૧. એકકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. સુભૂતિત્થેરગાથાવણ્ણના

ઇદાનિ છન્ના મે કુટિકાતિઆદિનયપ્પવત્તાનં થેરગાથાનં અત્થવણ્ણના હોતિ. સા પનાયં અત્થવણ્ણના યસ્મા તાસં તાસં ગાથાનં અટ્ઠુપ્પત્તિં પકાસેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ સુવિઞ્ઞેય્યા ચ. તસ્મા તત્થ તત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિં પકાસેત્વા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામાતિ.

તત્થ છન્ના મે કુટિકાતિગાથાય કા ઉપ્પત્તિ? વુચ્ચતે – ઇતો કિર કપ્પસતસહસ્સમત્થકે અનુપ્પન્નેયેવ પદુમુત્તરે ભગવતિ લોકનાથે હંસવતીનામકે નગરે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ એકો પુત્તો ઉપ્પજ્જિ. તસ્સ ‘‘નન્દમાણવો’’તિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો અત્તનો પરિવારભૂતેહિ ચતુચત્તાલીસાય માણવકસહસ્સેહિ સદ્ધિં પબ્બતપાદે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. અન્તેવાસિકાનમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. તેપિ ન ચિરેનેવ ઝાનલાભિનો અહેસું.

તેન ચ સમયેન પદુમુત્તરો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા હંસવતીનગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો નન્દતાપસસ્સ અન્તેવાસિકજટિલાનં અરહત્તૂપનિસ્સયં નન્દતાપસસ્સ ચ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ સાવકટ્ઠાનન્તરસ્સ પત્થનં દિસ્વા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પુબ્બણ્હસમયે પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞં કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સીહો વિય એકચરો નન્દતાપસસ્સ અન્તેવાસિકેસુ ફલાફલત્થાય ગતેસુ ‘‘બુદ્ધભાવં મે જાનાતૂ’’તિ પસ્સન્તસ્સેવ નન્દતાપસસ્સ આકાસતો ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. નન્દતાપસો બુદ્ધાનુભાવઞ્ચેવ લક્ખણપારિપૂરિઞ્ચ દિસ્વા લક્ખણમન્તે સમ્મસિત્વા ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો નામ અગારં અજ્ઝાવસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજન્તો લોકે વિવટચ્છદો સબ્બઞ્ઞૂ બુદ્ધો હોતિ. અયં પુરિસાજાનીયો નિસ્સંસયં બુદ્ધોતિ ઞત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા, પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, આસનં પઞ્ઞાપેત્વા, અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નન્દતાપસોપિ અત્તનો અનુચ્છવિકં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે ચતુચત્તાલીસસહસ્સજટિલા પણીતપણીતાનિ ઓજવન્તાનિ ફલાફલાનિ ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં સમ્પત્તા બુદ્ધાનઞ્ચેવ આચરિયસ્સ ચ નિસિન્નાસનં ઓલોકેન્તા આહંસુ – ‘‘આચરિય, મયં ‘ઇમસ્મિં લોકે તુમ્હેહિ મહન્તતરો નત્થી’તિ વિચરામ, અયં પન પુરિસો તુમ્હેહિ મહન્તતરો મઞ્ઞે’’તિ. નન્દતાપસો, ‘‘તાતા, કિં વદેથ, સાસપેન સદ્ધિં અટ્ઠસટ્ઠિસતસહસ્સયોજનુબ્બેધં સિનેરું ઉપમેતું ઇચ્છથ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન સદ્ધિં મા મં ઉપમિત્થા’’તિ આહ. અથ તે તાપસા ‘‘સચે અયં ઓરકો અભવિસ્સ, ન અમ્હાકં આચરિયો એવં ઉપમં આહરેય્ય, યાવ મહા વતાયં પુરિસાજાનીયો’’તિ પાદેસુ નિપતિત્વા સિરસા વન્દિંસુ. અથ તે આચરિયો આહ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો દેય્યધમ્મો નત્થિ, ભગવા ચ ભિક્ખાચારવેલાયં ઇધાગતો, તસ્મા મયં યથાબલં દેય્યધમ્મં દસ્સામ, તુમ્હે યં યં પણીતં ફલાફલં આનીતં, તં તં આહરથા’’તિ વત્વા આહરાપેત્વા હત્થે ધોવિત્વા સયં તથાગતસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થારા ફલાફલે પટિગ્ગહિતમત્તે દેવતા દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. તાપસો ઉદકમ્પિ સયમેવ પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. તતો ભોજનકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા નિસિન્ને સત્થરિ સબ્બે અન્તેવાસિકે પક્કોસિત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયં કથં કથેન્તો નિસીદિ. સત્થા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ભિક્ખૂ સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા સતસહસ્સમત્તા ખીણાસવા આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

નન્દતાપસો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, બુદ્ધાનં નિસિન્નાસનમ્પિ નીચં, સમણસતસહસ્સસ્સપિ આસનં નત્થિ, તુમ્હેહિ અજ્જ ઉળારં ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સક્કારં કાતું વટ્ટતિ, પબ્બતપાદતો વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરથા’’તિ. અચિન્તેય્યત્તા ઇદ્ધિવિસયસ્સ મુહુત્તેનેવ વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા બુદ્ધાનં યોજનપ્પમાણં પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું. અગ્ગસાવકાનં તિગાવુતં, સેસભિક્ખૂનં અડ્ઢયોજનિકાદિભેદં, સઙ્ઘનવકસ્સ ઉસભમત્તં અહોસિ. એવં પઞ્ઞત્તેસુ આસનેસુ નન્દતાપસો તથાગતસ્સ પુરતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઠિતો, ‘‘ભન્તે, મય્હં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ઇમં પુપ્ફાસનં અભિરુહથા’’તિ આહ. નિસીદિ ભગવા પુપ્ફાસને. એવં નિસિન્ને સત્થરિ સત્થુ આકારં ઞત્વા ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો પત્તાસને નિસીદિંસુ. નન્દતાપસો મહન્તં પુપ્ફછત્તં ગહેત્વા તથાગતસ્સ મત્થકે ધારેન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થા ‘‘તાપસાનં અયં સક્કારો મહપ્ફલો હોતૂ’’તિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. સત્થુ સમાપન્નભાવં ઞત્વા ભિક્ખૂપિ સમાપજ્જિંસુ. તથાગતે સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને અન્તેવાસિકા ભિક્ખાચારકાલે સમ્પત્તે વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિત્વા સેસકાલે બુદ્ધાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ. નન્દતાપસો પન ભિક્ખાચારમ્પિ અગન્ત્વા પુપ્ફછત્તં ધારેન્તો સત્તાહં પીતિસુખેનેવ વીતિનામેતિ.

સત્થા નિરોધતો વુટ્ઠાય અરણવિહારિઅઙ્ગેન દક્ખિણેય્યઙ્ગેન ચાતિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં એકં સાવકં ‘‘ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ આણાપેસિ. સો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો સન્તિકા પટિલદ્ધમહાલાભો મહાયોધો વિય તુટ્ઠમાનસો અત્તનો વિસયે ઠત્વા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા અનુમોદનં અકાસિ. તસ્સ દેસનાવસાને સત્થા સયં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બે ચતુચત્તાલીસસહસ્સતાપસા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તેસં તાવદેવ કેસમસ્સુ અન્તરધાયિ. અટ્ઠ પરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કાવ અહેસું સટ્ઠિવસ્સત્થેરા વિય સત્થારં પરિવારયિંસુ. નન્દતાપસો પન વિક્ખિત્તચિત્તતાય વિસેસં નાધિગચ્છિ. તસ્સ કિર અરણવિહારિત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતું આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ‘‘અહો વતાહમ્પિ અનાગતે ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સ સાસને ઇમિના સાવકેન લદ્ધધુરં લભેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં ઉદપાદિ. સો તેન પરિવિતક્કેન મગ્ગફલપટિવેધં કાતું નાસક્ખિ. તથાગતં પન વન્દિત્વા સમ્મુખે ઠત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, યેન ભિક્ખુના ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદના કતા, કો નામાયં તુમ્હાકં સાસને’’તિ. ‘‘અરણવિહારિઅઙ્ગે દક્ખિણેય્યઅઙ્ગે ચ એતદગ્ગં પત્તો એસો ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘ભન્તે, ય્વાયં મયા સત્તાહં પુપ્ફછત્તં ધારેન્તેન સક્કારો કતો, તેન અધિકારેન ન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં પત્થેમિ, અનાગતે પન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અયં થેરો વિય દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનમકાસિ.

સત્થા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ, ખો ઇમસ્સ તાપસસ્સ પત્થના’’તિ અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા ઓલોકેન્તો કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા સમિજ્ઝનકભાવં દિસ્વા નન્દતાપસં આહ – ‘‘ન તે અયં પત્થના મોઘા ભવિસ્સતિ, અનાગતે કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકે સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ વત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો આકાસં પક્ખન્દિ. નન્દતાપસો યાવ ચક્ખુપથસમતિક્કમા સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સો અપરભાગે કાલેન કાલં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણિ. અપરિહીનજ્ઝાનોવ કાલઙ્કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. તતો પન ચુતો અપરાનિપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞકો અહોસિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલેપિ પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞકો હુત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેસિ. એતં કિર વત્તં અપરિપૂરેત્વા મહાસાવકભાવં પાપુણન્તા નામ નત્થિ. ગતપચ્ચાગતવત્તં પન આગમટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સો વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેત્વા કાલઙ્કત્વા કામાવચરદેવલોકે તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. વુત્તઞ્હેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩.૧૫૧) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, નિસભો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા.

‘‘કોસિયો નામ નામેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

એકાકિયો અદુતિયો, વસામિ નિસભે તદા.

‘‘ફલં મૂલઞ્ચ પણ્ણઞ્ચ, ન ભુઞ્જામિ અહં તદા;

પવત્તંવ સુપાતાહં, ઉપજીવામિ તાવદે.

‘‘નાહં કોપેમિ આજીવં, ચજમાનોપિ જીવિતં;

આરાધેમિ સકં ચિત્તં, વિવજ્જેમિ અનેસનં.

‘‘રાગૂપસંહિતં ચિત્તં, યદા ઉપ્પજ્જતે મમ;

સયંવ પચ્ચવેક્ખામિ, એકગ્ગો તં દમેમહં.

‘‘રજ્જસે રજ્જનીયે ચ, દુસ્સનીયે ચ દુસ્સસે;

મુય્હસે મોહનીયે ચ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘વિસુદ્ધાનં અયં વાસો, નિમ્મલાનં તપસ્સિનં;

મા ખો વિસુદ્ધં દૂસેસિ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘અગારિકો ભવિત્વાન, યદા પુત્તં લભિસ્સસિ;

ઉભોપિ મા વિરાધેસિ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘છવાલાતં યથા કટ્ઠં, ન ક્વચિ કિચ્ચકારકં;

નેવ ગામે અરઞ્ઞે વા, ન હિ તં કટ્ઠસમ્મતં.

‘‘છવાલાતૂપમો ત્વં સિ, ન ગિહી નાપિ સઞ્ઞતો;

ઉભતો મુત્તકો અજ્જ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘સિયા નુ ખો તવ એતં, કો પજાનાતિ તે ઇદં;

સદ્ધાધુરં વહિસિ મે, કોસજ્જબહુલાય ચ.

‘‘જિગુચ્છિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

આકડ્ઢિત્વાન ઇસયો, ચોદયિસ્સન્તિ તં સદા.

‘‘તં વિઞ્ઞૂ પવદિસ્સન્તિ, સમતિક્કન્તસાસનં;

સંવાસં અલભન્તો હિ, કથં જીવિહિસિ તુવં.

‘‘તિધાપભિન્નં માતઙ્ગં, કુઞ્જરં સટ્ઠિહાયનં;

બલી નાગો ઉપગન્ત્વા, યૂથા નીહરતે ગજં.

‘‘યૂથા વિનિસ્સટો સન્તો, સુખં સાતં ન વિન્દતિ;

દુક્ખિતો વિમનો હોતિ, પજ્ઝાયન્તો પવેધતિ.

‘‘તથેવ જટિલા તમ્પિ, નીહરિસ્સન્તિ દુમ્મતિં;

તેહિ ત્વં નિસ્સટો સન્તો, સુખં સાતં ન લચ્છસિ.

‘‘દિવા વા યદિ વા રત્તિં, સોકસલ્લસમપ્પિતો;

દય્હતિ પરિળાહેન, ગજો યૂથાવ નિસ્સટો.

‘‘જાતરૂપં યથા કૂટં, નેવ ઝાયતિ કત્થચિ;

તથા સીલવીહિનો ત્વં, ન ઝાયિસ્સસિ કત્થચિ.

‘‘અગારં વસમાનોપિ, કથં જીવિહિસિ તુવં;

મત્તિકં પેત્તિકઞ્ચાપિ, નત્થિ તે નિહિતં ધનં.

‘‘સયં કમ્મં કરિત્વાન, ગત્તે સેદં પમોચયં;

એવં જીવિહિસિ ગેહે, સાધુ તે તં ન રુચ્ચતિ.

‘‘એવાહં તત્થ વારેમિ, સંકિલેસગતં મનં;

નાનાધમ્મકથં કત્વા, પાપા ચિત્તં નિવારયિં.

‘‘એવં મે વિહરન્તસ્સ, અપ્પમાદવિહારિનો;

તિંસવસ્સસહસ્સાનિ, વિપિને મે અતિક્કમું.

‘‘અપ્પમાદરતં દિસ્વા, ઉત્તમત્થં ગવેસકં;

પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધો, આગચ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘તિમ્બરૂસકવણ્ણાભો, અપ્પમેય્યો અનૂપમો;

રૂપેનાસદિસો બુદ્ધો, આકાસે ચઙ્કમી તદા.

‘‘સુફુલ્લો સાલરાજાવ, વિજ્જૂવબ્ભઘનન્તરે;

ઞાણેનાસદિસો બુદ્ધો, આકાસે ચઙ્કમી તદા.

‘‘સીહરાજાવસમ્ભીતો, ગજરાજાવ દપ્પિતો;

લાસીતો બ્યગ્ઘરાજાવ, આકાસે ચઙ્કમી તદા.

‘‘સિઙ્ઘીનિક્ખસવણ્ણાભો, ખદિરઙ્ગારસન્નિભો;

મણિ યથા જોતિરસો, આકાસે ચઙ્કમી તદા.

‘‘વિસુદ્ધકેલાસનિભો, પુણ્ણમાયેવ ચન્દિમા;

મજ્ઝન્હિકેવ સૂરિયો, આકાસે ચઙ્કમી તદા.

‘‘દિસ્વા નભે ચઙ્કમન્તં, એવં ચિન્તેસહં તદા;

દેવો નુ ખો અયં સત્તો, ઉદાહુ મનુજો અયં.

‘‘ન મે સુતો વા દિટ્ઠો વા, મહિયા એદિસો નરો;

અપિ મન્તપદં અત્થિ, અયં સત્થા ભવિસ્સતિ.

‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, સકં ચિત્તં પસાદયિં;

નાનાપુપ્ફઞ્ચ ગન્ધઞ્ચ, સન્નિપાતેસહં તદા.

‘‘પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેત્વા, સાધુચિત્તં મનોરમં;

નરસારથિનં અગ્ગં, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘ઇદં મે આસનં વીર, પઞ્ઞત્તં તવનુચ્છવં;

હાસયન્તો મમં ચિત્તં, નિસીદ કુસુમાસને.

‘‘નિસીદિ તત્થ ભગવા, અસમ્ભીતોવ કેસરી;

સત્તરત્તિન્દિવં બુદ્ધો, પવરે કુસુમાસને.

‘‘નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિં, સત્તરત્તિન્દિવં અહં;

વુટ્ઠહિત્વા સમાધિમ્હા, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

મમ કમ્મં પકિત્તેન્તો, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘ભાવેહિ બુદ્ધાનુસ્સતિં, ભાવનાનમનુત્તરં;

ઇમં સતિં ભાવયિત્વા, પૂરયિસ્સસિ માનસં.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સસિ;

અસીતિક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સસિ;

સહસ્સક્ખત્તું ચક્કવત્તી, રાજા રટ્ઠે ભવિસ્સસિ.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

અનુભોસ્સસિ તં સબ્બં, બુદ્ધાનુસ્સતિયા ફલં.

‘‘ભવાભવે સંસરન્તો, મહાભોગં લભિસ્સસિ;

ભોગે તે ઊનતા નત્થિ, બુદ્ધાનુસ્સતિયા ફલં.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘અસીતિકોટિં છડ્ડેત્વા, દાસે કમ્મકરે બહૂ;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સસિ.

‘‘આરાધયિત્વા સમ્બુદ્ધં, ગોતમં સક્યપુઙ્ગવં;

સુભૂતિ નામ નામેન, હેસ્સસિ સત્થુ સાવકો.

‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, દક્ખિણેય્યગુણમ્હિ તં;

તથારણવિહારે ચ, દ્વીસુ અગ્ગે ઠપેસ્સસિ.

‘‘ઇદં વત્વાન સમ્બુદ્ધો, જલજુત્તમનામકો;

નભં અબ્ભુગ્ગમી વીરો, હંસરાજાવ અમ્બરે.

‘‘સાસિતો લોકનાથેન, નમસ્સિત્વા તથાગતં;

સદા ભાવેમિ મુદિતો, બુદ્ધાનુસ્સતિમુત્તમં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસં અગચ્છહં.

‘‘અસીતિક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સહસ્સક્ખત્તું રાજા ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

અનુભોમિ સુસમ્પત્તિં, બુદ્ધાનુસ્સતિયા ફલં.

‘‘ભવાભવે સંસરન્તો, મહાભોગં લભામહં;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, બુદ્ધાનુસ્સતિયા ફલં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધાનુસ્સતિયા ફલં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇત્થં સુદં આયસ્મા સુભૂતિત્થેરો ઇમા ગાથાયો અભાસિત્થાતિ.

એવં પન સો તાવતિંસભવને અપરાપરં ઉપ્પજ્જનવસેન દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચુતો મનુસ્સલોકે અનેકસતક્ખત્તું ચક્કવત્તિરાજા ચ પદેસરાજા ચ હુત્વા ઉળારં મનુસ્સસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અથ અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં સુમનસેટ્ઠિસ્સ ગેહે અનાથપિણ્ડિકસ્સ કનિટ્ઠો હુત્વા નિબ્બત્તિ ‘‘સુભૂતી’’તિસ્સ નામં અહોસિ.

તેન ચ સમયેન અમ્હાકં ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ વેળુવનપટિગ્ગહણાદિના લોકાનુગ્ગહં કરોન્તો રાજગહં ઉપનિસ્સાય સીતવને વિહરતિ. તદા અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ સાવત્થિયં ઉટ્ઠાનકભણ્ડં ગહેત્વા અત્તનો સહાયસ્સ રાજગહસેટ્ઠિનો ઘરં ગતો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા સત્થારં સીતવને વિહરન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં સાવત્થિં આગમનત્થાય યાચિત્વા તતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજને મગ્ગે યોજને યોજને સતસહસ્સપરિચ્ચાગેન વિહારે પતિટ્ઠાપેત્વા સાવત્થિયં રાજમાનેન અટ્ઠકરીસપ્પમાણં જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ ઉય્યાનભૂમિં કોટિસન્થારેન કિણિત્વા તત્થ ભગવતો વિહારં કારેત્વા અદાસિ. વિહારપરિગ્ગહણદિવસે અયં સુભૂતિકુટુમ્બિકો અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિના સદ્ધિં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સદ્ધં પટિલભિત્વા પબ્બજિ. સો ઉપસમ્પજ્જિત્વા દ્વે માતિકા પગુણા કત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કરોન્તો મેત્તાઝાનપાદકં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સો ધમ્મં દેસેન્તો યસ્મા સત્થારા દેસિતનિયામેન અનોદિસ્સકં કત્વા ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા અરણવિહારીનં અગ્ગો નામ જાતો. પિણ્ડાય ચરન્તો ઘરે ઘરે મેત્તાઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ભિક્ખં પટિગ્ગણ્હાતિ ‘‘એવં દાયકાનં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા દક્ખિણેય્યાનં અગ્ગો નામ જાતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં અરણવિહારીનં યદિદં સુભૂતિ, દક્ખિણેય્યાનં યદિદં સુભૂતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૧). એવમયં મહાથેરો અરહત્તે પતિટ્ઠાય અત્તના પૂરિતપારમીનં ફલસ્સ મત્થકં પત્વા લોકે અભિઞ્ઞાતો અભિલક્ખિતો હુત્વા બહુજનહિતાય જનપદચારિકં ચરન્તો અનુપુબ્બેન રાજગહં અગમાસિ.

રાજા બિમ્બિસારો થેરસ્સ આગમનં સુત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથા’’તિ વત્વા ‘‘નિવાસનટ્ઠાનં કરિસ્સામી’’તિ પક્કન્તો વિસ્સરિ. થેરો સેનાસનં અલભન્તો અબ્ભોકાસે વીતિનામેસિ. થેરસ્સ આનુભાવેન દેવો ન વસ્સતિ. મનુસ્સા અવુટ્ઠિતાય ઉપદ્દુતા રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારે ઉક્કુટ્ઠિમકંસુ. રાજા ‘‘કેન નુ ખો કારણેન દેવો ન વસ્સતી’’તિ વીમંસન્તો ‘‘થેરસ્સ અબ્ભોકાસવાસેન મઞ્ઞે ન વસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ પણ્ણકુટિં કારાપેત્વા ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, પણ્ણકુટિયા વસથા’’તિ વત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. થેરો કુટિકં પવિસિત્વા તિણસન્થારકે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. તદા પન દેવો થોકં થોકં ફુસાયતિ, ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતિ. અથ થેરો લોકસ્સ અવુટ્ઠિકભયં વિસમિતુકામો અત્તનો અજ્ઝત્તિકબાહિરવત્થુકસ્સ પરિસ્સયસ્સ અભાવં પવેદેન્તો –

૧. ‘‘છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા, વસ્સ દેવ યથાસુખં;

ચિત્તં મે સુસમાહિતં વિમુત્તં, આતાપી વિહરામિ વસ્સ દેવા’’તિ. –

ગાથમાહ.

તત્થ છન્ન-સદ્દો તાવ ‘‘છન્ના સા કુમારિકા ઇમસ્સ કુમારકસ્સ’’ (પારા. ૨૯૬) ‘‘નચ્છન્નં નપ્પતિરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૩૮૩) પતિરૂપે આગતો. ‘‘છન્નં ત્વેવ, ફગ્ગુણ, ફસ્સાયતનાન’’ન્તિઆદીસુ વચનવિસિટ્ઠે સઙ્ખ્યાવિસેસે. ‘‘છન્નમતિવસ્સતિ, વિવટં નાતિવસ્સતી’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૫) ગહણે. ‘‘ક્યાહં તે નચ્છન્નોપિ કરિસ્સામી’’તિઆદીસુ નિવાસનપારુપને ‘‘આયસ્મા છન્નો અનાચારં આચરતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૨૪) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘સબ્બચ્છન્નં સબ્બપરિચ્છન્નં (પાચિ. ૫૨, ૫૪), છન્ના કુટિ આહિતો ગિની’’તિ (સુ. નિ. ૧૮) ચ આદીસુ તિણાદીહિ છાદને. ઇધાપિ તિણાદીહિ છાદનેયેવ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા તિણેન વા પણ્ણેન વા છન્ના યથા ન વસ્સતિ વસ્સોદકપતનં ન હોતિ ન ઓવસ્સતિ, એવં સમ્મદેવ છાદિતાતિ અત્થો.

મે-સદ્દો ‘‘કિચ્છેન મે અધિગતં, હલં દાનિ પકાસિતુ’’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૮; દી. નિ. ૨.૬૫; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨) કરણે આગતો, મયાતિ અત્થો. ‘‘તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૮૨; અ. નિ. ૪.૨૫૭) સમ્પદાને, મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો’’આદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૬; સં. નિ. ૪.૧૪) સામિઅત્થે આગતો. ઇધાપિ સામિઅત્થે એવ દટ્ઠબ્બો, મમાતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ ખીણાસવાનં મમાયિતબ્બં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ લોકધમ્મેહિ અનુપલિત્તભાવતો, લોકસમઞ્ઞાવસેન પન તેસમ્પિ ‘‘અહં મમા’’તિ વોહારમત્તં હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯).

કુટિકાતિ પન માતુકુચ્છિપિ કરજકાયોપિ તિણાદિચ્છદનો પતિસ્સયોપિ વુચ્ચતિ. તથા હિ –

‘‘માતરં કુટિકં બ્રૂસિ, ભરિયં બ્રૂસિ કુલાવકં;

પુત્તે સન્તાનકે બ્રૂસિ, તણ્હા મે બ્રૂસિ બન્ધન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૯) –

આદીસુ માતુકુચ્છિ ‘‘કુટિકા’’તિ વુત્તા.

‘‘અટ્ઠિકઙ્કલકુટિકે, મંસન્હારુપસિબ્બિતે;

ધિરત્થુ પૂરે દુગ્ગન્ધે, પરગત્તે મમાયસી’’તિ. (થેરગા. ૧૧૫૩) –

આદીસુ કેસાદિસમૂહભૂતો કરજકાયો. ‘‘કસ્સપસ્સ ભગવતો ભગિનિ કુટિ ઓવસ્સતિ’’ (મ. નિ. ૨.૨૯૧) ‘‘કુટિ નામ ઉલ્લિત્તા વા હોતિ અવલિત્તા વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૩૪૯) તિણછદનપતિસ્સયો. ઇધાપિ સો એવ વેદિતબ્બો પણ્ણસાલાય અધિપ્પેતત્તા. કુટિ એવ હિ કુટિકા, અપાકટકુટિ ‘‘કુટિકા’’તિ વુત્તા.

સુખ-સદ્દો પન ‘‘વિપિટ્ઠિકત્વાન સુખં દુખઞ્ચ, પુબ્બેવ ચ સોમનસ્સદોમનસ્સ’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૬૭) સુખવેદનાયં આગતો. ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો, સુખા સદ્ધમ્મદેસના’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે. ‘‘સુખસ્સેતં, ભિક્ખવે, અધિવચનં યદિદં પુઞ્ઞાની’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૬૨; ઇતિવુ. ૨૨) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘યસ્મા ચ, ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે, ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે, ચુન્દ, અરિયસ્સ વિનયે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪) નિબ્બાને. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૫) સુખપ્પચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિક’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૩; સં. નિ. ૧.૧૩૦) ઇટ્ઠે, પિયમનાપેતિ અત્થો. ઇધાપિ ઇટ્ઠે સુખપ્પચ્ચયે વા દટ્ઠબ્બો. સા હિ કુટિ અન્તો બહિ ચ મનાપભાવેન સમ્પાદિતા નિવાસનફાસુતાય ‘‘સુખા’’તિ વુત્તા. તથા નાતિસીતનાતિઉણ્હતાય ઉતુસુખસમ્પત્તિયોગેન કાયિકચેતસિકસુખસ્સ પચ્ચયભાવતો.

નિવાતાતિ અવાતા, ફુસિતગ્ગળપિહિતવાતપાનત્તા વાતપરિસ્સયરહિતાતિ અત્થો. ઇદં તસ્સા કુટિકા સુખભાવવિભાવનં. સવાતે હિ સેનાસને ઉતુસપ્પાયો ન લબ્ભતિ, નિવાતે સો લબ્ભતીતિ. વસ્સાતિ પવસ્સ સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છ. દેવાતિ અયં દેવ-સદ્દો ‘‘ઇમાનિ તે, દેવ, ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ, એત્થ, દેવ, છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૬૬) સમ્મુતિદેવે ખત્તિયે આગતો. ‘‘ચાતુમહારાજિકા દેવા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૭) ઉપપત્તિદેવેસુ. ‘‘તસ્સ દેવાતિદેવસ્સ, સાસનં સબ્બદસ્સિનો’’તિઆદીસુ વિસુદ્ધિદેવેસુ. વિસુદ્ધિદેવાનઞ્હિ ભગવતો અતિદેવભાવે વુત્તે ઇતરેસં વુત્તો એવ હોતિ. ‘‘વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૮૬; સં. નિ. ૧.૧૧૦; ઇતિવુ. ૨૭) આકાસે. ‘‘દેવો ચ કાલેન કાલં ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) મેઘે પજ્જુન્ને વા. ઇધાપિ મેઘે પજ્જુન્ને વા દટ્ઠબ્બો. વસ્સાતિ હિ તે આણાપેન્તો થેરો આલપતિ. યથાસુખન્તિ યથારુચિં. તવ વસ્સનેન મય્હં બાહિરો પરિસ્સયો નત્થિ, તસ્મા યથાકામં વસ્સાતિ વસ્સૂપજીવિસત્તે અનુગ્ગણ્હન્તો વદતિ.

ઇદાનિ અબ્ભન્તરે પરિસ્સયાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ચિત્તં મે સુસમાહિતન્તિ મમ ચિત્તં સુટ્ઠુ અતિવિય સમ્મા સમ્મદેવ એકગ્ગભાવેન આરમ્મણે ઠપિતં. તઞ્ચ ખો ન નીવરણાદિવિક્ખમ્ભનમત્તેન; અપિ ચ ખો વિમુત્તં ઓરમ્ભાગિયઉદ્ધંભાગિયસઙ્ગહેહિ સબ્બસંયોજનેહિ સબ્બકિલેસધમ્મતો ચ વિસેસેન વિમુત્તં, સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન પટિપસ્સદ્ધિપ્પહાનવસેન તે પજહિત્વા ઠિતન્તિ અત્થો. આતાપીતિ વીરિયવા. ફલસમાપત્તિઅત્થં વિપસ્સનારમ્ભવસેન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થઞ્ચ આરદ્ધવીરિયો હુત્વા વિહરામિ, દિબ્બવિહારાદીહિ અત્તભાવં પવત્તેમિ, ન પન કિલેસપ્પહાનત્થં, પહાતબ્બસ્સેવ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યથા પન બાહિરપરિસ્સયાભાવેન, દેવ, મયા ત્વં વસ્સને નિયોજિતો, એવં અબ્ભન્તરપરિસ્સયાભાવેનપી’’તિ દસ્સેન્તો પુનપિ ‘‘વસ્સ, દેવા’’તિ આહ.

અપરો નયો છન્નાતિ છાદિતા પિહિતા. કુટિકાતિ અત્તભાવો. સો હિ ‘‘અનેકાવયવસ્સ સમુદાયસ્સ અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલસ્સ તણ્હાસંયુત્તસ્સ અયઞ્ચેવ કાયો સમુદાગતો, બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૯) કાયોતિ આગતો. ‘‘સિઞ્ચ, ભિક્ખુ, ઇમં નાવં, સિત્તા તે લહુમેસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૬) નાવાતિ આગતો. ‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, ગહકૂટં વિસઙ્ખત’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૫૪) ચ આદીસુ ગહન્તિ આગતો. ‘‘સત્તો ગુહાયં બહુનાભિછન્નો, તિટ્ઠં નરો મોહનસ્મિં પગાળ્હો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૭૭૮) ગુહાતિ આગતો. ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો, એકારો વત્તતી રથો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૬૫) રથોતિ આગતો. ‘‘પુન ગેહં ન કાહસી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૫૪) ગેહન્તિ આગતો. ‘‘વિવટા કુટિ નિબ્બુતો ગિની’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૯) કુટીતિ આગતો. તસ્મા ઇધાપિ સો ‘‘કુટિકા’’તિ વુત્તો. અત્તભાવો હિ કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ લબ્ભમાના ગેહનામિકા કુટિકા વિય અટ્ઠિઆદિસઞ્ઞિતે પથવીધાતુઆદિકે ફસ્સાદિકે ચ પટિચ્ચ લબ્ભમાનો ‘‘કુટિકા’’તિ વુત્તો, ચિત્તમક્કટસ્સ નિવાસભાવતો ચ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠિકઙ્કલકુટિવેસા, મક્કટાવસથો ઇતિ;

મક્કટો પઞ્ચદ્વારાય, કુટિકાય પસક્કિય;

દ્વારેનાનુપરિયાતિ, ઘટ્ટયન્તો પુનપ્પુન’’ન્તિ ચ.

સા પનેસા અત્તભાવકુટિકા થેરસ્સ તિણ્ણં છન્નં અટ્ઠન્નઞ્ચ અસંવરદ્વારાનં વસેન સમતિ વિજ્ઝનકસ્સ રાગાદિઅવસ્સુતસ્સ પઞ્ઞાય સંવુતત્તા સમ્મદેવ પિહિતત્તા ‘‘છન્ના’’તિ વુત્તા. તેનાહ ભગવા – ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૧). વુત્તનયેન છન્નત્તા એવ કિલેસદુક્ખાભાવતો નિરામિસસુખસમઙ્ગિતાય ચ સુખા સુખપ્પત્તા, તતો એવ ચ નિવાતા નિહતમાનમદથમ્ભસારમ્ભતાય નિવાતવુત્તિકા. અયઞ્ચ નયો ‘‘મય્હં ન સંકિલેસધમ્માનં સંવરણમત્તેન સિદ્ધો, અથ ખો અગ્ગમગ્ગસમાધિના સુટ્ઠુ સમાહિતચિત્તતાય ચેવ અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય સબ્બસંયોજનેહિ વિપ્પમુત્તચિત્તતાય ચા’’તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તં મે સુસમાહિતં વિમુત્ત’’ન્તિ. એવંભૂતો ચ ‘‘ઇદાનાહં કતકરણીયો’’તિ ન અપ્પોસ્સુક્કો હોમિ, અથ ખો આતાપી વિહરામિ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ હિતસુખૂપસંહારે ઉસ્સાહજાતો ભિક્ખાચારકાલેપિ અનુઘરં બ્રહ્મવિહારેનેવ વિહરામિ. તસ્મા ત્વમ્પિ, દેવ, પજ્જુન્ન મય્હં પિયં કાતુકામતાયપિ વસ્સૂપજીવીનં સત્તાનં અનુકમ્પાયપિ વસ્સ સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એત્થ ચ થેરો ‘‘છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા’’તિ ઇમિના લોકિયલોકુત્તરભેદં અત્તનો અધિસીલસિક્ખં દસ્સેતિ. ‘‘ચિત્તં મે સુસમાહિત’’ન્તિ ઇમિના અધિચિત્તસિક્ખં. ‘‘વિમુત્ત’’ન્તિ ઇમિના અધિપઞ્ઞાસિક્ખં. ‘‘આતાપી વિહરામી’’તિ ઇમિના દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં. અથ વા ‘‘છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા’’તિ ઇમિના અનિમિત્તવિહારં દસ્સેતિ કિલેસવસ્સપિધાનમુખેન નિચ્ચાદિનિમિત્તુગ્ઘાટનદીપનતો. ‘‘ચિત્તં મે સુસમાહિત’’ન્તિ ઇમિના અપ્પણિહિતવિહારં. ‘‘વિમુત્ત’’ન્તિ ઇમિના સુઞ્ઞતવિહારં. ‘‘આતાપી વિહરામી’’તિ ઇમિના તેસં તિણ્ણં વિહારાનં અધિગમૂપાયં. પઠમેન વા દોસપ્પહાનં, દુતિયેન રાગપ્પહાનં, તતિયેન મોહપ્પહાનં. તથા દુતિયેન પઠમદુતિયેહિ વા ધમ્મવિહારસમ્પત્તિયો દસ્સેતિ. તતિયેન વિમુત્તિસમ્પત્તિયો. ‘‘આતાપી વિહરામી’’તિ ઇમિના પરહિતપટિપત્તિયં અતન્દિતભાવં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

એવં ‘‘યથાનામા’’તિ ગાથાય વુત્તાનં ધમ્મવિહારાદીનં ઇમાય ગાથાય દસ્સિતત્તા તત્થ અદસ્સિતેસુ નામગોત્તેસુ નામં દસ્સેતું ‘‘ઇત્થં સુદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યે હિ થેરા નામમત્તેન પાકટા, તે નામેન, યે ગોત્તમત્તેન પાકટા, તે ગોત્તેન, યે ઉભયથા પાકટા, તે ઉભયેનપિ દસ્સિસ્સ’’ન્તિ. અયં પન થેરો નામેન અભિલક્ખિતો, ન તથા ગોત્તેનાતિ ‘‘ઇત્થં સુદં આયસ્મા સુભૂતી’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇત્થન્તિ ઇદં પકારં, ઇમિના આકારેનાતિ અત્થો. સુદન્તિ સુ ઇદં, સન્ધિવસેન ઇકારલોપો. સૂતિ ચ નિપાતમત્તં, ઇદં ગાથન્તિ યોજના. આયસ્માતિ પિયવચનમેતં ગરુગારવસપ્પતિસ્સવચનમેતં. સુભૂતીતિ નામકિત્તનં. સો હિ સરીરસમ્પત્તિયાપિ દસ્સનીયો પાસાદિકો, ગુણસમ્પત્તિયાપિ. ઇતિ સુન્દરાય સરીરાવયવવિભૂતિયા સીલસમ્પત્તિયાદિવિભૂતિયા ચ સમન્નાગતત્તા સુભૂતીતિ પઞ્ઞાયિત્થ સીલસારાદિથિરગુણયોગતો થેરો. અભાસિત્થાતિ કથેસિ. કસ્મા પનેતે મહાથેરા અત્તનો ગુણે પકાસેન્તીતિ? ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અનધિગતપુબ્બં પરમગમ્ભીરં અતિવિય સન્તં પણીતં અત્તના અધિગતં લોકુત્તરધમ્મં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિવેગસમુસ્સાહિતઉદાનવસેન સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવવિભાવનવસેન ચ પરમપ્પિચ્છા અરિયા અત્તનો ગુણે પકાસેન્તિ, યથા તં લોકનાથો બોધનેય્યઅજ્ઝાસયવસેન ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતુવેસારજ્જવિસારદો’’તિઆદિના અત્તનો ગુણે પકાસેતિ, એવમયં થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા હોતીતિ.

પરમત્થદીપનિયા થેરગાથાસંવણ્ણનાય

સુભૂતિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહાકોટ્ઠિકત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉપસન્તોતિ આયસ્મતો મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ ગાથા. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ થેરો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો માતાપિતૂનં અચ્ચયેન કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા ઘરાવાસં વસન્તો એકદિવસં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો ધમ્મદેસનાકાલે હંસવતીનગરવાસિકે ગન્ધમાલાદિહત્થે યેન બુદ્ધો યેન ધમ્મો યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ને તપ્પોણે તપ્પબ્ભારે ગચ્છન્તે દિસ્વા મહાજનેન સદ્ધિં ઉપગતો સત્થારં એકં ભિક્ખું પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘અયં કિર ઇમસ્મિં સાસને પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગો, અહો વતાહમ્પિ એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અયં વિય પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ દેસનાપરિયોસાને વુટ્ઠિતાય પરિસાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સકનિવેસનં ગન્ત્વા સબ્બરત્તિં બુદ્ધસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ નિસજ્જટ્ઠાનં ગન્ધદામમાલાદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સકે નિવેસને ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારં ભગવન્તં વિવિધયાગુખજ્જકપરિવારં નાનારસસૂપબ્યઞ્જનં ગન્ધસાલિભોજનં ભોજેત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ચિન્તેસિ – ‘‘મહન્તં, ખો, અહં ઠાનન્તરં પત્થેમિ ન ખો પન મય્હં યુત્તં એકદિવસમેવ દાનં દત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેતું, અનુપટિપાટિયા સત્ત દિવસે દાનં દત્વા પત્થેસ્સામી’’તિ. સો તેનેવ નિયામેન સત્ત દિવસે મહાદાનાનિ દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને દુસ્સકોટ્ઠાગારં વિવરાપેત્વા ઉત્તમં તિચીવરપ્પહોનકં સુખુમવત્થં બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ ચ તિચીવરં દત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, યો સો ભિક્ખુ તુમ્હેહિ ઇતો સત્તમદિવસમત્થકે એતદગ્ગે ઠપિતો, અહમ્પિ સો ભિક્ખુ વિય અનાગતે ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ વત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સાસને તવ પત્થના સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. વુત્તમ્પિ ચેતં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૨૨૧-૨૫૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બલોકવિદૂ મુનિ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

‘‘ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો, તારકો સબ્બપાણિનં;

દેસનાકુસલો બુદ્ધો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, હિતેસી સબ્બપાણિનં;

સમ્પત્તે તિત્થિયે સબ્બે, પઞ્ચસીલે પતિટ્ઠપિ.