તિ ઞત્વા વિસ્સજ્જેસિન્તિ.

ઇદાનિ તં અમરં તપં પહાય યેન મગ્ગેન બુદ્ધો જાતો, તં દસ્સેન્તો સીલન્તિઆદિમાહ. તત્થ સીલન્તિ વચનેન સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા ગહિતા, સમાધિના સમ્માવાયામસતિસમાધયો, પઞ્ઞાય સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. મગ્ગં બોધાય ભાવયન્તિ ઇમં અટ્ઠઙ્ગિકમેવ અરિયમગ્ગં બોધત્થાય ભાવયન્તો. એત્થ ચ બોધાયાતિ મગ્ગત્થાય. યથા હિ યાગુત્થાય યાગુમેવ પચન્તિ, પૂવત્થાય પૂવમેવ પચન્તિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કરોન્તિ, એવં મગ્ગમેવ મગ્ગત્થાય ભાવેતિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગં બોધાય ભાવય’’ન્તિ. પરમં સુદ્ધિન્તિ અરહત્તં. નિહતોતિ ત્વં મયા નિહતો પરાજિતો. પઠમં.

૨. હત્થિરાજવણ્ણસુત્તવણ્ણના

૧૩૮. દુતિયે રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિં અન્ધભાવકારકે મહાતમે ચતુરઙ્ગે તમસિ. અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતીતિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં પાસાણફલકે મહાચીવરં સીસે ઠપેત્વા પધાનં પરિગ્ગણ્હમાનો નિસિન્નો હોતિ.

નનુ ચ તથાગતસ્સ અભાવિતો વા મગ્ગો, અપ્પહીના વા કિલેસા, અપ્પટિવિદ્ધં વા અકુપ્પં, અસચ્છિકતો વા નિરોધો નત્થિ, કસ્મા એવમકાસીતિ? અનાગતે કુલપુત્તાનં અઙ્કુસત્થં. ‘‘અનાગતે હિ કુલપુત્તા મયા ગતમગ્ગં આવજ્જિત્વા અબ્ભોકાસવાસં વસિતબ્બં મઞ્ઞમાના પધાનકમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ સમ્પસ્સમાનો સત્થા એવમકાસિ. મહાતિ મહન્તો. અરિટ્ઠકોતિ કાળકો. મણીતિ પાસાણો. એવમસ્સ સીસં હોતીતિ એવરૂપં તસ્સ કાળવણ્ણં કૂટાગારપ્પમાણં મહાપાસાણસદિસં સીસં હોતિ.

સુભાસુભન્તિ દીઘમદ્ધાનં સંસરન્તો સુન્દરાસુન્દરં વણ્ણં કત્વા આગતોસીતિ વદતિ. અથ વા સંસરન્તિ સંસરન્તો આગચ્છન્તો. દીઘમદ્ધાનન્તિ વસવત્તિટ્ઠાનતો યાવ ઉરુવેલાય દીઘમગ્ગં, પુરે બોધાય વા છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકસમયસઙ્ખાતં દીઘકાલં. વણ્ણં કત્વા સુભાસુભન્તિ સુન્દરઞ્ચ અસુન્દરઞ્ચ નાનપ્પકારં વણ્ણં કત્વા અનેકવારં મમ સન્તિકં આગતોસીતિ અત્થો. સો કિર વણ્ણો નામ નત્થિ, યેન વણ્ણેન મારો વિભિંસકત્થાય ભગવતો સન્તિકં ન આગતપુબ્બો. તેન તં ભગવા એવમાહ. અલં તે તેનાતિ અલં તુય્હં એતેન મારવિભિંસાકારદસ્સનબ્યાપારેન. દુતિયં.

૩. સુભસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. તતિયે સુસંવુતાતિ સુપિહિતા. ન તે મારવસાનુગાતિ, માર, તે તુય્હં વસાનુગા ન હોન્તિ. ન તે મારસ્સ બદ્ધગૂતિ તે તુય્હં મારસ્સ બદ્ધચરા સિસ્સા અન્તેવાસિકા ન હોન્તિ. તતિયં.

૪. પઠમમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૦. ચતુત્થે યોનિસો મનસિકારાતિ ઉપાયમનસિકારેન. યોનિસો સમ્મપ્પધાનાતિ ઉપાયવીરિયેન કારણવીરિયેન. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. અજ્ઝભાસીતિ ‘‘અયં અત્તના વીરિયં કત્વા અરહત્તં પત્વાપિ ન તુસ્સતિ, ઇદાનિ અઞ્ઞેસમ્પિ ‘પાપુણાથા’તિ ઉસ્સાહં કરોતિ, પટિબાહેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અભાસિ.

મારપાસેનાતિ કિલેસપાસેન. યે દિબ્બા યે ચ માનુસાતિ યે દિબ્બા કામગુણસઙ્ખાતા માનુસા કામગુણસઙ્ખાતા ચ મારપાસા નામ અત્થિ, સબ્બેહિ તેહિ ત્વં બદ્ધોતિ વદતિ. મારબન્ધનબદ્ધોતિ મારબન્ધનેન બદ્ધો, મારબન્ધને વા બદ્ધો. ન મે સમણ મોક્ખસીતિ સમણ ત્વં મમ વિસયતો ન મુચ્ચિસ્સસિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૧. પઞ્ચમે મુત્તાહન્તિ મુત્તો અહં. પુરિમં સુત્તં અન્તોવસ્સે વુત્તં, ઇદં પન પવારેત્વા વુટ્ઠવસ્સકાલે. ચારિકન્તિ અનુપુબ્બગમનચારિકં. (પવારેત્વા) દિવસે દિવસે યોજનપરમં ગચ્છન્તા ચરથાતિ વદતિ. મા એકેન દ્વેતિ એકમગ્ગેન દ્વે જના મા અગમિત્થ. એવઞ્હિ ગતેસુ એકસ્મિં ધમ્મં દેસેન્તે, એકેન તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બં હોતિ. તસ્મા એવમાહ.

આદિકલ્યાણન્તિ આદિમ્હિ કલ્યાણં સુન્દરં ભદ્દકં. તથા મજ્ઝપરિયોસાનેસુ. આદિમજ્ઝપરિયોસાનઞ્ચ નામેતં સાસનસ્સ ચ દેસનાય ચ વસેન દુવિધં. તત્થ સાસનસ્સ સીલં આદિ, સમથવિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. સીલસમાધયો વા આદિ, વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. સીલસમાધિવિપસ્સના વા આદિ, મગ્ગો મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. દેસનાય પન ચતુપ્પદિકાય ગાથાય તાવ પઠમપાદો આદિ, દુતિયતતિયા મજ્ઝં, ચતુત્થો પરિયોસાનં. પઞ્ચપદછપ્પદાનં પઠમપાદો આદિ, અવસાનપાદો પરિયોસાનં, અવસેસા મજ્ઝં. એકાનુસન્ધિકસુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ‘‘ઇદમવોચા’’તિ પરિયોસાનં, સેસં મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ મજ્ઝે બહૂપિ અનુસન્ધિ મજ્ઝમેવ, નિદાનં આદિ, ‘‘ઇદમવોચા’’તિ પરિયોસાનં.

સાત્થન્તિ સાત્થકં કત્વા દેસેથ. સબ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનેહિ ચેવ પદેહિ ચ પરિપૂરં કત્વા દેસેથ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ સકલપરિપુણ્ણં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનબ્રહ્મચરિયં. પકાસેથાતિ આવિકરોથ.

અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ અપ્પકિલેસરજસભાવા, દુકૂલસાણિયા પટિચ્છન્ના વિય ચતુપ્પદિકગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્તું સમત્થા સન્તીતિ અત્થો. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય. પરિહાયન્તીતિ અલાભપરિહાનિયા ધમ્મતો પરિહાયન્તિ. સેનાનિગમોતિ પઠમકપ્પિકાનં સેનાય નિવિટ્ઠોકાસે પતિટ્ઠિતગામો, સુજાતાય વા પિતુ સેનાની નામ નિગમો. તેનુપસઙ્કમિસ્સામીતિ નાહં તુમ્હે ઉય્યોજેત્વા પરિવેણાદીનિ કારેત્વા ઉપટ્ઠાકાદીહિ પરિચરિયમાનો વિહરિસ્સામિ, તિણ્ણં પન જટિલાનં અડ્ઢુડ્ઢાનિ પાટિહારિયસહસ્સાનિ દસ્સેત્વા ધમ્મમેવ દેસેતું ઉપસઙ્કમિસ્સામીતિ. તેનુપસઙ્કમીતિ, ‘‘અયં સમણો ગોતમો મહાયુદ્ધં વિચારેન્તો વિય, ‘મા એકેન દ્વે અગમિત્થ, ધમ્મં દેસેથા’તિ સટ્ઠિ જને ઉય્યોજેતિ, ઇમસ્મિં પન એકસ્મિમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તે મય્હં ચિત્તસ્સાદં નત્થિ, એવં બહૂસુ દેસેન્તેસુ કુતો ભવિસ્સતિ, પટિબાહામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. પઞ્ચમં.

૬. સપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૪૨. છટ્ઠે સોણ્ડિકાકિલઞ્જન્તિ સુરાકારકાનં પિટ્ઠપત્થરણકકિલઞ્જં. કોસલિકા કંસપાતીતિ કોસલરઞ્ઞો રથચક્કપ્પમાણા પરિભોગપાતિ. ગળગળાયન્તેતિ ગજ્જન્તે. કમ્મારગગ્ગરિયાતિ કમ્મારુદ્ધનપણાળિયા. ધમમાનાયાતિ ભસ્તવાતેન પૂરિયમાનાય. ઇતિ વિદિત્વાતિ – ‘‘સમણો ગોતમો પધાનમનુયુત્તો સુખેન નિસિન્નો, ઘટ્ટયિસ્સામિ ન’’ન્તિ વુત્તપ્પકારં અત્તભાવં માપેત્વા નિયામભૂમિયં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરન્તં વિજ્જુલતાલોકેન દિસ્વા, ‘‘કો નુ ખો એસો સત્તો’’તિ? આવજ્જેન્તો, ‘‘મારો અય’’ન્તિ એવં વિદિત્વા.

સુઞ્ઞગેહાનીતિ સુઞ્ઞાગારાનિ. સેય્યાતિ સેય્યત્થાય. ઠસ્સામિ ચઙ્કમિસ્સામિ નિસીદિસ્સામિ નિપજ્જિસ્સામીતિ એતદત્થાય યો સુઞ્ઞાગારાનિ સેવતીતિ અત્થો. સો મુનિ અત્તસઞ્ઞતોતિ સો બુદ્ધમુનિ હત્થપાદકુક્કુચ્ચાભાવેન સંયતત્તભાવો. વોસ્સજ્જ ચરેય્ય તત્થ સોતિ સો તસ્મિં અત્તભાવે આલયં નિકન્તિં વોસ્સજ્જિત્વા પહાય ચરેય્ય. પતિરૂપં હિ તથાવિધસ્સ તન્તિ તાદિસસ્સ તંસણ્ઠિતસ્સ બુદ્ધમુનિનો તં અત્તભાવે નિકન્તિં વોસ્સજ્જિત્વા ચરણં નામ પતિરૂપં યુત્તં અનુચ્છવિકં.

ચરકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિકા સઞ્ચરણસત્તા. ભેરવાતિ સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકભેરવા. તત્થ સવિઞ્ઞાણકા સીહબ્યગ્ઘાદયો, અવિઞ્ઞાણકા રત્તિભાગે ખાણુવમ્મિકાદયો. તેપિ હિ તસ્મિં કાલે યક્ખા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, રજ્જુવલ્લિયાદીનિ સબ્બાનિ સપ્પા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ભેરવેસુ સુઞ્ઞાગારગતો બુદ્ધમુનિ લોમચલનમત્તકમ્પિ ન કરોતિ.

ઇદાનિ અટ્ઠાનપરિકપ્પં દસ્સેન્તો નભં ફલેય્યાતિઆદિમાહ. તત્થ ફલેય્યાતિ કાકપદં વિય હીરહીરસો ફલેય્ય. ચલેય્યાતિ પોક્ખરપત્તે વાતાહતો ઉદકબિન્દુ વિય ચલેય્ય. સલ્લમ્પિ ચે ઉરસિ પકપ્પયેય્યુન્તિ તિખિણસત્તિસલ્લં ચેપિ ઉરસ્મિં ચારેયેય્યું. ઉપધીસૂતિ ખન્ધૂપધીસુ. તાણં ન કરોન્તીતિ તિખિણે સલ્લે ઉરસ્મિં ચારિયમાને ભયેન ગુમ્બન્તરકન્દરાદીનિ પવિસન્તા તાણં કરોન્તિ નામ. બુદ્ધા પન સમુચ્છિન્નસબ્બભયા એવરૂપં તાણં નામ ન કરોન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સુપતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૩. સત્તમે પાદે પક્ખાલેત્વાતિ ઉતુગાહાપનત્થં ધોવિત્વા. બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, ઉદકમ્પિ પોક્ખરપત્તે પક્ખિત્તં વિય વિવટ્ટિત્વા ગચ્છતિ. અપિચ ખો ધોતપાદકે ગેહે પાદે ધોવિત્વા પવિસનં પબ્બજિતાનં વત્તં. તત્થ બુદ્ધાનં વત્તભેદો નામ નત્થિ, વત્તસીસે પન ઠત્વા ધોવન્તિ. સચે હિ તથાગતો નેવ ન્હાયેય્ય, ન પાદે ધોવેય્ય, ‘‘નાયં મનુસ્સો’’તિ વદેય્યું. તસ્મા મનુસ્સકિરિયં અમુઞ્ચન્તો ધોવતિ. સતો સમ્પજાનોતિ સોપ્પપરિગ્ગાહકેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો. ઉપસઙ્કમીતિ સમણો ગોતમો સબ્બરત્તિં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમિત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા નિદ્દાયતિ, અતિવિય સુખસયિતો ભવિસ્સતિ, ઘટ્ટયિસ્સામિ નન્તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

કિં સોપ્પસીતિ કિં સુપસિ, કિં સોપ્પં નામિદં તવાતિ વદતિ. કિં નુ સોપ્પસીતિ કસ્મા નુ સુપસિ? દુબ્ભગો વિયાતિ મતો વિય, વિસઞ્ઞી વિય ચ. સુઞ્ઞમગારન્તિ સુઞ્ઞં મે ઘરં લદ્ધન્તિ સોપ્પસીતિ વદતિ. સૂરિયે ઉગ્ગતેતિ સૂરિયમ્હિ ઉટ્ઠિતે. ઇદાનિ હિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ સમ્મજ્જન્તિ, પાનીયં ઉપટ્ઠપેન્તિ, ભિક્ખાચારગમનસજ્જા ભવન્તિ, ત્વં કસ્મા સોપ્પસિયેવ.

જાલિનીતિ તયો ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતેન ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાય અટ્ઠારસતણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના (વિભ. ૮૪૨) તેન તેન અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતેન જાલેન જાલિની. વિસત્તિકાતિ રૂપાદીસુ તત્થ તત્થ વિસત્તતાય વિસમૂલતાય વિસપરિભોગતાય ચ વિસત્તિકા. કુહિઞ્ચિ નેતવેતિ કત્થચિ નેતું. સબ્બૂપધિ પરિક્ખયાતિ સબ્બેસં ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારકામગુણભેદાનં ઉપધીનં પરિક્ખયા. કિં તવેત્થ, મારાતિ, માર, તુય્હં કિં એત્થ? કસ્મા ત્વં ઉણ્હયાગુયં નિલીયિતું અસક્કોન્તી ખુદ્દકમક્ખિકા વિય અન્તન્તેનેવ ઉજ્ઝાયન્તો આહિણ્ડસીતિ. સત્તમં.

૮. નન્દતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. અટ્ઠમં દેવતાસંયુત્તે વુત્તત્થમેવ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૫. નવમે અપ્પં વા ભિય્યોતિ ભિય્યો જીવન્તો અપરં વસ્સસતં જીવિતું ન સક્કોતિ, પણ્ણાસં વા સટ્ઠિ વા વસ્સાનિ જીવતિ. અજ્ઝભાસીતિ સમણો ગોતમો ‘‘મનુસ્સાનં અપ્પમાયૂ’’તિ કથેતિ, દીઘભાવમસ્સ કથેસ્સામીતિ પચ્ચનીકસાતતાય અભિભવિત્વા અભાસિ.

ન નં હીળેતિ તં આયું ‘‘અપ્પકમિદ’’ન્તિ ન હીળેય્ય. ખીરમત્તો વાતિ યથા દહરો કુમારો ઉત્તાનસેય્યકો ખીરં પિવિત્વા દુકૂલચુમ્બટકે નિપન્નો અસઞ્ઞી વિય નિદ્દાયતિ, કસ્સચિ આયું અપ્પં વા દીઘં વાતિ ન ચિન્તેતિ, એવં સપ્પુરિસો. ચરેય્યાદિત્તસીસો વાતિ આયું પરિત્તન્તિ ઞત્વા પજ્જલિતસીસો વિય ચરેય્ય. નવમં.

૧૦. દુતિયઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૬. દસમે નેમીવ રથકુબ્બરન્તિ યથા દિવસં ગચ્છન્તસ્સ રથસ્સ ચક્કનેમિ કુબ્બરં અનુપરિયાયતિ ન વિજહતિ, એવં આયુ અનુપરિયાયતીતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પાસાણસુત્તવણ્ણના

૧૪૭. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે નિસિન્નોતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પધાનં પરિગ્ગણ્હન્તો નિસિન્નો. મારોપિસ્સ સુખનિસિન્નભાવં ઞત્વા ઘટ્ટયિસ્સામીતિ ઉપસઙ્કમન્તો. પદાલેસીતિ પબ્બતપિટ્ઠે ઠત્વા પવિજ્ઝિ. પાસાણા નિરન્તરા અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિહનન્તા પતન્તિ. કેવલન્તિ સકલં. સબ્બન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. પઠમં.

૨. કિન્નુસીહસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. દુતિયે વિચક્ખુકમ્માયાતિ પરિસાય પઞ્ઞાચક્ખું વિનાસેતુકમ્યતાય. બુદ્ધાનં પનેસ પઞ્ઞાચક્ખું વિનાસેતું ન સક્કોતિ, પરિસાય ભેરવારમ્મણં સાવેન્તો વા દસ્સેન્તો વા સક્કોતિ. વિજિતાવી નુ મઞ્ઞસીતિ કિં નુ ત્વં ‘‘વિજિતવિજયો અહ’’ન્તિ મઞ્ઞસિ? મા એવં મઞ્ઞિ, નત્થિ તે જયો. પરિસાસૂતિ, અટ્ઠસુ પરિસાસુ. બલપ્પત્તાતિ દસબલપ્પત્તા. દુતિયં.

૩. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૧૪૯. તતિયે મન્દિયા નૂતિ મન્દભાવેન મોમૂહભાવેન. ઉદાહુ કાવેય્યમત્તોતિ ઉદાહુ યથા કવિ કબ્બં ચિન્તેન્તો તેન કબ્બકરણેન મત્તો સયતિ, એવં સયસિ. સમ્પચુરાતિ બહવો. કિમિદં સોપ્પસે વાતિ કસ્મા ઇદં સોપ્પં સોપ્પસિયેવ? અત્થં સમેચ્ચાતિ અત્થં સમાગન્ત્વા પાપુણિત્વા. મય્હં હિ અસઙ્ગહો નામ સઙ્ગહવિપન્નો વા અત્થો નત્થિ. સલ્લન્તિ તિખિણં સત્તિસલ્લં. જગ્ગં ન સઙ્કેતિ યથા એકચ્ચો સીહપથાદીસુ જગ્ગન્તો સઙ્કતિ, તથા અહં જગ્ગન્તોપિ ન સઙ્કામિ. નપિ ભેમિ સોત્તુન્તિ યથા એકચ્ચો સીહપથાદીસુયેવ સુપિતું ભાયતિ, એવં અહં સુપિતુમ્પિ ન ભાયામિ. નાનુતપન્તિ મામન્તિ યથા આચરિયસ્સ વા અન્તેવાસિકસ્સ વા અફાસુકે જાતે ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય ઠિતત્તા અન્તેવાસિં રત્તિન્દિવા અતિક્કમન્તા અનુતપન્તિ, એવં મં નાનુતપન્તિ. ન હિ મય્હં કિઞ્ચિ અપરિનિટ્ઠિતકમ્મં નામ અત્થિ. તેનેવાહ હાનિં ન પસ્સામિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ. તતિયં.

૪. પતિરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૫૦. ચતુત્થે અનુરોધવિરોધેસૂતિ રાગપટિઘેસુ. મા સજ્જિત્થો તદાચરન્તિ એવં ધમ્મકથં આચરન્તો મા લગ્ગિ. ધમ્મકથં કથેન્તસ્સ હિ એકચ્ચે સાધુકારં દદન્તિ, તેસુ રાગો ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચે અસક્કચ્ચં સુણન્તિ, તેસુ પટિઘો ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ધમ્મકથિકો અનુરોધવિરોધેસુ સજ્જતિ નામ. ત્વં એવં મા સજ્જિત્થોતિ વદતિ. યદઞ્ઞમનુસાસતીતિ યં અઞ્ઞં અનુસાસતિ, તં. સમ્બુદ્ધો હિતાનુકમ્પી હિતેન અનુપકમ્પતિ. યસ્મા ચ હિતાનુકમ્પી, તસ્મા અનુરોધવિરોધેહિ વિપ્પમુત્તો તથાગતોતિ. ચતુત્થં.

૫. માનસસુત્તવણ્ણના

૧૫૧. પઞ્ચમે આકાસે ચરન્તેપિ બન્ધતીતિ અન્તલિક્ખચરો. પાસોતિ રાગપાસો. માનસોતિ મનસમ્પયુત્તો. પઞ્ચમં.

૬. પત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫૨. છટ્ઠે પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપાદાયાતિ પઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધે આદિયિત્વા, સભાવસામઞ્ઞલક્ખણવસેન નાનપ્પકારતો વિભજિત્વા દસ્સેન્તો. સન્દસ્સેતીતિ ખન્ધાનં સભાવલક્ખણાદીનિ દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ સમાદાનમ્હિ ઉસ્સાહં જનેતિ. સમ્પહંસેતીતિ પટિવિદ્ધગુણેન વોદાપેતિ જોતાપેતિ. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્થિકં કત્વા, ‘‘અયં નો અધિગન્તબ્બો અત્થો’’તિ એવં સલ્લક્ખેત્વા તાય દેસનાય અત્થિકા હુત્વા. મનસિ કત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા. સબ્બચેતસો સમન્નાહરિત્વાતિ સબ્બેન તેન કમ્મકારકચિત્તેન સમન્નાહરિત્વા. ઓહિતસોતાતિ ઠપિતાસોતા. અબ્ભોકાસે નિક્ખિત્તાતિ ઓતાપનત્થાય ઠપિતા.

રૂપં વેદયિતં સઞ્ઞાન્તિ, એતે રૂપાદયો તયો ખન્ધા. યઞ્ચ સઙ્ખતન્તિ ઇમિના સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો. એવં તત્થ વિરજ્જતીતિ ‘‘એસો અહં ન હોમિ, એતં મય્હં ન હોતી’’તિ પસ્સન્તો એવં તેસુ ખન્ધેસુ વિરજ્જતિ. ખેમત્તન્તિ ખેમીભૂતં અત્તભાવં. ઇમિના ફલક્ખણં દસ્સેતિ. અન્વેસન્તિ ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસસઙ્ખાતેસુ સબ્બટ્ઠાનેસુ પરિયેસમાના. નાજ્ઝગાતિ ન પસ્સીતિ. છટ્ઠં.

૭. છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૧૫૩. સત્તમે ફસ્સાયતનાનન્તિ સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠેન છદ્વારિકસ્સ ફસ્સસ્સ આયતનાનં. ભયભેરવં સદ્દન્તિ મેઘદુન્દુભિઅસનિપાતસદ્દસદિસં ભયજનકં સદ્દં. પથવી મઞ્ઞે ઉન્દ્રીયતીતિ અયં મહાપથવી પટપટસદ્દં કુરુમાના વિય અહોસિ. એત્થ લોકો વિમુચ્છિતોતિ એતેસુ છસુ આરમ્મણેસુ લોકો અધિમુચ્છિતો. મારધેય્યન્તિ મારસ્સ ઠાનભૂતં તેભૂમકવટ્ટં. સત્તમં.

૮. પિણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૫૪. અટ્ઠમે પાહુનકાનિ ભવન્તીતિ તથારૂપે નક્ખત્તે તત્થ તત્થ પેસેતબ્બાનિ પાહુનકાનિ ભવન્તિ, આગન્તુકપણ્ણાકારદાનાનિ વા. સયંચરણદિવસે સમવયજાતિગોત્તા કુમારકા તતો તતો સન્નિપતન્તિ. કુમારિકાયોપિ અત્તનો અત્તનો વિભવાનુરૂપેન અલઙ્કતા તહં તહં વિચરન્તિ. તત્ર કુમારિકાયોપિ યથારુચિકાનં કુમારકાનં પણ્ણાકારં પેસેન્તિ, કુમારકાપિ કુમારિકાનં અઞ્ઞસ્મિં અસતિ અન્તમસો માલાગુળેનપિ પરિક્ખિપન્તિ. અન્વાવિટ્ઠાતિ અનુ આવિટ્ઠા. તંદિવસં કિર પઞ્ચસતા કુમારિકાયો ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તિયો પટિપથે સત્થારં દિસ્વા છણપૂવં દદેય્યું. સત્થા તાસં દાનાનુમોદનત્થં પકિણ્ણકધમ્મદેસનં દેસેય્ય, દેસનાપરિયોસાને સબ્બાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહેય્યું. મારો તાસં સમ્પત્તિયા અન્તરાયં કરિસ્સામીતિ અન્વાવિસિ. પાળિયં પન મા સમણો ગોતમો પિણ્ડમલત્થાતિ એત્તકંયેવ વુત્તન્તિ.

કિં પન સત્થા મારાવટ્ટનં અજાનિત્વા પવિટ્ઠોતિ? આમ અજાનિત્વા. કસ્મા? અનાવજ્જનતાય. બુદ્ધાનઞ્હિ – ‘‘અસુકટ્ઠાને ભત્તં લભિસ્સામ, ન લભિસ્સામા’’તિ આવજ્જનં ન અનનુચ્છવિકં. પવિટ્ઠો પન મનુસ્સાનં ઉપચારભેદં દિસ્વા, ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ? આવજ્જેન્તો ઞત્વા, ‘‘આમિસત્થં મારાવટ્ટનં ભિન્દિતું અનનુચ્છવિક’’ન્તિ અભિન્દિત્વાવ નિક્ખન્તો.

ઉપસઙ્કમીતિ અમિત્તવિજયેન વિય તુટ્ઠો સકલગામે કટચ્છુમત્તમ્પિ ભત્તં અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમન્તં ભગવન્તં ગામિયમનુસ્સવેસેન ઉપસઙ્કમિ. તથાહં કરિસ્સામીતિ ઇદં સો મુસા ભાસતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયા એવં વુત્તે પુન પવિસિસ્સતિ, અથ નં ગામદારકા ‘સકલગામે ચરિત્વા કટચ્છુભિક્ખમ્પિ અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમ્મ પુન પવિટ્ઠોસી’તિઆદીનિ વત્વા ઉપ્પણ્ડેસ્સન્તી’’તિ. ભગવા પન – ‘‘સચાયં મં એવં વિહેઠેસ્સતિ મુદ્ધમસ્સેવ સત્તધા ફલિસ્સતી’’તિ તસ્મિં અનુકમ્પાય અપવિસિત્વા ગાથાદ્વયમાહ.

તત્થ પસવીતિ જનેસિ નિપ્ફાદેસિ. આસજ્જાતિ આસાદેત્વા ઘટ્ટેત્વા. ન મે પાપં વિપચ્ચતીતિ મમ પાપં ન પચ્ચતિ. નિપ્ફલં એતન્તિ કિં નુ ત્વં એવં મઞ્ઞસિ? મા એવં મઞ્ઞિ, અત્થિ તયા કતસ્સ પાપસ્સ ફલન્તિ દીપેતિ. કિઞ્ચનન્તિ મદ્દિતું સમત્થં રાગકિઞ્ચનાદિ કિલેસજાતં. આભસ્સરા યથાતિ યથા આભસ્સરા દેવા સપ્પીતિકજ્ઝાનેન યાપેન્તા પીતિભક્ખા નામ હોન્તિ, એવં ભવિસ્સામાતિ. અટ્ઠમં.

૯. કસ્સકસુત્તવણ્ણના

૧૫૫. નવમે નિબ્બાનપટિસંયુત્તાયાતિ નિબ્બાનં અપદિસિત્વા પવત્તાય. હટહટકેસોતિ પુરિમકેસે પચ્છતો, પચ્છિમકેસે પુરતો વામપસ્સકેસે દક્ખિણતો, દક્ખિણપસ્સકેસે વામતો ફરિત્વા ફરિત્વા વિપ્પકિણ્ણકેસો. મમ ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તો ચક્ખુસમ્ફસ્સોપિ વિઞ્ઞાણાયતનમ્પિ મમેવાતિ. એત્થ ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સેન વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તકા ધમ્મા ગહિતા, વિઞ્ઞાણાયતનેન સબ્બાનિપિ ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્નાનિ આવજ્જનાદિવિઞ્ઞાણાનિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. મનોદ્વારે પન મનોતિ સાવજ્જનકં ભવઙ્ગચિત્તં. ધમ્માતિ આરમ્મણધમ્મા. મનોસમ્ફસ્સોતિ સાવજ્જનેન ભવઙ્ગેન સમ્પયુત્તફસ્સો. વિઞ્ઞાણાયતનન્તિ જવનચિત્તં તદારમ્મણમ્પિ વટ્ટતિ.

તવેવ પાપિમ, ચક્ખૂતિ યં લોકે તિમિરકાચાદીહિ ઉપદ્દુતં અનેકરોગાયતનં ઉપક્કવિપક્કં અન્તમસો કાણચક્ખુપિ, સબ્બં તં તવેવ ભવતુ. રૂપાદીસુપિ એસેવ નયો.

યં વદન્તીતિ યં ભણ્ડકં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ વદન્તિ. યે વદન્તિ મમન્તિ ચાતિ યે ચ પુગ્ગલા ‘‘મમ’’ન્તિ વદન્તિ. એત્થ ચે તે મનો અત્થીતિ એતેસુ ચ ઠાનેસુ યદિ ચિત્તં અત્થિ. ન મે સમણ મોક્ખસીતિ સમણ મય્હં વિસયતો ન મુચ્ચિસ્સસિ. યં વદન્તીતિ યં ભણ્ડકં વદન્તિ, ન તં મય્હં. યે વદન્તીતિ યેપિ પુગ્ગલા એવં વદન્તિ, ન તે અહં. ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસીતિ ભવયોનિગતિઆદીસુ મય્હં ગતમગ્ગમ્પિ ન પસ્સસિ. નવમં.

૧૦. રજ્જસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. દસમે અહનં અઘાતયન્તિ અહનન્તેન અઘાતયન્તેન. અજિનં અજાપયન્તિ પરસ્સ ધનજાનિં અકરોન્તેન અકારાપેન્તેન. અસોચં અસોચાપયન્તિ અસોચન્તેન અસોચાપયન્તેન. ઇતિ ભગવા અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે વિજિતે દણ્ડકરપીળિતે મનુસ્સે દિસ્વા કારુઞ્ઞવસેન એવં ચિન્તેસિ. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો ગોતમો ‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતુ’ન્તિ ચિન્તેસિ, રજ્જં કારેતુકામો ભવિસ્સતિ, રજ્જઞ્ચ નામેતં પમાદટ્ઠાનં, રજ્જં કારેન્તે સક્કા ઓતારં લભિતું, ગચ્છામિ ઉસ્સાહમસ્સ જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. ઇદ્ધિપાદાતિ ઇજ્ઝનકકોટ્ઠાસા. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેનવત્થુકતા. અનુટ્ઠિતાતિ અવિજહિતા નિચ્ચાનુબદ્ધા. પરિચિતાતિ સાતચ્ચકિરિયાય સુપરિચિતા કતા ઇસ્સાસસ્સ અવિરાધિતવેધિહત્થો વિય. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા પરિપુણ્ણભાવના. અધિમુચ્ચેય્યાતિ ચિન્તેય્ય.

પબ્બતસ્સાતિ પબ્બતો ભવેય્ય. દ્વિત્તાવાતિ તિટ્ઠતુ એકો પબ્બતો, દ્વિક્ખત્તુમ્પિ તાવ મહન્તો સુવણ્ણપબ્બતો એકસ્સ નાલં, ન પરિયત્તોતિ અત્થો. ઇતિ વિદ્વા સમઞ્ચરેતિ એવં જાનન્તો સમં ચરેય્ય. યતોનિદાનન્તિ દુક્ખં નામ પઞ્ચકામગુણનિદાનં, તં યતોનિદાનં હોતિ, એવં યો અદક્ખિ. કથં નમેય્યાતિ સો જન્તુ તેસુ દુક્ખસ્સ નિદાનભૂતેસુ કામેસુ કેન કારણેન નમેય્ય. ઉપધિં વિદિત્વાતિ કામગુણઉપધિં ‘‘સઙ્ગો એસો, લગ્ગનમેત’’ન્તિ એવં વિદિત્વા. તસ્સેવ જન્તુ વિનયાય સિક્ખેતિ તસ્સેવ ઉપધિસ્સ વિનયાય સિક્ખેય્ય. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો.

૩. તતિયવગ્ગો

૧. સમ્બહુલસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે જટણ્ડુવેનાતિ જટાચુમ્બટકેન. અજિનક્ખિપનિવત્થોતિ સખુરં અજિનચમ્મં એકં નિવત્થો એકં પારુતો. ઉદુમ્બરદણ્ડન્તિ અપ્પિચ્છભાવપ્પકાસનત્થં ઈસકં વઙ્કં ઉદુમ્બરદણ્ડં ગહેત્વા. એતદવોચાતિ લોકે બ્રાહ્મણસ્સ વચનં નામ સુસ્સૂસન્તિ, બ્રાહ્મણેસુપિ પબ્બજિતસ્સ, પબ્બજિતેસુપિ મહલ્લકસ્સાતિ મહલ્લકબ્રાહ્મણસ્સ પબ્બજિતવેસં ગહેત્વા પધાનભૂમિયં કમ્મં કરોન્તે તે ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા એતં ‘‘દહરા ભવન્તો’’તિઆદિવચનં અવોચ. ઓકમ્પેત્વાતિ હનુકેન ઉરં પહરન્તો અધોનતં કત્વા. જિવ્હં નિલ્લાલેત્વાતિ કબરમહાજિવ્હં નીહરિત્વા ઉદ્ધમધો ઉભયપસ્સેસુ ચ લાલેત્વા. તિવિસાખન્તિ તિસાખં. નલાટિકન્તિ ભકુટિં, નલાટે ઉટ્ઠિતં વલિત્તયન્તિ અત્થો. પક્કામીતિ તુમ્હે જાનન્તાનં વચનં અકત્વા અત્તનોવ તેલે પચ્ચિસ્સથાતિ વત્વા એકં મગ્ગં ગહેત્વા ગતો. પઠમં.

૨. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૧૫૮. દુતિયે લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મેતિ એવરૂપસ્સ સત્થુ ચેવ ધમ્મસ્સ ચ સબ્રહ્મચારીનઞ્ચ લદ્ધત્તા મય્હં લાભા મય્હં સુલદ્ધન્તિ. સો કિરાયસ્મા પચ્છા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસિત્વા ‘‘અરહત્તં ગહેસ્સામી’’તિ પાસાદિકં તાવ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા ચિત્તકલ્લતં ઉપ્પાદેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા નિસિન્નો. તેનસ્સ એવમહોસિ. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘અયં સમિદ્ધિ ભિક્ખુ પાસાદિકં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નસદિસો, યાવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરહત્તં ન ગણ્હાતિ, તાવસ્સ અન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. ગચ્છ ત્વન્તિ સત્થા સકલજમ્બુદીપં ઓલોકેન્તો ‘‘તસ્મિંયેવ ઠાને તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયં ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ, તસ્મા એવમાહ. સતિપઞ્ઞા ચ મે બુદ્ધાતિ મયા સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ઞાતા. કરસ્સુ રૂપાનીતિ બહૂનિપિ વિભિંસકારહાનિ રૂપાનિ કરસ્સુ. નેવ મં બ્યાધયિસ્સસીતિ મં નેવ વેધયિસ્સસિ ન કમ્પસ્સેસિ. દુતિયં.

૩. ગોધિકસુત્તવણ્ણના

૧૫૯. તતિયે ઇસિગિલિપસ્સેતિ ઇસિગિલિસ્સ નામ પબ્બતસ્સ પસ્સે. કાળસિલાયન્તિ કાળવણ્ણાય સિલાયં. સામયિકં ચેતોવિમુત્તિન્તિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચતિ, આરમ્મણે ચ અધિમુચ્ચતીતિ લોકિયસમાપત્તિ સામયિકા ચેતોવિમુત્તિ નામ. ફુસીતિ પટિલભિ. પરિહાયીતિ કસ્મા યાવ છટ્ઠં પરિહાયિ? સાબાધત્તા. થેરસ્સ કિર વાતપિત્તસેમ્હવસેન અનુસાયિકો આબાધો અત્થિ, તેન સમાધિસ્સ સપ્પાયે ઉપકારકધમ્મે પૂરેતું ન સક્કોતિ, અપ્પિતપ્પિતાય સમાપત્તિયા પરિહાયતિ.

યંનૂનાહં સત્થં આહરેય્યન્તિ સો કિર ચિન્તેસિ, યસ્મા પરિહીનજ્ઝાનસ્સ કાલઙ્કરોતો અનિબદ્ધા ગતિ હોતિ, અપરિહીનજ્ઝાનસ્સ નિબદ્ધા ગતિ હોતિ, બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ, તસ્મા સત્થં આહરિતુકામો અહોસિ. ઉપસઙ્કમીતિ – ‘‘અયં સમણો સત્થં આહરિતુકામો, સત્થાહરણઞ્ચ નામેતં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખસ્સ હોતિ. યો એવં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખો હોતિ, સો મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસિત્વા અરહત્તમ્પિ ગહેતું સમત્થો હોતિ, મયા પન પટિબાહિતોપિ એસ ન ઓરમિસ્સતિ, સત્થારા પટિબાહિતો ઓરમિસ્સતી’’તિ થેરસ્સ અત્થકામો વિય હુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

જલાતિ જલમાના. પાદે વન્દામિ ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા તવ પાદે વન્દામિ. જુતિન્ધરાતિ આનુભાવધરા. અપ્પત્તમાનસોતિ અપ્પત્તઅરહત્તો. સેખોતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાનો સકરણીયો. જને સુતાતિ જને વિસ્સુતા. સત્થં આહરિતં હોતીતિ થેરો કિર ‘‘કિં મય્હં ઇમિના જીવિતેના’’તિ? ઉત્તાનો નિપજ્જિત્વા સત્થેન ગલનાળિં છિન્દિ, દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિંસુ. થેરો વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા તંયેવ વેદનં પરિગ્ગહેત્વા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્વા સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ. સમસીસી નામ તિવિધો હોતિ ઇરિયાપથસમસીસી, રોગસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ.

તત્થ યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરં અધિટ્ઠાય – ‘‘ઇમં અકોપેત્વાવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ, અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ ઇરિયાપથકોપનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યો પન ચક્ખુરોગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં સતિ – ‘‘ઇતો અનુટ્ઠિતોવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ, અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ રોગતો વુટ્ઠાનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં રોગસમસીસી નામ. કેચિ પન તસ્મિંયેવ ઇરિયાપથે તસ્મિઞ્ચ રોગે પરિનિબ્બાનવસેનેત્થ સમસીસિતં પઞ્ઞાપેન્તિ. યસ્સ પન આસવક્ખયો ચ જીવિતક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં જીવિતસમસીસી નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમસીસી’’તિ (પુ. પ. ૧૬).

એત્થ ચ પવત્તિસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ. તત્થ પવત્તિસીસં નામ જીવિતિન્દ્રિયં, કિલેસસીસં નામ અવિજ્જા. તેસુ જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં ખેપેતિ, અવિજ્જા મગ્ગચિત્તં. દ્વિન્નં ચિત્તાનં એકતો ઉપ્પાદો નત્થિ. મગ્ગાનન્તરં પન ફલં, ફલાનન્તરં ભવઙ્ગં, ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં, તં પરિપુણ્ણં વા હોતિ અપરિપુણ્ણં વા. તિખિણેન અસિના સીસે છિજ્જન્તેપિ હિ એકો વા દ્વે વા પચ્ચવેક્ખણવારા અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ, ચિત્તાનં પન લહુપરિવત્તિતાય આસવક્ખયો ચ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ એકક્ખણે વિય પઞ્ઞાયતિ.

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હાતિ અવિજ્જામૂલેન સમૂલકં તણ્હં અરહત્તમગ્ગેન ઉપ્પાટેત્વા. પરિનિબ્બુતોતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો.

વિવત્તક્ખન્ધન્તિ પરિવત્તક્ખન્ધં. સેમાનન્તિ ઉત્તાનં હુત્વા સયિતં હોતિ. થેરો પન કિઞ્ચાપિ ઉત્તાનકો સયિતો, તથાપિસ્સ દક્ખિણેન પસ્સેન પરિચિતસયનત્તા સીસં દક્ખિણતોવ પરિવત્તિત્વા ઠિતં. ધૂમાયિતત્તન્તિ ધૂમાયિતભાવં. તસ્મિં હિ ખણે ધૂમવલાહકા વિય તિમિરવલાહકા વિય ચ ઉટ્ઠહિંસુ. વિઞ્ઞાણં સમન્વેસતીતિ પટિસન્ધિચિત્તં પરિયેસતિ. અપ્પતિટ્ઠિતેનાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન અપ્પતિટ્ઠિતેન, અપ્પતિટ્ઠિતકારણાતિ અત્થો. બેલુવપણ્ડુવીણન્તિ બેલુવપક્કં વિય પણ્ડુવણ્ણં સુવણ્ણમહાવીણં. આદાયાતિ કચ્છે ઠપેત્વા. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘ગોધિકત્થેરસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનં ન જાનામિ, સમણં ગોતમં પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ ખુદ્દકદારકવણ્ણી હુત્વા ઉપસઙ્કમિ. નાધિગચ્છામીતિ ન પસ્સામિ. સોકપરેતસ્સાતિ સોકેન ફુટ્ઠસ્સ. અભસ્સથાતિ પાદપિટ્ઠિયં પતિતા. તતિયં.

૪. સત્તવસ્સાનુબન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૬૦. ચતુત્થે સત્ત વસ્સાનીતિ પુરે બોધિયા છબ્બસ્સાનિ, બોધિતો પચ્છા એકં વસ્સં. ઓતારાપેક્ખોતિ ‘‘સચે સમણસ્સ ગોતમસ્સ કાયદ્વારાદીસુ કિઞ્ચિદેવ અનનુચ્છવિકં પસ્સામિ, ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ એવં વિવરં અપેક્ખમાનો. અલભમાનોતિ રથરેણુમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં અપસ્સન્તો. તેનાહ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘અજ્જ સમણં ગોતમં અતિગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

ઝાયસીતિ ઝાયન્તો અવજ્ઝાયન્તો નિસિન્નોસીતિ વદતિ. વિત્તં નુ જીનોતિ સતં વા સહસ્સં વા જિતોસિ નુ. આગું નુ ગામસ્મિન્તિ, કિં નુ અન્તોગામે પમાણાતિક્કન્તં પાપકમ્મં અકાસિ, યેન અઞ્ઞેસં મુખં ઓલોકેતું અવિસહન્તો અરઞ્ઞે વિચરસિ? સક્ખિન્તિ મિત્તભાવં.

પલિખાયાતિ ખણિત્વા. ભવલોભજપ્પન્તિ ભવલોભસઙ્ખાતં તણ્હં. અનાસવો ઝાયામીતિ નિત્તણ્હો હુત્વા દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયામિ. પમત્તબન્ધૂતિ મારં આલપતિ. સો હિ યેકેચિ લોકે પમત્તા, તેસં બન્ધુ.

સચે મગ્ગં અનુબુદ્ધન્તિ યદિ તયા મગ્ગો અનુબુદ્ધો. અપેહીતિ અપયાહિ. અમચ્ચુધેય્યન્તિ મચ્ચુનો અનોકાસભૂતં નિબ્બાનં. પારગામિનોતિ યેપિ પારં ગતા, તેપિ પારગામિનો. યેપિ પારં ગચ્છિસ્સન્તિ, યેપિ પારં ગન્તુકામા, તેપિ પારગામિનો.

વિસૂકાયિકાનીતિ મારવિસૂકાનિ. વિસેવિતાનીતિ વિરુદ્ધસેવિતાનિ, ‘‘અપ્પમાયુ મનુસ્સાનં, અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા’’તિ વુત્તે. ‘‘દીઘમાયુ મનુસ્સાનં, નાચ્ચયન્તિ અહોરત્તા’’તિઆદીનિ પટિલોમકારણાનિ. વિપ્ફન્દિતાનીતિ, તમ્હિ તમ્હિ કાલે હત્થિરાજવણ્ણસપ્પવણ્ણાદિદસ્સનાનિ. નિબ્બેજનીયાતિ ઉક્કણ્ઠનીયા.

અનુપરિયગાતિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ અતીતવચનં કતં, અત્થો પન વિકપ્પવસેન વેદિતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા મેદવણ્ણં પાસાણં વાયસો દિસ્વા – ‘‘અપિ નામેત્થ મુદું વિન્દેય્યામ, અપિ અસ્સાદો સિયા’’તિ અનુપરિગચ્છેય્ય, અથ સો તત્થ અસ્સાદં અલભિત્વાવ વાયસો એત્તો અપક્કમેય્ય, તતો પાસાણા અપગચ્છેય્ય, એવં મયમ્પિ સો કાકો વિય સેલં ગોતમં આસજ્જ અસ્સાદં વા સન્થવં વા અલભન્તા ગોતમા નિબ્બિન્દિત્વા અપગચ્છામ. ચતુત્થં.

૫. મારધીતુસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. પઞ્ચમે અભાસિત્વાતિ એત્થ અ-કારો નિપાતમત્તં, ભાસિત્વાતિ અત્થો. અભાસયિત્વાતિપિ પાઠો. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ ‘‘ગોપાલકદારકં વિય દણ્ડકેન ભૂમિં લેખં દત્વા અતિવિય દુમ્મનો હુત્વા નિસિન્નો. ‘કિન્નુ ખો કારણ’ન્તિ? પુચ્છિત્વા, જાનિસ્સામા’’તિ ઉપસઙ્કમિંસુ.

સોચસીતિ ચિન્તેસિ. આરઞ્ઞમિવ કુઞ્જરન્તિ યથા અરઞ્ઞતો પેસિતગણિકારહત્થિનિયો આરઞ્ઞકં કુઞ્જરં ઇત્થિકુત્તદસ્સનેન પલોભેત્વા બન્ધિત્વા આનયન્તિ, એવં આનયિસ્સામ. મારધેય્યન્તિ તેભૂમકવટ્ટં.

ઉપસઙ્કમિંસૂતિ – ‘‘તુમ્હે થોકં અધિવાસેથ, મયં તં આનેસ્સામા’’તિ પિતરં સમસ્સાસેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. ઉચ્ચાવચાતિ નાનાવિધા. એકસતં એકસતન્તિ એકેકં સતં સતં કત્વા. કુમારિવણ્ણસતન્તિ ઇમિના નયેન કુમારિઅત્તભાવાનં સતં.

અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિન્તિ, દ્વીહિપિ પદેહિ અરહત્તમેવ કથેસિ. સેનન્તિ કિલેસસેનં. સા હિ પિયરૂપસાતરૂપા નામ. એકાહં ઝાયન્તિ એકો અહં ઝાયન્તો. સુખમનુબોધિન્તિ અરહત્તસુખં અનુબુજ્ઝિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પિયરૂપં સાતરૂપં સેનં જિનિત્વા અહં એકો ઝાયન્તો ‘‘અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તસુખં અનુબુજ્ઝિં. તસ્મા જનેન મિત્તસન્થવં ન કરોમિ, તેનેવ ચ મે કારણેન કેનચિ સદ્ધિં સક્ખી ન સમ્પજ્જતીતિ.

કથંવિહારીબહુલોતિ કતમેન વિહારેન બહુલં વિહરન્તો. અલદ્ધાતિ અલભિત્વા. યોતિ નિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કતમેન ઝાનેન બહુલં ઝાયન્તં તં પુગ્ગલં કામસઞ્ઞા અલભિત્વાવ પરિબાહિરા હોન્તીતિ.

પસ્સદ્ધકાયોતિ ચતુત્થજ્ઝાનેન અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ પસ્સદ્ધત્તા પસ્સદ્ધકાયો. સુવિમુત્તચિત્તોતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તચિત્તો. અસઙ્ખરાનોતિ તયો કમ્માભિસઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરોન્તો. અનોકોતિ અનાલયો. અઞ્ઞાય ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વા. અવિતક્કઝાયીતિ અવિતક્કેન ચતુત્થજ્ઝાનેન ઝાયન્તો. ન કુપ્પતીતિઆદીસુ દોસેન ન કુપ્પતિ, રાગેન ન સરતિ, મોહેન ન થીનો. ઇમેસુ તીસુ મૂલકિલેસેસુ ગહિતેસુ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ગહિતમેવ હોતિ. પઠમપદેન વા બ્યાપાદનીવરણં ગહિતં, દુતિયેન કામચ્છન્દનીવરણં, તતિયેન થિનં આદિં કત્વા સેસનીવરણાનિ. ઇતિ ઇમિના નીવરણપ્પહાનેન ખીણાસવં દસ્સેતિ.

પઞ્ચોઘતિણ્ણોતિ પઞ્ચદ્વારિકં કિલેસોઘં તિણ્ણો. છટ્ઠન્તિ મનોદ્વારિકમ્પિ છટ્ઠં કિલેસોઘં અતરિ. પઞ્ચોઘગ્ગહણેન વા પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ, છટ્ઠગ્ગહણેન પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ વેદિતબ્બાનિ. ગણસઙ્ઘચારીતિ ગણે ચ સઙ્ઘે ચ ચરતીતિ સત્થા ગણસઙ્ઘચારી નામ. અદ્ધા ચરિસ્સન્તીતિ અઞ્ઞેપિ સદ્ધા બહુજના એકંસેન ચરિસ્સન્તિ. અયન્તિ અયં સત્થા. અનોકોતિ અનાલયો.

અચ્છેજ્જ નેસ્સતીતિ અચ્છિન્દિત્વા નયિસ્સતિ, મચ્ચુરાજસ્સ હત્થતો અચ્છિન્દિત્વા નિબ્બાનપારં નયિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. નયમાનાનન્તિ નયમાનેસુ.

સેલંવ સિરસૂહચ્ચ, પાતાલે ગાધમેસથાતિ મહન્તં કૂટાગારપ્પમાણં સિલં સીસે ઠપેત્વા પાતાલે પતિટ્ઠગવેસનં વિય. ખાણુંવ ઉરસાસજ્જાતિ ઉરસિ ખાણું પહરિત્વા વિય. અપેથાતિ અપગચ્છથ. ઇમસ્મિં ઠાને સઙ્ગીતિકારા ‘‘ઇદમવોચા’’તિ દેસનં નિટ્ઠપેત્વા દદ્દલ્લમાનાતિ ગાથં આહંસુ. તત્થ દદ્દલ્લમાનાતિ અતિવિય જલમાના સોભમાના. આગઞ્છુન્તિ આગતા. પનુદીતિ નીહરિ. તૂલં ભટ્ઠંવ માલુતોતિ યથા ફલતો ભટ્ઠં સિમ્બલિતૂલં વા પોટકિતૂલં વા વાતો પનુદતિ નીહરતિ, એવં પનુદીતિ. પઞ્ચમં.

તતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

મારસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.