નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

થેરગાથા-અટ્ઠકથા

(પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં નાથં, ઞેય્યસાગરપારગું;

વન્દે નિપુણગમ્ભીર-વિચિત્રનયદેસનં.

વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન નિય્યન્તિ લોકતો;

વન્દે તમુત્તમં ધમ્મં, સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં.

સીલાદિગુણસમ્પન્નો, ઠિતો મગ્ગફલેસુ યો;

વન્દે અરિયસઙ્ઘં તં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

યા તા સુભૂતિઆદીહિ, કતકિચ્ચેહિ તાદિહિ;

થેરેહિ ભાસિતા ગાથા, થેરીહિ ચ નિરામિસા.

ઉદાનનાદવિધિના, ગમ્ભીરા નિપુણા સુભા;

સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તા, અરિયધમ્મપ્પકાસિકા.

થેરગાથાતિ નામેન, થેરીગાથાતિ તાદિનો;

યા ખુદ્દકનિકાયમ્હિ, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો.

તાસં ગમ્ભીરઞાણેહિ, ઓગાહેતબ્બભાવતો;

કિઞ્ચાપિ દુક્કરા કાતું, અત્થસંવણ્ણના મયા.

સહસંવણ્ણનં યસ્મા, ધરતે સત્થુ સાસનં;

પુબ્બાચરિયસીહાનં, તિટ્ઠતેવ વિનિચ્છયો.

તસ્મા તં અવલમ્બિત્વા, ઓગાહેત્વાન પઞ્ચપિ;

નિકાયે ઉપનિસ્સાય, પોરાણટ્ઠકથાનયં.

સુવિસુદ્ધં અસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

યાસં અત્થો દુવિઞ્ઞેય્યો, અનુપુબ્બિકથં વિના;

તાસં તઞ્ચ વિભાવેન્તો, દીપયન્તો વિનિચ્છયં.

યથાબલં કરિસ્સામિ, અત્થસંવણ્ણનં સુભં;

સક્કચ્ચં થેરગાથાનં, થેરીગાથાનમેવ ચ.

ઇતિ આકઙ્ખમાનસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતિં;

તદત્થં વિભજન્તસ્સ, નિસામયથ સાધવોતિ.

કા પનેતા થેરગાથા થેરીગાથા ચ, કથઞ્ચ પવત્તાતિ, કામઞ્ચાયમત્થો ગાથાસુ વુત્તોયેવ પાકટકરણત્થં પન પુનપિ વુચ્ચતે – તત્થ થેરગાથા તાવ સુભૂતિત્થેરાદીહિ ભાસિતા. યા હિ તે અત્તના યથાધિગતં મગ્ગફલસુખં પચ્ચવેક્ખિત્વા કાચિ ઉદાનવસેન, કાચિ અત્તનો સમાપત્તિવિહારપચ્ચવેક્ખણવસેન, કાચિ પુચ્છાવસેન, કાચિ પરિનિબ્બાનસમયે સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવવિભાવનવસેન અભાસિંસુ, તા સબ્બા સઙ્ગીતિકાલે એકજ્ઝં કત્વા ‘‘થેરગાથા’’ઇચ્ચેવ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ સઙ્ગીતા. થેરીગાથા પન થેરિયો ઉદ્દિસ્સ દેસિતા.

તા પન વિનયપિટકં, સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્ના. દીઘનિકાયો, મજ્ઝિમનિકાયો, સંયુત્તનિકાયો, અઙ્ગુત્તરનિકાયો, ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ ખુદ્દકનિકાયપરિયાપન્ના, સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લન્તિ નવસુ સાસનઙ્ગેસુ ગાથઙ્ગસઙ્ગહં ગતા.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વેસહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ.

એવં ધમ્મભણ્ડાગારિકેન પટિઞ્ઞાતેસુ ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ કતિપયધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહં ગતા.

તત્થ થેરગાથા તાવ નિપાતતો એકનિપાતો એકુત્તરવસેન યાવ ચુદ્દસનિપાતાતિ ચુદ્દસનિપાતો સોળસનિપાતો વીસતિનિપાતો તિંસનિપાતો ચત્તાલીસનિપાતો પઞ્ઞાસનિપાતો સટ્ઠિનિપાતો સત્તતિનિપાતોતિ એકવીસતિનિપાતસઙ્ગહા. નિપાતનં નિક્ખિપનન્તિ નિપાતો. એકો એકેકો ગાથાનં નિપાતો નિક્ખેપો એત્થાતિ એકનિપાતો. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ એકનિપાતે દ્વાદસ વગ્ગા. એકેકસ્મિં વગ્ગે દસ દસ કત્વા વીસુત્તરસતં થેરા, તત્તિકા એવ ગાથા. વુત્તઞ્હિ –

‘‘વીસુત્તરસતં થેરા, કતકિચ્ચા અનાસવા;

એકકમ્હિ નિપાતમ્હિ, સુસઙ્ગીતા મહેસિભી’’તિ.

દુકનિપાતે એકૂનપઞ્ઞાસ થેરા, અટ્ઠનવુતિ ગાથા; તિકનિપાતે સોળસ થેરા, અટ્ઠચત્તાલીસ ગાથા; ચતુક્કનિપાતે તેરસ થેરા, દ્વેપઞ્ઞાસ ગાથા; પઞ્ચકનિપાતે દ્વાદસ થેરા, સટ્ઠિ ગાથા; છક્કનિપાતે ચુદ્દસ થેરા, ચતુરાસીતિ ગાથા; સત્તકનિપાતે પઞ્ચ થેરા, પઞ્ચતિંસ ગાથા; અટ્ઠકનિપાતે તયો થેરા, ચતુવીસતિ ગાથા; નવકનિપાતે એકો થેરો, નવ ગાથા; દસનિપાતે સત્ત થેરા, સત્તતિ ગાથા; એકાદસનિપાતે એકો થેરો, એકાદસ ગાથા; દ્વાદસનિપાતે દ્વે થેરા, ચતુવીસતિ ગાથા; તેરસનિપાતે એકો થેરો, તેરસ ગાથા; ચુદ્દસનિપાતે દ્વે થેરા, અટ્ઠવીસતિ ગાથા; પન્નરસનિપાતો નત્થિ, સોળસનિપાતે દ્વે થેરા, દ્વત્તિંસ ગાથા; વીસતિનિપાતે દસ થેરા, પઞ્ચચત્તાલીસાધિકાનિ દ્વે ગાથાસતાનિ; તિંસનિપાતે તયો થેરા, સતં પઞ્ચ ચ ગાથા; ચત્તાલીસનિપાતે એકો થેરો, દ્વેચત્તાલીસ ગાથા; પઞ્ઞાસનિપાતે એકો થેરો, પઞ્ચપઞ્ઞાસ ગાથા; સટ્ઠિનિપાતે એકો થેરો, અટ્ઠસટ્ઠિ ગાથા; સત્તતિનિપાતે એકો થેરો, એકસત્તતિ ગાથા. સમ્પિણ્ડેત્વા પન દ્વેસતાનિ ચતુસટ્ઠિ ચ થેરા, સહસ્સં તીણિ સતાનિ સટ્ઠિ ચ ગાથાતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સહસ્સં હોન્તિ તા ગાથા, તીણિ સટ્ઠિ સતાનિ ચ;

થેરા ચ દ્વે સતા સટ્ઠિ, ચત્તારો ચ પકાસિતા’’તિ.

થેરીગાથા પન એકનિપાતો એકુત્તરવસેન યાવ નવનિપાતાતિ નવનિપાતો એકાદસનિપાતો, દ્વાદસનિપાતો, સોળસનિપાતો, વીસતિનિપાતો, તિંસનિપાતો, ચત્તાલીસનિપાતો, મહાનિપાતોતિ સોળસનિપાતસઙ્ગહા. તત્થ એકનિપાતે અટ્ઠારસ થેરિયો, અટ્ઠારસેવ ગાથા; દુકનિપાતે દસ થેરિયો, વીસતિ ગાથા; તિકનિપાતે અટ્ઠ થેરિયો, ચતુવીસતિ ગાથા; ચતુક્કનિપાતે એકા થેરી, ચતસ્સો ગાથા; પઞ્ચકનિપાતે દ્વાદસ થેરિયો સટ્ઠિ ગાથા; છક્કનિપાતે અટ્ઠ થેરિયો અટ્ઠચત્તાલીસ ગાથા; સત્તનિપાતે તિસ્સો થેરિયો, એકવીસતિ ગાથા; અટ્ઠ નિપાતતો પટ્ઠાય યાવ સોળસનિપાતા એકેકા થેરિયો તંતંનિપાતપરિમાણા ગાથા; વીસતિનિપાતે પઞ્ચ થેરિયો, અટ્ઠારસસતગાથા; તિંસનિપાતે એકા થેરી, ચતુત્તિંસ ગાથા; ચત્તાલીસનિપાતે એકા થેરી, અટ્ઠચત્તાલીસ ગાથા; મહાનિપાતેપિ એકા થેરી, પઞ્ચસત્તતિ ગાથા. એવમેત્થ નિપાતાનં ગાથાવગ્ગાનં ગાથાનઞ્ચ પરિમાણં વેદિતબ્બં.

નિદાનગાથાવણ્ણના

એવં પરિચ્છિન્નપરિમાણાસુ પનેતાસુ થેરગાથા આદિ. તત્થાપિ –

‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં, દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે;

સુણાથ ભાવિતત્તાનં, ગાથા અત્થૂપનાયિકા’’તિ.

અયં પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે આયસ્મતા આનન્દેન તેસં થેરાનં થોમનત્થં ભાસિતા ગાથા આદિ. તત્થ સીહાનન્તિ સીહસદ્દો ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૩) મિગરાજે આગતો. ‘‘અથ ખો સીહો સેનાપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૪) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) તથાગતે. તત્થ યથા તથાગતે સદિસકપ્પનાય આગતો, એવં ઇધાપિ સદિસકપ્પનાવસેનેવ વેદિતબ્બો, તસ્મા સીહાનંવાતિ સીહાનં ઇવ. સન્ધિવસેન સરલોપો ‘‘એવંસ તે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨) વિય. તત્થ ઇવાતિ નિપાતપદં. સુણાથાતિ આખ્યાતપદં. ઇતરાનિ નામપદાનિ. સીહાનંવાતિ ચ સમ્બન્ધે સામિવચનં. કામઞ્ચેત્થ સમ્બન્ધી સરૂપતો ન વુત્તો, અત્થતો પન વુત્તોવ હોતિ. યથા હિ ‘‘ઓટ્ઠસ્સેવ મુખં એતસ્સા’’તિ વુત્તે ઓટ્ઠસ્સ મુખં વિય મુખં એતસ્સાતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘સીહાનંવા’’તિ વુત્તે સીહાનં નાદો વિયાતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ. તત્થ મુખસદ્દસન્નિધાનં હોતીતિ ચે, ઇધાપિ ‘‘નદન્તાન’’ન્તિ પદસન્નિધાનતો, તસ્મા સીહાનંવાતિ નિદસ્સનવચનં. નદન્તાનન્તિ તસ્સ નિદસ્સિતબ્બેન સમ્બન્ધદસ્સનં. દાઠીનન્તિ તબ્બિસેસનં. ગિરિગબ્ભરેતિ તસ્સ પવત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. સુણાથાતિ સવને નિયોજનં. ભાવિતત્તાનન્તિ સોતબ્બસ્સ પભવદસ્સનં. ગાથાતિ સોતબ્બવત્થુદસ્સનં. અત્થુપનાયિકાતિ તબ્બિસેસનં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘સીહાનં નદન્તાનં દાઠીન’’ન્તિ પુલ્લિઙ્ગવસેન આગતં, લિઙ્ગં પન પરિવત્તેત્વા ‘‘સીહીન’’ન્તિઆદિના ઇત્થિલિઙ્ગવસેનાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એકસેસવસેન વા સીહા ચ સીહિયો ચ સીહા, તેસં સીહાનન્તિઆદિના સાધારણા હેતા તિસ્સો નિદાનગાથા થેરગાથાનં થેરીગાથાનઞ્ચાતિ.

તત્થ સહનતો હનનતો ચ સીહો. યથા હિ સીહસ્સ મિગરઞ્ઞો બલવિસેસયોગતો સરભમિગમત્તવરવારણાદિતોપિ પરિસ્સયો નામ નત્થિ, વાતાતપાદિપરિસ્સયમ્પિ સો સહતિયેવ, ગોચરાય પક્કમન્તોપિ તેજુસ્સદતાય મત્તગન્ધહત્થિવનમહિંસાદિકે સમાગન્ત્વા અભીરૂ અછમ્ભી અભિભવતિ, અભિભવન્તો ચ તે અઞ્ઞદત્થુ હન્ત્વા તત્થ મુદુમંસાનિ ભક્ખયિત્વા સુખેનેવ વિહરતિ, એવમેતેપિ મહાથેરા અરિયબલવિસેસયોગેન સબ્બેસમ્પિ પરિસ્સયાનં સહનતો, રાગાદિસંકિલેસબલસ્સ અભિભવિત્વા હનનતો પજહનતો તેજુસ્સદભાવેન કુતોચિપિ અભીરૂ અછમ્ભી ઝાનાદિસુખેન વિહરન્તીતિ સહનતો હનનતો ચ સીહા વિયાતિ સીહા. સદ્દત્થતો પન યથા કન્તનત્થેન આદિઅન્તવિપલ્લાસતો તક્કં વુચ્ચતિ, એવં હિંસનટ્ઠેન સીહો વેદિતબ્બો. તથા સહનટ્ઠેન. પિસોદરાદિપક્ખેપેન નિરુત્તિનયેન પન વુચ્ચમાને વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

અથ વા યથા મિગરાજા કેસરસીહો અત્તનો તેજુસ્સદતાય એકચારી વિહરતિ, ન કઞ્ચિ સહાયં પચ્ચાસીસતિ, એવમેતેપિ તેજુસ્સદતાય વિવેકાભિરતિયા ચ એકચારિનોતિ એકચરિયટ્ઠેનપિ સીહા વિયાતિ સીહા, તેનાહ – ભગવા ‘‘સીહંવેકચરં નાગ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૩૦; સુ. નિ. ૧૬૮).

અથ વા અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગતો સીહા વિયાતિ સીહા, એતે મહાથેરા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અસનિયા ફલન્તિયા ન સન્તસન્તિ, કતમેવ દ્વે? ભિક્ખુ ચ ખીણાસવો સીહો ચ મિગરાજા’’તિ (અ. નિ. ૨.૬૦).

જવોપિ સીહસ્સ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો, તથા પરક્કમો. તથા હિ સો ઉસભસતમ્પિ લઙ્ઘિત્વા વનમહિંસાદીસુ નિપતતિ, પોતકોપિ સમાનો પભિન્નમદાનમ્પિ મત્તવરવારણાનં પટિમાનં ભિન્દિત્વા દન્તકળીરંવ ખાદતિ. એતેસં પન અરિયમગ્ગજવો ઇદ્ધિજવો ચ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો, સમ્મપ્પધાનપરક્કમો ચ નિરતિસયો. તસ્મા સીહાનંવાતિ સીહસદિસાનં વિય. સીહસ્સ ચેત્થ હીનૂપમતા દટ્ઠબ્બા, અચ્ચન્તવિસિટ્ઠસ્સ સહનાદિઅત્થસ્સ થેરેસ્વેવ લબ્ભનતો.

નદન્તાનન્તિ ગજ્જન્તાનં. ગોચરપરક્કમતુટ્ઠિવેલાદીસુ હિ યથા સીહા અત્તનો આસયતો નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભિત્વા સીહનાદં અભીતનાદં નદન્તિ, એવં એતેપિ વિસયજ્ઝત્તપચ્ચવેક્ખણઉદાનાદિકાલેસુ ઇમં અભીતનાદં નદિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘સીહાનંવ નદન્તાન’’ન્તિ. દાઠીનન્તિ દાઠાવન્તાનં. પસટ્ઠદાઠીનં, અતિસયદાઠાનન્તિ વા અત્થો. યથા હિ સીહા અતિવિય દળ્હાનં તિક્ખાનઞ્ચ ચતુન્નં દાઠાનં બલેન પટિપક્ખં અભિભવિત્વા અત્તનો મનોરથં મત્થકં પૂરેન્તિ, એવમેતેપિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગદાઠાનં બલેન અનાદિમતિ સંસારે અનભિભૂતપુબ્બપટિપક્ખં અભિભવિત્વા અત્તનો મનોરથં મત્થકં પાપેસું. ઇધાપિ દાઠા વિયાતિ દાઠાતિ સદિસકપ્પનાવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ગિરિગબ્ભરેતિ પબ્બતગુહાયં, સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. ‘‘ગિરિગવ્હરે’’તિ કેચિ પઠન્તિ. પબ્બતેસુ વનગહને વનસણ્ડેતિ અત્થો. ઇદં પન નેસં વિરોચનટ્ઠાનદસ્સનઞ્ચેવ સીહનાદસ્સ યોગ્યભૂમિદસ્સનઞ્ચ. નદન્તાનં ગિરિગબ્ભરેતિ યોજના. યથા હિ સીહા યેભુય્યેન ગિરિગબ્ભરે અઞ્ઞેહિ દુરાસદતાય જનવિવિત્તે વસન્તા અત્તનો દસ્સનેન ઉપ્પજ્જનકસ્સ ખુદ્દકમિગસન્તાસસ્સ પરિહરણત્થં ગોચરગમને સીહનાદં નદન્તિ, એવમેતેપિ અઞ્ઞેહિ દુરાસદગિરિગબ્ભરસદિસેવ સુઞ્ઞાગારેવસન્તા ગુણેહિ ખુદ્દકાનં પુથુજ્જનાનં તણ્હાદિટ્ઠિપરિત્તાસપરિવજ્જનત્થં વક્ખમાનગાથાસઙ્ખાતં અભીતનાદં નદિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં, દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે’’તિ.

સુણાથાતિ સવનાણત્તિકવચનં, તેન વક્ખમાનાનં ગાથાનં સન્નિપતિતાય પરિસાય સોતુકામતં ઉપ્પાદેન્તો સવને આદરં જનેતિ, ઉસ્સાહં સમુટ્ઠાપેન્તો ગારવં બહુમાનઞ્ચ ઉપટ્ઠપેતિ. અથ વા ‘‘સીહાન’’ન્તિઆદીનં પદાનં સદિસકપ્પનાય વિના મુખ્યવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્મા દળ્હતિક્ખભાવેન પસટ્ઠાતિસયદાઠતાય દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે નદન્તાનં સીહગજ્જિતં ગજ્જન્તાનં સીહાનં મિગરાજૂનં વિય તેસં અભીતનાદસદિસા ગાથા સુણાથાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યથા સીહનાદં નદન્તાનં સીહાનં મિગરાજૂનં કુતોચિપિ ભયાભાવતો સો અભીતનાદો તદઞ્ઞમિગસન્તાસકરો, એવં ભાવિતત્તાનં અપ્પમત્તાનં થેરાનં સીહનાદસદિસિયો સબ્બસો ભયહેતૂનં સુપ્પહીનત્તા અભીતનાદભૂતા, પમત્તજનસન્તાસકરા ગાથા સુણાથા’’તિ.

ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતચિત્તાનં. ચિત્તઞ્હિ ‘‘અત્તા હિ કિર દુદ્દમો (ધ. પ. ૧૫૯) યો વે ઠિતત્તો તસરંવ ઉજ્જૂ’’તિ (સુ. નિ. ૨૧૭) ચ ‘‘અત્તસમ્માપણિધી’’તિ (ખુ. પા. ૫.૪; સુ. નિ. ૨૬૩) ચ એવમાદીસુ અત્તાતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા અધિચિત્તાનુયોગેન સમથવિપસ્સનાભિવડ્ઢિતચિત્તાનં સમથવિપસ્સનાભાવનામત્થકં પાપેત્વા ઠિતાનન્તિ અત્થો. અથ વા ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતસભાવાનં, સભાવભૂતસીલાદિભાવિતાનન્તિ અત્થો. ગીયતીતિ ગાથા, અનુટ્ઠુભાદિવસેન ઇસીહિ પવત્તિતં ચતુપ્પદં છપ્પદં વા વચનં. અઞ્ઞેસમ્પિ તંસદિસતાય તથા વુચ્ચન્તિ. અત્તત્થાદિભેદે અત્થે ઉપનેન્તિ તેસુ વા ઉપનિય્યન્તીતિ અત્થૂપનાયિકા.

અથ વા ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતત્તાભાવાનં, અત્તભાવો હિ આહિતો અહં માનો એત્થાતિ ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ, સો ચ તેહિ અપ્પમાદભાવનાય અનવજ્જભાવનાય ભાવિતો સમ્મદેવ ગુણગન્ધં ગાહાપિતો. તેન તેસં કાયભાવના સીલભાવના ચિત્તભાવના પઞ્ઞાભાવનાતિ ચતુન્નમ્પિ ભાવનાનં પરિપુણ્ણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ભાવના’’તિ ચ સમ્બોધિપટિપદા ઇધાધિપ્પેતા. યાયં સચ્ચસમ્બોધિ અત્થિ, સા દુવિધા અભિસમયતો તદત્થતો ચ. સમ્બોધિ પન તિવિધા સમ્માસમ્બોધિ પચ્ચેકસમ્બોધિ સાવકસમ્બોધીતિ. તત્થ સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુજ્ઝનતો બોધનતો ચ સમ્માસમ્બોધિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ –

‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧).

બોધનેય્યબોધનત્થો હિ બલેસુ વસીભાવો. પચ્ચેકં સયમેવ બોધીતિ પચ્ચેકસમ્બોધિ, અનનુબુદ્ધો સયમ્ભૂઞાણેન સચ્ચાભિસમયોતિ અત્થો. સમ્માસમ્બુદ્ધાનઞ્હિ સયમ્ભૂઞાણતાય સયમેવ પવત્તમાનોપિ સચ્ચાભિસમયો સાનુબુદ્ધો અપરિમાણાનં સત્તાનં સચ્ચાભિસમયસ્સ હેતુભાવતો. ઇમેસં પન સો એકસ્સાપિ સત્તસ્સ સચ્ચાભિસમયહેતુ ન હોતિ. સત્થુ ધમ્મદેસનાય સવનન્તે જાતાતિ સાવકા. સાવકાનં સચ્ચાભિસમયો સાવકસમ્બોધિ. તિવિધાપેસા તિણ્ણં બોધિસત્તાનં યથાસકં આગમનીયપટિપદાય મત્થકપ્પત્તિયા સતિપટ્ઠાનાદીનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં ભાવનાપારિપૂરીતિ વેદિતબ્બા ઇતરાભિસમયાનં તદવિનાભાવતો. ન હિ સચ્છિકિરિયાભિસમયેન વિના ભાવનાભિસમયો સમ્ભવતિ, સતિ ચ ભાવનાભિસમયે પહાનાભિસમયો પરિઞ્ઞાભિસમયો ચ સિદ્ધોયેવ હોતીતિ.

યદા હિ મહાબોધિસત્તો પરિપૂરિતબોધિસમ્ભારો ચરિમભવે કતપુબ્બકિચ્ચો બોધિમણ્ડં આરુય્હ – ‘‘ન તાવિમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, યાવ ન મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અસમ્પત્તાય એવ સઞ્ઝાવેલાય મારબલં વિધમિત્વા પુરિમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન અનેકાકારવોકારે પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધે અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખુવિસોધનેન ચુતૂપપાતઞાણઅનાગતંસઞાણાનિ અધિગન્ત્વા પચ્છિમયામે ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ, અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭) જરામરણતો પટ્ઠાય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા મહાગહનં છિન્દિતું નિસદસિલાયં ફરસું નિસેન્તો વિય કિલેસગહનં છિન્દિતું લોકનાથો ઞાણફરસું તેજેન્તો બુદ્ધભાવાય હેતુસમ્પત્તિયા પરિપાકં ગતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય વિપસ્સનં ગબ્ભં ગણ્હાપેન્તો અન્તરન્તરા નાનાસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા યથાવવત્થાપિતે નામરૂપે તિલક્ખણં આરોપેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન અનેકાકારવોકારસઙ્ખારે સમ્મસન્તો છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન સમ્મસનવારં વિત્થારેત્વા તત્થ મહાવજિરઞાણસઙ્ખાતે વિપસ્સનાઞાણે તિક્ખે સૂરે પસન્ને વુટ્ઠાનગામિનિભાવેન પવત્તમાને યદા તં મગ્ગેન ઘટેતિ, તદા મગ્ગપટિપાટિયા દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ખેપેન્તો અગ્ગમગ્ગક્ખણે સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છતિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય અધિગતો નામ. સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો દસબલચતુવેસારજ્જાદયોપિ તસ્સ તદા હત્થગતાયેવ હોન્તીતિ અયં તાવ અભિસમયતો સમ્માસમ્બોધિપટિપદા. તદત્થતો પન મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ તુસિતભવને નિબ્બત્તિ, એત્થન્તરે પવત્તં બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બાકારસમ્પન્નં ચરિયાપિટકવણ્ણનાયં વિત્થારતો વુત્તમેવાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.

પચ્ચેકબોધિસત્તાપિ પચ્ચેકબોધિયા કતાભિનીહારા અનુપુબ્બેન સમ્ભતપચ્ચેકસમ્બોધિસમ્ભારા તાદિસે કાલે ચરિમત્તભાવે ઠિતા ઞાણસ્સ પરિપાકગતભાવેન ઉપટ્ઠિતં સંવેગનિમિત્તં ગહેત્વા સવિસેસં ભવાદીસુ આદીનવં દિસ્વા સયમ્ભૂઞાણેન પવત્તિ પવત્તિહેતું નિવત્તિ નિવત્તિહેતુઞ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના આગતનયેન ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં પરિબ્રૂહેન્તા અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપં સઙ્ખારે પરિમદ્દન્તા અનુક્કમેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અગ્ગમગ્ગં અધિગચ્છન્તા પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા નામ હુત્વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યા હોન્તિ.

સાવકા પન સત્થુ સબ્રહ્મચારિનો વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનકથં સુત્વા તસ્મિંયેવ ખણે કાલન્તરે વા તજ્જં પટિપત્તિં અનુતિટ્ઠન્તા ઘટેન્તા વાયમન્તા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા, યદિ વા પટિપદાય વડ્ઢન્તિયા, સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપસિદ્ધિઅગ્ગસાવકભૂમિયા વા કેવલં વા અગ્ગમગ્ગક્ખણે સાવકસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ નામ. તતો પરં સાવકબુદ્ધા નામ હોન્તિ સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યા. એવં તાવ અભિસમયતો પચ્ચેકસમ્બોધિ સાવકસમ્બોધિ ચ વેદિતબ્બા.

તદત્થતો પન યથા મહાબોધિસત્તાનં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં મજ્ઝિમપરિચ્છેદેન અટ્ઠ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ એતે ચ ભેદા પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકવસેન વેદિતબ્બા. પઞ્ઞાધિકાનઞ્હિ સદ્ધા મન્દા હોતિ પઞ્ઞા તિક્ખા, તતો ચ ઉપાયકોસલ્લસ્સ વિસદનિપુણભાવેન નચિરસ્સેવ પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. સદ્ધાધિકાનં પઞ્ઞા મજ્ઝિમા હોતીતિ તેસં નાતિસીઘં નાતિસણિકં પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. વીરિયાધિકાનં પન પઞ્ઞા મન્દા હોતીતિ તેસં ચિરેનેવ પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ન એવં પચ્ચેકબોધિસત્તાનં. તેસઞ્હિ સતિપિ પઞ્ઞાધિકભાવે દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં, ન તતો ઓરં. સદ્ધાધિકવીરિયાધિકાપિ વુત્તપરિચ્છેદતો પરં કતિપયે એવ કપ્પે અતિક્કમિત્વા પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, ન તતિયં અસઙ્ખ્યેય્યન્તિ. સાવકબોધિસત્તાનં પન યેસં અગ્ગસાવકભાવાય અભિનીહારો, તેસં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ સમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં. યેસં મહાસાવકભાવાય, તેસં કપ્પાનં સતસહસ્સમેવ, તથા બુદ્ધસ્સ માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાકસ્સ પુત્તસ્સ ચ. તત્થ યથા –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોહાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

એવં વુત્તે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા કતપણિધાનાનં મહાબોધિસત્તાનં મહાભિનીહારતો પભુતિ સવિસેસં દાનાદીસુ યુત્તપ્પયુત્તાનં દિવસે દિવસે વેસ્સન્તરદાનસદિસં મહાદાનં દેન્તાનં તદનુરૂપસીલાદિકે સબ્બપારમિધમ્મે આચિનન્તાનમ્પિ યથાવુત્તકાલપરિચ્છેદં અસમ્પત્વા અન્તરા એવ બુદ્ધભાવપ્પત્તિ નામ નત્થિ. કસ્મા? ઞાણસ્સ અપરિપચ્ચનતો. પરિચ્છિન્નકાલે નિપ્ફાદિતં વિય હિ સસ્સં બુદ્ધઞાણં યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનેવ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તં ગબ્ભં ગણ્હન્તં પરિપાકં ગચ્છતીતિ એવં –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, વિગતાસવદસ્સનં;

અધિકારો છન્દતા એતે, અભિનીહારકારણા’’તિ. (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ખગ્ગવિસાણસુત્તવણ્ણના) –

ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે સમોધાનેત્વા કતાભિનીહારાનં પચ્ચેકબોધિસત્તાનં ‘‘અધિકારો છન્દતા’’તિ દ્વઙ્ગસમન્નાગતાય પત્થનાય વસેન કતપણિધાનાનં સાવકબોધિસત્તાનઞ્ચ તત્થ તત્થ વુત્તકાલપરિચ્છેદં અસમ્પત્વા અન્તરા એવ પચ્ચેકસમ્બોધિયા યથાવુત્તસાવકસમ્બોધિયા ચ અધિગમો નત્થિ. કસ્મા? ઞાણસ્સ અપરિપચ્ચનતો. ઇમેસમ્પિ હિ યથા મહાબોધિસત્તાનં દાનાદિપારમીહિ પરિબ્રૂહિતા પઞ્ઞાપારમી અનુક્કમેન ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી બુદ્ધઞાણં પરિપૂરેતિ, એવં દાનાદીહિ પરિબ્રૂહિતા અનુપુબ્બેન યથારહં ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી પચ્ચેકબોધિઞાણં સાવકબોધિઞાણઞ્ચ પરિપૂરેતિ. દાનપરિચયેન હેતે તત્થ તત્થ ભવે અલોભજ્ઝાસયતાય સબ્બત્થ અસઙ્ગમાનસા અનપેક્ખચિત્તા હુત્વા, સીલપરિચયેન સુસંવુતકાયવાચતાય સુપરિસુદ્ધકાયવચીકમ્મન્તા પરિસુદ્ધાજીવા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો હુત્વા જાગરિયાનુયોગેન ચિત્તં સમાદહન્તિ, સ્વાયં તેસં જાગરિયાનુયોગો ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેન વેદિતબ્બો.

એવં પન પટિપજ્જન્તાનં અધિકારસમ્પત્તિયા અપ્પકસિરેનેવ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચાભિઞ્ઞા છળભિઞ્ઞા અધિટ્ઠાનભૂતા પુબ્બભાગવિપસ્સના ચ હત્થગતાયેવ હોન્તિ. વીરિયાદયો પન તદન્તોગધા એવ. યઞ્હિ પચ્ચેકબોધિયા સાવકબોધિયા વા અત્થાય દાનાદિપુઞ્ઞસમ્ભરણે અબ્ભુસ્સહનં, ઇદં વીરિયં. યં તદનુપરોધસ્સ સહનં, અયં ખન્તિ. યં દાનસીલાદિસમાદાનાવિસંવાદનં, ઇદં સચ્ચં. સબ્બત્થમેવ અચલસમાધાનાધિટ્ઠાનં, ઇદં અધિટ્ઠાનં. યા દાનસીલાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતેસુ સત્તેસુ હિતેસિતા, અયં મેત્તા. યં સત્તાનં કતવિપ્પકારેસુ અજ્ઝુપેક્ખનં, અયં ઉપેક્ખાતિ. એવં દાનસીલભાવનાસુ સીલસમાધિપઞ્ઞાસુ ચ સિજ્ઝમાનાસુ વીરિયાદયો સિદ્ધા એવ હોન્તિ. સાયેવ પચ્ચેકબોધિઅત્થાય સાવકબોધિઅત્થાય ચ દાનાદિપટિપદા તેસં બોધિસત્તાનં સન્તાનસ્સ ભાવનતો પરિભાવનતો ભાવના નામ. વિસેસતો દાનસીલાદીહિ સ્વાભિસઙ્ખતે સન્તાને પવત્તા સમથવિપસ્સનાપટિપદા, યતો તે બોધિસત્તા પુબ્બયોગાવચરસમુદાગમસમ્પન્ના હોન્તિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘પઞ્ચિમે, આનન્દ, આનિસંસા પુબ્બયોગાવચરે. કતમે પઞ્ચ? ઇધાનન્દ, પુબ્બયોગાવચરો દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ દેવપુત્તો સમાનો અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, અથ પચ્છિમે કાલે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો હોતી’’તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ખગ્ગવિસાણસુત્તવણ્ણના).

ઇતિ પુબ્બભાગપટિપદાભૂતાય પારમિતાપરિભાવિતાય સમથવિપસ્સનાભાવનાય નિરોધગામિનિપટિપદાભૂતાય અભિસમયસઙ્ખાતાય મગ્ગભાવનાય ચ ભાવિતત્તભાવા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકા ભાવિતત્તા નામ. તેસુ ઇધ બુદ્ધસાવકા અધિપ્પેતા.

એત્થ ચ ‘‘સીહાનંવા’’તિ ઇમિના થેરાનં સીહસમાનવુત્તિતાદસ્સનેન અત્તનો પટિપક્ખેહિ અનભિભવનીયતં, તે ચ અભિભુય્ય પવત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં…પે… ગાથા’’તિ ઇમિના થેરગાથાનં સીહનાદસદિસતાદસ્સનેન તાસં પરવાદેહિ અનભિભવનીયતં, તે ચ અભિભવિત્વા પવત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘ભાવિતત્તાન’’ન્તિ ઇમિના તદુભયસ્સ કારણં વિભાવેતિ. ભાવિતત્તભાવેન થેરા ઇધ સીહસદિસા વુત્તા, તેસઞ્ચ ગાથા સીહનાદસદિસિયો. ‘‘અત્થૂપનાયિકા’’તિ ઇમિના અભિભવને પયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ થેરાનં પટિપક્ખો નામ સંકિલેસધમ્મો, તદભિભવો તદઙ્ગિવિક્ખમ્ભનપ્પહાનેહિ સદ્ધિં સમુચ્છેદપ્પહાનં. તસ્મિં સતિ પટિપસ્સદ્ધીપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનઞ્ચ સિદ્ધમેવ હોતિ, યતો તે ભાવિતત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. મગ્ગક્ખણે હિ અરિયા અપ્પમાદભાવનં ભાવેન્તિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય ભાવિતત્તા નામાતિ વુત્તોવાયમત્થો.

તેસુ તદઙ્ગપ્પહાનેન નેસં સીલસમ્પદા દસ્સિતા, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન સમાધિસમ્પદા, સમુચ્છેદપ્પહાનેન પઞ્ઞાસમ્પદા, ઇતરેન તાસં ફલં દસ્સિતં. સીલેન ચ તેસં પટિપત્તિયા આદિકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં’’ (સં. નિ. ૫.૩૬૯), ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય’’ (સં. નિ. ૧.૨૩; વિસુદ્ધિ. ૧.૧), ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦) ચ વચનતો સીલં પટિપત્તિયા આદિકલ્યાણંવ અવિપ્પટિસારાદિગુણાવહત્તા. સમાધિના મજ્ઝેકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘ચિત્તં ભાવયં’’, ‘‘કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ ચ વચનતો સમાધિપટિપત્તિયા મજ્ઝેકલ્યાણોવ, ઇદ્ધિવિધાદિગુણાવહત્તા. પઞ્ઞાય પરિયોસાનકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘સચિત્તપરિયોદપનં’’ (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦), ‘‘પઞ્ઞં ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩; વિસુદ્ધિ. ૧.૧) ચ વચનતો પઞ્ઞા પટિપત્તિયા પરિયોસાનંવ, પઞ્ઞુત્તરતો કુસલાનં ધમ્માનં સાવ કલ્યાણા ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિભાવાવહત્તા.

‘‘સેલો યથા એકઘનો, વાતેન ન સમીરતિ; (મહાવ. ૨૪૪);

એવં નિન્દાપસંસાસુ, ન સમિઞ્જન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. (ધ. પ. ૮૧) –

હિ વુત્તં.

તથા સીલસમ્પદાય તેવિજ્જભાવો દસ્સિતો. સીલસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય તિસ્સો વિજ્જા પાપુણન્તિ. સમાધિસમ્પદાય છળભિઞ્ઞાભાવો. સમાધિસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય છળભિઞ્ઞા પાપુણન્તિ. પઞ્ઞાસમ્પદાય પભિન્નપટિસમ્ભિદાભાવો. પઞ્ઞાસમ્પદઞ્હિ નિસ્સાય ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પાપુણન્તિ. ઇમિના તેસં થેરાનં કેચિ તેવિજ્જા, કેચિ છળભિઞ્ઞા, કેચિ પટિસમ્ભિદાપત્તાતિ અયમત્થો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

તથા સીલસમ્પદાય તેસં કામસુખાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ અન્તસ્સ પરિવજ્જનં દસ્સેતિ. સમાધિસમ્પદાય અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ, પઞ્ઞાસમ્પદાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય સેવનં દસ્સેતિ. તથા સીલસમ્પદાય તેસં વીતિક્કમપ્પહાનં કિલેસાનં દસ્સેતિ. સમાધિસમ્પદાય પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં, પઞ્ઞાસમ્પદાય અનુસયપ્પહાનં દસ્સેતિ. સીલસમ્પદાય વા દુચ્ચરિતસંકિલેસવિસોધનં, સમાધિસમ્પદાય તણ્હાસંકિલેસવિસોધનં, પઞ્ઞાસમ્પદાય દિટ્ઠિસંકિલેસવિસોધનં દસ્સેતિ. તદઙ્ગપ્પહાનેન વા નેસં અપાયસમતિક્કમો દસ્સિતો. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન કામધાતુસમતિક્કમો, સમુચ્છેદપ્પહાનેન સબ્બભવસમતિક્કમો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

‘‘ભાવિતત્તાન’’ન્તિ વા એત્થ સીલભાવના, ચિત્તભાવના પઞ્ઞાભાવનાતિ તિસ્સો ભાવના વેદિતબ્બા કાયભાવનાય તદન્તોગધત્તા. સીલભાવના ચ પટિપત્તિયા આદીતિ સબ્બં પુરિમસદિસં. યથા પન સીહનાદં પરે મિગગણા ન સહન્તિ, કુતો અભિભવે, અઞ્ઞદત્થુ સીહનાદોવ તે અભિભવતિ એવમેવ અઞ્ઞતિત્થિયવાદા થેરાનં વાદે ન સહન્તિ, કુતો અભિભવે, અઞ્ઞદત્થુ થેરવાદાવ તે અભિભવન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯) ‘‘નિબ્બાનધાતૂ’’તિ ચ પવત્તનતો. ન હિ ધમ્મતો સક્કા કેનચિ અઞ્ઞથા કાતું અપ્પટિવત્તનીયતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિભવિસ્સતિ. એવમેત્થ સઙ્ખેપેનેવ પઠમગાથાય અત્થવિભાવના વેદિતબ્બા.

દુતિયગાથાયં પન અયં સમ્બન્ધદસ્સનમુખેન અત્થવિભાવના. તત્થ યેસં થેરાનં ગાથા સાવેતુકામો, તે સાધારણવસેન નામતો ગોત્તતો ગુણતો ચ કિત્તેતું ‘‘યથાનામા’’તિઆદિ વુત્તં. અસાધારણતો પન તત્થ તત્થ ગાથાસ્વેવ આવિભવિસ્સતિ. તત્થ યથાનામાતિ યંયંનામા, સુભૂતિ મહાકોટ્ઠિકોતિઆદિના નયેન નામધેય્યેન પઞ્ઞાતાતિ અત્થો. યથાગોત્તાતિ યંયંગોત્તા, ગોતમો કસ્સપોતિઆદિના નયેન કુલપદેસેન યાય યાય જાતિયા પઞ્ઞાતાતિ અત્થો. યથાધમ્મવિહારિનોતિ યાદિસધમ્મવિહારિનો, પરિયત્તિપરમતાયં અટ્ઠત્વા યથાનુરૂપં સમાપત્તિવિહારિનો હુત્વા વિહરિંસૂતિ અત્થો. અથ વા યથાધમ્મવિહારિનોતિ યથાધમ્મા વિહારિનો ચ, યાદિસસીલાદિધમ્મા દિબ્બવિહારાદીસુ અભિણ્હસો વિહરમાના યાદિસવિહારા ચાતિ અત્થો. યથાધિમુત્તાતિ યાદિસઅધિમુત્તિકા સદ્ધાધિમુત્તિપઞ્ઞાધિમુત્તીસુ યંયંઅધિમુત્તિકા સુઞ્ઞતમુખાદીસુ વા યથા યથા નિબ્બાનં અધિમુત્તાતિ યથાધિમુત્તા. ‘‘નિબ્બાનં અધિમુત્તાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા’’તિ (ધ. પ. ૨૨૬) હિ વુત્તં. ઉભયઞ્ચેતં પુબ્બભાગવસેન વેદિતબ્બં. અરહત્તપ્પત્તિતો પુબ્બેયેવ હિ યથાવુત્તમધિમુચ્ચનં, ન પરતો. તેનાહ ભગવા –

‘‘અસ્સદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ, સન્ધિચ્છેદો ચ યો નરો’’તિઆદિ. (ધ. પ. ૯૭).

‘‘યથાવિમુત્તા’’તિ વા પાઠો, પઞ્ઞાવિમુત્તિઉભતોભાગવિમુત્તીસુ યંયંવિમુત્તિકાતિ અત્થો. સપ્પઞ્ઞાતિ તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય પારિહારિકપઞ્ઞાય ભાવનાપઞ્ઞાય ચાતિ તિવિધાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞવન્તો. વિહરિંસૂતિ તાય એવ સપ્પઞ્ઞતાય યથાલદ્ધેન ફાસુવિહારેનેવ વસિંસુ. અતન્દિતાતિ અનલસા, અત્તહિતપટિપત્તિયં યથાબલં પરહિતપટિપત્તિયઞ્ચ ઉટ્ઠાનવન્તોતિ અત્થો.

એત્થ ચ પન નામગોત્તગ્ગહણેન તેસં થેરાનં પકાસપઞ્ઞાતભાવં દસ્સેતિ. ધમ્મવિહારગ્ગહણેન સીલસમ્પદં સમાધિસમ્પદઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના પઞ્ઞાસમ્પદં. ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના સીલસમ્પદાદીનં કારણભૂતં વીરિયસમ્પદં દસ્સેતિ. ‘‘યથાનામા’’તિ ઇમિના તેસં પકાસનનામતં દસ્સેતિ. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇમિના સદ્ધાનુસારીધમ્માનુસારીગોત્તસમ્પત્તિસમુદાગમં, ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિઆદિના સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનં સમ્પત્તિસમુદાગમં, ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના એવં અત્તહિતસમ્પત્તિયં ઠિતાનં પરહિતપટિપત્તિં દસ્સેતિ.

અથ વા ‘‘યથાનામા’’તિ ઇદં તેસં થેરાનં ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યદસ્સનં સમઞ્ઞામત્તકિત્તનતો. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇદં કુલપુત્તભાવદસ્સનં કુલાપદેસ કિત્તનતો. તેન નેસં સદ્ધાપબ્બજિતભાવં દસ્સેતિ. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇદં ચરણસમ્પત્તિદસ્સનં સીલસંવરાદીહિ સમઙ્ગીભાવદીપનતો. ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇદં નેસં વિજ્જાસમ્પત્તિદસ્સનં આસવક્ખયપરિયોસાનાય ઞાણસમ્પત્તિયા અધિગમપરિદીપનતો. ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇદં વિજ્જાચરણસમ્પત્તીનં અધિગમૂપાયદસ્સનં. ‘‘યથાનામા’’તિ વા ઇમિના તેસં પકાસનનામતંયેવ દસ્સેતિ. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ પન ઇમિના પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ સમ્માઅપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે ચ અકતપુઞ્ઞસ્સ સદ્ધાનુસારીધમ્માનુસારિનો ગોત્તસમ્પત્તિસમુદાગમો સમ્ભવતિ. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇમિના તેસં પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ અપ્પતિરૂપે દેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તાદિસા ગુણવિસેસા સમ્ભવન્તિ. ‘‘યથાધિમુત્તા’’તિ ઇમિના સદ્ધમ્મસવનસમ્પદાસમાયોગં દસ્સેતિ. ન હિ પરતોઘોસેન વિના સાવકાનં સચ્ચસમ્પટિવેધો સમ્ભવતિ. ‘‘સપ્પઞ્ઞા અતન્દિતા’’તિ ઇમિના યથાવુત્તસ્સ ગુણવિસેસસ્સ અબ્યભિચારિહેતું દસ્સેતિ ઞાયારમ્ભદસ્સનતો.

અપરો નયો – ‘‘યથાગોત્તા’’તિ એત્થ ગોત્તકિત્તનેન તેસં થેરાનં યોનિસોમનસિકારસમ્પદં દસ્સેતિ યથાવુત્તગોત્તસમ્પન્નસ્સ યોનિસોમનસિકારસમ્ભવતો. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ એત્થ ધમ્મવિહારગ્ગહણેન સદ્ધમ્મસવનસમ્પદં દસ્સેતિ સદ્ધમ્મસવનેન વિના તદભાવતો. ‘‘યથાધિમુત્તા’’તિ ઇમિના મત્થકપ્પત્તં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં દસ્સેતિ. ‘‘સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના સબ્બત્થ સમ્પજાનકારિતં. ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના વુત્તનયેન અત્તહિતસમ્પત્તિં પરિપૂરેત્વા ઠિતાનં પરેસં હિતસુખાવહાય પટિપત્તિયં અકિલાસુભાવં દસ્સેતિ. તથા ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇમિના નેસં સરણગમનસમ્પદા દસ્સિતા સદ્ધાનુસારીગોત્તકિત્તનતો. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇમિના સીલક્ખન્ધપુબ્બઙ્ગમો સમાધિક્ખન્ધો દસ્સિતો. ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના પઞ્ઞક્ખન્ધાદયો. સરણગમનઞ્ચ સાવકગુણાનં આદિ, સમાધિ મજ્ઝે, પઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનદસ્સનેન સબ્બેપિ સાવકગુણા દસ્સિતા હોન્તિ.

ઈદિસી પન ગુણવિભૂતિ યાય સમ્માપટિપત્તિયા તેહિ અધિગતા, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ તત્થ વિપસ્સિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલપબ્બતાદીસુ વિવિત્તસેનાસનેસુ. તત્થ તત્થાતિ વા તસ્મિં તસ્મિં ઉદાનાદિકાલે. વિપસ્સિત્વાતિ સમ્પસ્સિત્વા. નામરૂપવવત્થાપનપચ્ચયપરિગ્ગહેહિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયો સમ્પાદેત્વા કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન પઞ્ચમં વિસુદ્ધિં અધિગન્ત્વા પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા મત્થકં પાપનવસેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ફુસિત્વાતિ પત્વા સચ્છિકત્વા. અચ્ચુતં પદન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ સયં અચવનધમ્મત્તા અધિગતાનં અચ્ચુતિહેતુભાવતો ચ નત્થિ એત્થ ચુતીતિ ‘‘અચ્ચુતં’’. સઙ્ખતધમ્મેહિ અસમ્મિસ્સભાવતાય તદત્થિકેહિ પટિપજ્જિતબ્બતાય ચ ‘‘પદ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. કતન્તન્તિ કતસ્સ અન્તં. યો હિ તેહિ અધિગતો અરિયમગ્ગો, સો અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉપ્પાદિતત્તા કતો નામ. તસ્સ પન પરિયોસાનભૂતં ફલં કતન્તોતિ અધિપ્પેતં. તં કતન્તં અગ્ગફલં. અથ વા પચ્ચયેહિ કતત્તા નિપ્ફાદિતત્તા કતા નામ સઙ્ખતધમ્મા, તન્નિસ્સરણભાવતો કતન્તો નિબ્બાનં. તં કતન્તં. પચ્ચવેક્ખન્તાતિ ‘‘અધિગતં વત મયા અરિયમગ્ગાધિગમેન ઇદં અરિયફલં, અધિગતા અસઙ્ખતા ધાતૂ’’તિ અરિયફલનિબ્બાનાનિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન પટિપત્તિં અવેક્ખમાના. અથ વા સચ્ચસમ્પટિવેધવસેન યં અરિયેન કરણીયં પરિઞ્ઞાદિસોળસવિધં કિચ્ચં અગ્ગફલે ઠિતેન નિપ્ફાદિતત્તા પરિયોસાપિતત્તા કતં નામ, એવં કતં તં પચ્ચવેક્ખન્તા. એતેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણં દસ્સિતં. પુરિમનયેન પન ઇતરપચ્ચવેક્ખણાનીતિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ.

ઇમમત્થન્તિ એત્થ ઇમન્તિ સકલો થેરથેરીગાથાનં અત્થો અત્તનો ઇતરેસઞ્ચ તત્થ સન્નિપતિતાનં ધમ્મસઙ્ગાહકમહાથેરાનં બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનતાય આસન્નો પચ્ચક્ખોતિ ચ કત્વા વુત્તં. અત્થન્તિ ‘‘છન્ના મે કુટિકા’’તિઆદીહિ ગાથાહિ વુચ્ચમાનં અત્તૂપનાયિકં પરૂપનાયિકં લોકિયલોકુત્તરપટિસંયુત્તં અત્થં. અભાસિસુન્તિ ગાથાબન્ધવસેન કથેસું, તંદીપનિયો ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાના તેસં ભાવિતત્તાનં ગાથા અત્તૂપનાયિકા સુણાથાતિ યોજના. તે ચ મહાથેરા એવં કથેન્તા અત્તનો સમ્માપટિપત્તિપકાસનીહિ ગાથાહિ સાસનસ્સ એકન્તનિય્યાનિકવિભાવનેન પરેપિ તત્થ સમ્માપટિપત્તિયં નિયોજેન્તીતિ એતમત્થં દીપેતિ આયસ્મા ધમ્મભણ્ડાગારિકો, તથા દીપેન્તો ચ ઇમાહિ ગાથાહિ તેસં થોમનં તાસઞ્ચ તેસં વચનસ્સ નિદાનભાવેન ઠપનં ઠાનગતમેવાતિ દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

નિદાનગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. એકકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. સુભૂતિત્થેરગાથાવણ્ણના

ઇદાનિ છન્ના મે કુટિકાતિઆદિનયપ્પવત્તાનં થેરગાથાનં અત્થવણ્ણના હોતિ. સા પનાયં અત્થવણ્ણના યસ્મા તાસં તાસં ગાથાનં અટ્ઠુપ્પત્તિં પકાસેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ સુવિઞ્ઞેય્યા ચ. તસ્મા તત્થ તત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિં પકાસેત્વા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામાતિ.

તત્થ છન્ના મે કુટિકાતિગાથાય કા ઉપ્પત્તિ? વુચ્ચતે – ઇતો કિર કપ્પસતસહસ્સમત્થકે અનુપ્પન્નેયેવ પદુમુત્તરે ભગવતિ લોકનાથે હંસવતીનામકે નગરે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ એકો પુત્તો ઉપ્પજ્જિ. તસ્સ ‘‘નન્દમાણવો’’તિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો અત્તનો પરિવારભૂતેહિ ચતુચત્તાલીસાય માણવકસહસ્સેહિ સદ્ધિં પબ્બતપાદે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. અન્તેવાસિકાનમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. તેપિ ન ચિરેનેવ ઝાનલાભિનો અહેસું.

તેન ચ સમયેન પદુમુત્તરો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા હંસવતીનગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો નન્દતાપસસ્સ અન્તેવાસિકજટિલાનં અરહત્તૂપનિસ્સયં નન્દતાપસસ્સ ચ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ સાવકટ્ઠાનન્તરસ્સ પત્થનં દિસ્વા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પુબ્બણ્હસમયે પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞં કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સીહો વિય એકચરો નન્દતાપસસ્સ અન્તેવાસિકેસુ ફલાફલત્થાય ગતેસુ ‘‘બુદ્ધભાવં મે જાનાતૂ’’તિ પસ્સન્તસ્સેવ નન્દતાપસસ્સ આકાસતો ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. નન્દતાપસો બુદ્ધાનુભાવઞ્ચેવ લક્ખણપારિપૂરિઞ્ચ દિસ્વા લક્ખણમન્તે સમ્મસિત્વા ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો નામ અગારં અજ્ઝાવસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજન્તો લોકે વિવટચ્છદો સબ્બઞ્ઞૂ બુદ્ધો હોતિ. અયં પુરિસાજાનીયો નિસ્સંસયં બુદ્ધોતિ ઞત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા, પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, આસનં પઞ્ઞાપેત્વા, અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નન્દતાપસોપિ અત્તનો અનુચ્છવિકં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે ચતુચત્તાલીસસહસ્સજટિલા પણીતપણીતાનિ ઓજવન્તાનિ ફલાફલાનિ ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં સમ્પત્તા બુદ્ધાનઞ્ચેવ આચરિયસ્સ ચ નિસિન્નાસનં ઓલોકેન્તા આહંસુ – ‘‘આચરિય, મયં ‘ઇમસ્મિં લોકે તુમ્હેહિ મહન્તતરો નત્થી’તિ વિચરામ, અયં પન પુરિસો તુમ્હેહિ મહન્તતરો મઞ્ઞે’’તિ. નન્દતાપસો, ‘‘તાતા, કિં વદેથ, સાસપેન સદ્ધિં અટ્ઠસટ્ઠિસતસહસ્સયોજનુબ્બેધં સિનેરું ઉપમેતું ઇચ્છથ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન સદ્ધિં મા મં ઉપમિત્થા’’તિ આહ. અથ તે તાપસા ‘‘સચે અયં ઓરકો અભવિસ્સ, ન અમ્હાકં આચરિયો એવં ઉપમં આહરેય્ય, યાવ મહા વતાયં પુરિસાજાનીયો’’તિ પાદેસુ નિપતિત્વા સિરસા વન્દિંસુ. અથ તે આચરિયો આહ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો દેય્યધમ્મો નત્થિ, ભગવા ચ ભિક્ખાચારવેલાયં ઇધાગતો, તસ્મા મયં યથાબલં દેય્યધમ્મં દસ્સામ, તુમ્હે યં યં પણીતં ફલાફલં આનીતં, તં તં આહરથા’’તિ વત્વા આહરાપેત્વા હત્થે ધોવિત્વા સયં તથાગતસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થારા ફલાફલે પટિગ્ગહિતમત્તે દેવતા દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. તાપસો ઉદકમ્પિ સયમેવ પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. તતો ભોજનકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા નિસિન્ને સત્થરિ સબ્બે અન્તેવાસિકે પક્કોસિત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયં કથં કથેન્તો નિસીદિ. સત્થા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ભિક્ખૂ સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા સતસહસ્સમત્તા ખીણાસવા આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

નન્દતાપસો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, બુદ્ધાનં નિસિન્નાસનમ્પિ નીચં, સમણસતસહસ્સસ્સપિ આસનં નત્થિ, તુમ્હેહિ અજ્જ ઉળારં ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સક્કારં કાતું વટ્ટતિ, પબ્બતપાદતો વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરથા’’તિ. અચિન્તેય્યત્તા ઇદ્ધિવિસયસ્સ મુહુત્તેનેવ વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા બુદ્ધાનં યોજનપ્પમાણં પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું. અગ્ગસાવકાનં તિગાવુતં, સેસભિક્ખૂનં અડ્ઢયોજનિકાદિભેદં, સઙ્ઘનવકસ્સ ઉસભમત્તં અહોસિ. એવં પઞ્ઞત્તેસુ આસનેસુ નન્દતાપસો તથાગતસ્સ પુરતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઠિતો, ‘‘ભન્તે, મય્હં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ઇમં પુપ્ફાસનં અભિરુહથા’’તિ આહ. નિસીદિ ભગવા પુપ્ફાસને. એવં નિસિન્ને સત્થરિ સત્થુ આકારં ઞત્વા ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો પત્તાસને નિસીદિંસુ. નન્દતાપસો મહન્તં પુપ્ફછત્તં ગહેત્વા તથાગતસ્સ મત્થકે ધારેન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થા ‘‘તાપસાનં અયં સક્કારો મહપ્ફલો હોતૂ’’તિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. સત્થુ સમાપન્નભાવં ઞત્વા ભિક્ખૂપિ સમાપજ્જિંસુ. તથાગતે સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને અન્તેવાસિકા ભિક્ખાચારકાલે સમ્પત્તે વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિત્વા સેસકાલે બુદ્ધાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ. નન્દતાપસો પન ભિક્ખાચારમ્પિ અગન્ત્વા પુપ્ફછત્તં ધારેન્તો સત્તાહં પીતિસુખેનેવ વીતિનામેતિ.

સત્થા નિરોધતો વુટ્ઠાય અરણવિહારિઅઙ્ગેન દક્ખિણેય્યઙ્ગેન ચાતિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં એકં સાવકં ‘‘ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ આણાપેસિ. સો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો સન્તિકા પટિલદ્ધમહાલાભો મહાયોધો વિય તુટ્ઠમાનસો અત્તનો વિસયે ઠત્વા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા અનુમોદનં અકાસિ. તસ્સ દેસનાવસાને સત્થા સયં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બે ચતુચત્તાલીસસહસ્સતાપસા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તેસં તાવદેવ કેસમસ્સુ અન્તરધાયિ. અટ્ઠ પરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કાવ અહેસું સટ્ઠિવસ્સત્થેરા વિય સત્થારં પરિવારયિંસુ. નન્દતાપસો પન વિક્ખિત્તચિત્તતાય વિસેસં નાધિગચ્છિ. તસ્સ કિર અરણવિહારિત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતું આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ‘‘અહો વતાહમ્પિ અનાગતે ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સ સાસને ઇમિના સાવકેન લદ્ધધુરં લભેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં ઉદપાદિ. સો તેન પરિવિતક્કેન મગ્ગફલપટિવેધં કાતું નાસક્ખિ. તથાગતં પન વન્દિત્વા સમ્મુખે ઠત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, યેન ભિક્ખુના ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદના કતા, કો નામાયં તુમ્હાકં સાસને’’તિ. ‘‘અરણવિહારિઅઙ્ગે દક્ખિણેય્યઅઙ્ગે ચ એતદગ્ગં પત્તો એસો ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘ભન્તે, ય્વાયં મયા સત્તાહં પુપ્ફછત્તં ધારેન્તેન સક્કારો કતો, તેન અધિકારેન ન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં પત્થેમિ, અનાગતે પન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અયં થેરો વિય દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનમકાસિ.

સત્થા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ, ખો ઇમસ્સ તાપસસ્સ પત્થના’’તિ અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા ઓલોકેન્તો કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા સમિજ્ઝનકભાવં દિસ્વા નન્દતાપસં આહ – ‘‘ન તે અયં પત્થના મોઘા ભવિસ્સતિ, અનાગતે કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકે સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ વત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો આકાસં પક્ખન્દિ. નન્દતાપસો યાવ ચક્ખુપથસમતિક્કમા સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સો અપરભાગે કાલેન કાલં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણિ. અપરિહીનજ્ઝાનોવ કાલઙ્કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. તતો પન ચુતો અપરાનિપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞકો અહોસિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલેપિ પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞકો હુત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેસિ. એતં કિર વત્તં અપરિપૂરેત્વા મહાસાવકભાવં પાપુણન્તા નામ નત્થિ. ગતપચ્ચાગતવત્તં પન આગમટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સો વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેત્વા કાલઙ્કત્વા કામાવચરદેવલોકે તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. વુત્તઞ્હેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩.૧૫૧) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, નિસભો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા.

‘‘કોસિયો નામ નામેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

એકાકિયો અદુતિયો, વસામિ નિસભે તદા.

‘‘ફલં મૂલઞ્ચ પણ્ણઞ્ચ, ન ભુઞ્જામિ અહં તદા;

પવત્તંવ સુપાતાહં, ઉપજીવામિ તાવદે.

‘‘નાહં કોપેમિ આજીવં, ચજમાનોપિ જીવિતં;

આરાધેમિ સકં ચિત્તં, વિવજ્જેમિ અનેસનં.

‘‘રાગૂપસંહિતં ચિત્તં, યદા ઉપ્પજ્જતે મમ;

સયંવ પચ્ચવેક્ખામિ, એકગ્ગો તં દમેમહં.

‘‘રજ્જસે રજ્જનીયે ચ, દુસ્સનીયે ચ દુસ્સસે;

મુય્હસે મોહનીયે ચ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘વિસુદ્ધાનં અયં વાસો, નિમ્મલાનં તપસ્સિનં;

મા ખો વિસુદ્ધં દૂસેસિ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘અગારિકો ભવિત્વાન, યદા પુત્તં લભિસ્સસિ;

ઉભોપિ મા વિરાધેસિ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘છવાલાતં યથા કટ્ઠં, ન ક્વચિ કિચ્ચકારકં;

નેવ ગામે અરઞ્ઞે વા, ન હિ તં કટ્ઠસમ્મતં.

‘‘છવાલાતૂપમો ત્વં સિ, ન ગિહી નાપિ સઞ્ઞતો;

ઉભતો મુત્તકો અજ્જ, નિક્ખમસ્સુ વના તુવં.

‘‘સિયા નુ ખો તવ એતં, કો પજાનાતિ તે ઇદં;

સદ્ધાધુરં વહિસિ મે, કોસજ્જબહુલાય ચ.

‘‘જિગુચ્છિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

આકડ્ઢિત્વાન ઇસયો, ચોદયિસ્સન્તિ તં સદા.

‘‘તં વિઞ્ઞૂ પવદિસ્સન્તિ, સમતિક્કન્તસાસનં;

સંવાસં અલભન્તો હિ, કથં જીવિહિસિ તુવં.

‘‘તિધાપભિન્નં માતઙ્ગં, કુઞ્જરં સટ્ઠિહાયનં;

બલી નાગો ઉપગન્ત્વા, યૂથા નીહરતે ગજં.

‘‘યૂથા વિનિસ્સટો સન્તો, સુખં સાતં ન વિન્દતિ;

દુક્ખિતો વિમનો હોતિ, પજ્ઝાયન્તો પવેધતિ.

‘‘તથેવ જટિલા તમ્પિ, નીહરિસ્સન્તિ દુમ્મતિં;

તેહિ ત્વં નિસ્સટો સન્તો, સુખં સાતં ન લચ્છસિ.

‘‘દિવા વા યદિ વા રત્તિં, સોકસલ્લસમપ્પિતો;

દય્હતિ પરિળાહેન, ગજો યૂથાવ નિસ્સટો.

‘‘જાતરૂપં યથા કૂટં, નેવ ઝાયતિ કત્થચિ;

તથા સીલવીહિનો ત્વં, ન ઝાયિસ્સસિ કત્થચિ.

‘‘અગારં વસમાનોપિ, કથં જીવિહિસિ તુવં;

મત્તિકં પેત્તિકઞ્ચાપિ, નત્થિ તે નિહિતં ધનં.

‘‘સયં કમ્મં કરિત્વાન, ગત્તે સેદં પમોચયં;

એવં જીવિહિસિ ગેહે, સાધુ તે તં ન રુચ્ચતિ.

‘‘એવાહં તત્થ વારેમિ, સંકિલેસગતં મનં;

નાનાધમ્મકથં કત્વા, પાપા ચિત્તં નિવારયિં.

‘‘એવં મે વિહરન્તસ્સ, અપ્પમાદવિહારિનો;

તિંસવસ્સસહસ્સાનિ, વિપિને મે અતિક્કમું.

‘‘અપ્પમાદરતં દિસ્વા, ઉત્તમત્થં ગવેસકં;

પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધો, આગચ્છિ મમ સન્તિકં.