૪. નીતત્થેરગાથાવણ્ણના

સબ્બરત્તિં સુપિત્વાનાતિ આયસ્મતો નીતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સુનન્દો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા અનેકસતે બ્રાહ્મણે મન્તે વાચેન્તો વાજપેય્યં નામ યઞ્ઞં યજિ, ભગવા તં બ્રાહ્મણં અનુકમ્પન્તો યઞ્ઞટ્ઠાનં ગન્ત્વા આકાસે ચઙ્કમિ. બ્રાહ્મણો સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો સિસ્સેહિ પુપ્ફાનિ આહરાપેત્વા આકાસે ખિપિત્વા પૂજં અકાસિ. બુદ્ધાનુભાવેન તં ઠાનં સકલઞ્ચ નગરં પુપ્ફપટવિતાનિકં વિય છાદિતં અહોસિ. મહાજનો સત્થરિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. સુનન્દબ્રાહ્મણો તેન કુસલમૂલેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, નીતોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ‘‘ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા સુખસીલા સુખસમાચારા સુભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિવાતેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તિ, ઇમેસુ પબ્બજિત્વા સુખેન વિહરિતું સક્કા’’તિ સુખાભિલાસાય પબ્બજિત્વાવ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપાહમેવ મનસિકરિત્વા તં છડ્ડેત્વા યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા દિવસભાગં સઙ્ગણિકારામો તિરચ્છાનકથાય વીતિનામેતિ, રત્તિભાગેપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો સબ્બરત્તિં સુપતિ. સત્થા તસ્સ હેતુપરિપાકં ઓલોકેત્વા ઓવાદં દેન્તો –

૮૪. ‘‘સબ્બરત્તિં સુપિત્વાન, દિવા સઙ્ગણિકે રતો;

કુદાસ્સુ નામ દુમ્મેધો, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સબ્બરત્તિન્તિ સકલં રત્તિં. સુપિત્વાનાતિ નિદ્દાયિત્વા, ‘‘રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિઆદિના વુત્તં જાગરિયં અનનુયુઞ્જિત્વા કેવલં રત્તિયા તીસુપિ યામેસુ નિદ્દં ઓક્કમિત્વાતિ અત્થો. દિવાતિ દિવસં, સકલં દિવસભાગન્તિ અત્થો. સઙ્ગણિકેતિ તિરચ્છાનકથિકેહિ કાયદળ્હિબહુલપુગ્ગલેહિ સન્નિસજ્જા સઙ્ગણિકો, તસ્મિં રતો અભિરતો તત્થ અવિગતચ્છન્દો ‘‘સઙ્ગણિકે રતો’’તિ વુત્તો ‘‘સઙ્ગણિકારતો’’તિપિ પાળિ. કુદાસ્સુ નામાતિ કુદા નામ. અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, કસ્મિં નામ કાલેતિ અત્થો. દુમ્મેધોતિ નિપ્પઞ્ઞો. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તન્તિ પરિયોસાનં. અચ્ચન્તમેવ અનુપ્પાદં કદા નામ કરિસ્સતિ, એદિસસ્સ દુક્ખસ્સન્તકરણં નત્થીતિ અત્થો. ‘‘દુમ્મેધ દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિપિ પાળિ.

એવં પન સત્થારા ગાથાય કથિતાય થેરો સંવેગજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૨૬-૩૩) –

‘‘સુનન્દો નામ નામેન, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

અજ્ઝાયકો યાચયોગો, વાજપેય્યં અયાજયિ.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, અગ્ગો કારુણિકો ઇસિ;

જનતં અનુકમ્પન્તો, અમ્બરે ચઙ્કમી તદા.

‘‘ચઙ્કમિત્વાન સમ્બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

મેત્તાય અફરિ સત્તે, અપ્પમાણે નિરૂપધિ.

‘‘વણ્ટે છેત્વાન પુપ્ફાનિ, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

સબ્બે સિસ્સે સમાનેત્વા, આકાસે ઉક્ખિપાપયિ.

‘‘યાવતા નગરં આસિ, પુપ્ફાનં છદનં તદા;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, સત્તાહં ન વિગચ્છથ.

‘‘તેનેવ સુક્કમૂલેન, અનુભોત્વાન સમ્પદા;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, તિણ્ણો લોકે વિસત્તિકં.

‘‘એકારસે કપ્પસતે, પઞ્ચતિંસાસુ ખત્તિયા;

અમ્બરંસસનામા તે, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

નીતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.