નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

થેરીગાથા-અટ્ઠકથા

૧. એકકનિપાતો

૧. અઞ્ઞતરાથેરીગાથાવણ્ણના

ઇદાનિ થેરીગાથાનં અત્થસંવણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. તત્થ યસ્મા ભિક્ખુનીનં આદિતો યથા પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ પટિલદ્ધા, તં પકાસેત્વા અત્થસંવણ્ણનાય કરીયમાનાય તત્થ તત્થ ગાથાનં અટ્ઠુપ્પત્તિં વિભાવેતું સુકરા હોતિ સુપાકટા ચ, તસ્મા તં પકાસેતું આદિતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપતો અયં અનુપુબ્બિકથા –

અયઞ્હિ લોકનાથો ‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તી’’ત્યાદિના વુત્તાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે કતમહાભિનીહારો સમતિંસપારમિયો પૂરેન્તો ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો અનુક્કમેન પારમિયો પૂરેત્વા ઞાતત્થચરિયાય લોકત્થચરિયાય બુદ્ધત્થચરિયાય ચ કોટિં પત્વા તુસિતભવને નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ બુદ્ધભાવાય –

‘‘કાલો ખો તે મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છિયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૭) –

આયાચિતમનુસ્સૂપપત્તિકો તાસં દેવતાનં પટિઞ્ઞં દત્વા, કતપઞ્ચમહાવિલોકનો સક્યરાજકુલે સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ ગેહે સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો દસમાસે સતો સમ્પજાનો તત્થ ઠત્વા, સતો સમ્પજાનો તતો નિક્ખન્તો લુમ્બિનીવને લદ્ધાભિજાતિકો વિવિધા ધાતિયો આદિં કત્વા મહતા પરિહારેન સમ્મદેવ પરિહરિયમાનો અનુક્કમેન વુડ્ઢિપ્પત્તો તીસુ પાસાદેસુ વિવિધનાટકજનપરિવુતો દેવો વિય સમ્પત્તિં અનુભવન્તો જિણ્ણબ્યાધિમતદસ્સનેન જાતસંવેગો ઞાણસ્સ પરિપાકતં ગતત્તા, કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા, રાહુલકુમારસ્સ જાતદિવસે છન્નસહાયો કણ્ડકં અસ્સરાજં આરુય્હ, દેવતાહિ વિવટેન દ્વારેન અડ્ઢરત્તિકસમયે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા, તેનેવ રત્તાવસેસેન તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમિત્વા અનોમાનદીતીરં પત્વા ઘટિકારમહાબ્રહ્મુના આનીતે અરહત્તદ્ધજે ગહેત્વા પબ્બજિતો, તાવદેવ વસ્સસટ્ઠિકત્થેરો વિય આકપ્પસમ્પન્નો હુત્વા, પાસાદિકેન ઇરિયાપથેન અનુક્કમેન રાજગહં પત્વા, તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવપબ્બતપબ્ભારે પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા, માગધરાજેન રજ્જેન નિમન્તિયમાનો તં પટિક્ખિપિત્વા, ભગ્ગવસ્સારામં ગન્ત્વા, તસ્સ સમયં પરિગ્ગણ્હિત્વા તતો આળારુદકાનં સમયં પરિગ્ગણ્હિત્વા, તં સબ્બં અનલઙ્કરિત્વા અનુક્કમેન ઉરુવેલં ગન્ત્વા તત્થ છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં કત્વા, તાય અરિયધમ્મપટિવેધસ્સાભાવં ઞત્વા ‘‘નાયં મગ્ગો બોધાયા’’તિ ઓળારિકં આહારં આહરન્તો કતિપાહેન બલં ગાહેત્વા વિસાખાપુણ્ણમદિવસે સુજાતાય દિન્નં વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા, સુવણ્ણપાતિં નદિયા પટિસોતં ખિપિત્વા, ‘‘અજ્જ બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ કતસન્નિટ્ઠાનો સાયન્હસમયે કાળેન નાગરાજેન અભિત્થુતિગુણો બોધિમણ્ડં આરુય્હ અચલટ્ઠાને પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં અધિટ્ઠાય, સૂરિયે અનત્થઙ્ગતેયેવ મારબલં વિધમિત્વા, પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા, પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા, અનુલોમપટિલોમં પચ્ચયાકારં સમ્મસન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સબ્બબુદ્ધેહિ અધિગતં અનઞ્ઞસાધારણં સમ્માસમ્બોધિં અધિગન્ત્વા, નિબ્બાનારમ્મણાય ફલસમાપત્તિયા તત્થેવ સત્તાહં વીતિનામેત્વા, તેનેવ નયેન ઇતરસત્તાહેપિ બોધિમણ્ડેયેવ વીતિનામેત્વા, રાજાયતનમૂલે મધુપિણ્ડિકભોજનં ભુઞ્જિત્વા, પુન અજપાલનિગ્રોધમૂલે નિસિન્નો ધમ્મતાય ધમ્મગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખિત્વા અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તે નમન્તે મહાબ્રહ્મુના આયાચિતો બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયાદિભેદે સત્તે દિસ્વા મહાબ્રહ્મુના ધમ્મદેસનાય કતપટિઞ્ઞો ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ આવજ્જેન્તો આળારુદકાનં કાલઙ્કતભાવં ઞત્વા, ‘‘બહુપકારા ખો મે પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ, યે મં પધાનપહિતત્તં ઉપટ્ઠહિંસુ, યંનૂનાહં પઞ્ચવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦) ચિન્તેત્વા, આસાળ્હિપુણ્ણમાયં મહાબોધિતો બારાણસિં ઉદ્દિસ્સ અટ્ઠારસયોજનં મગ્ગં પટિપન્નો અન્તરામગ્ગે ઉપકેન આજીવકેન સદ્ધિં મન્તેત્વા, અનુક્કમેન ઇસિપતનં પત્વા તત્થ પઞ્ચવગ્ગિયે સઞ્ઞાપેત્વા ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) ધમ્મચક્કપવત્તનસુત્તન્તદેસનાય અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખા અટ્ઠારસબ્રહ્મકોટિયો ધમ્મામતં પાયેત્વા પાટિપદે ભદ્દિયત્થેરં, પક્ખસ્સ દુતિયાયં વપ્પત્થેરં, પક્ખસ્સ તતિયાયં મહાનામત્થેરં, ચતુત્થિયં અસ્સજિત્થેરં, સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા, પઞ્ચમિયં પન પક્ખસ્સ અનત્તલક્ખણસુત્તન્તદેસનાય (મહાવ. ૨૦; સં. નિ. ૩.૫૯) સબ્બેપિ અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા તતો પરં યસદારકપ્પમુખે પઞ્ચપણ્ણાસપુરિસે, કપ્પાસિકવનસણ્ડે તિંસમત્તે ભદ્દવગ્ગિયે, ગયાસીસે પિટ્ઠિપાસાણે સહસ્સમત્તે પુરાણજટિલેતિ એવં મહાજનં અરિયભૂમિં ઓતારેત્વા બિમ્બિસારપ્પમુખાનિ એકાદસનહુતાનિ સોતાપત્તિફલે નહુતં સરણત્તયે પતિટ્ઠાપેત્વા વેળુવનં પટિગ્ગહેત્વા તત્થ વિહરન્તો અસ્સજિત્થેરસ્સ વાહસા અધિગતપઠમમગ્ગે સઞ્ચયં આપુચ્છિત્વા, સદ્ધિં પરિસાય અત્તનો સન્તિકં ઉપગતે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને અગ્ગફલં સચ્છિકત્વા સાવકપારમિયા મત્થકં પત્તે અગ્ગસાવકટ્ઠાને ઠપેત્વા કાળુદાયિત્થેરસ્સ અભિયાચનાય કપિલવત્થું ગન્ત્વા, માનત્થદ્ધે ઞાતકે યમકપાટિહારિયેન દમેત્વા, પિતરં અનાગામિફલે, મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે પટિટ્ઠાપેત્વા, નન્દકુમારં રાહુલકુમારઞ્ચ પબ્બાજેત્વા, સત્થા પુનદેવ રાજગહં પચ્ચાગચ્છિ.

અથાપરેન સમયેન સત્થરિ વેસાલિં ઉપનિસ્સાય કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તે સુદ્ધોદનમહારાજા સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠાવ અરહત્તં સચ્છિકત્વા પરિનિબ્બાયિ. અથ મહાપજાપતિયા ગોતમિયા પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ, તતો રોહિનીનદીતીરે કલહવિવાદસુત્તન્તદેસનાય (સુ. નિ. ૮૬૮ આદયો) પરિયોસાને નિક્ખમિત્વા, પબ્બજિતાનં પઞ્ચન્નં કુમારસતાનં પાદપરિચારિકા એકજ્ઝાસયાવ હુત્વા મહાપજાપતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા, સબ્બાવ ‘‘સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ મહાપજાપતિં જેટ્ઠિકં કત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્તુકામા અહેસું. અયઞ્ચ મહાપજાપતિ પુબ્બેપિ એકવારં સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા નાલત્થ, તસ્મા કપ્પકં પક્કોસાપેત્વા કેસે છિન્દાપેત્વા કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા સબ્બા તા સાકિયાનિયો આદાય વેસાલિં ગન્ત્વા આનન્દત્થેરેન દસબલં યાચાપેત્વા, અટ્ઠગરુધમ્મપટિગ્ગહણેન પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ અલત્થ. ઇતરા પન સબ્બાપિ એકતો ઉપસમ્પન્ના અહેસું. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં વત્થુ તત્થ તત્થ પાળિયં (ચૂળવ. ૪૦૨) આગતમેવ.

એવં ઉપસમ્પન્ના પન મહાપજાપતિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથસ્સા સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સેસા ચ પઞ્ચસતભિક્ખુનિયો નન્દકોવાદપરિયોસાને (મ. નિ. ૩.૩૯૮) અરહત્તં પાપુણિંસુ. એવં ભિક્ખુનિસઙ્ઘે સુપ્પતિટ્ઠિતે પુથુભૂતે તત્થ તત્થ ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ કુલિત્થિયો કુલસુણ્હાયો કુલકુમારિકાયો બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિતઞ્ચ સુત્વા, સાસને અભિપ્પસન્ના સંસારે ચ જાતસંવેગા અત્તનો સામિકે માતાપિતરો ઞાતકે ચ અનુજાનાપેત્વા, સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિંસુ. પબ્બજિત્વા ચ સીલાચારસમ્પન્ના સત્થુનો ચ તેસં થેરાનઞ્ચ સન્તિકે ઓવાદં લભિત્વા ઘટેન્તિયો વાયમન્તિયો નચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છાકંસુ. તાહિ ઉદાનાદિવસેન તત્થ તત્થ ભાસિતા ગાથા પચ્છા સઙ્ગીતિકારકેહિ એકજ્ઝં કત્વા એકકનિપાતાદિવસેન સઙ્ગીતિં આરોપયિંસુ ‘‘ઇમા થેરીગાથા નામા’’તિ. તાસં નિપાતાદિવિભાગો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. તત્થ નિપાતેસુ એકકનિપાતો આદિ. તત્થપિ –

૧. ‘‘સુખં સુપાહિ થેરિકે, કત્વા ચોળેન પારુતા;

ઉપસન્તો હિ તે રાગો, સુક્ખડાકંવ કુમ્ભિય’’ન્તિ. –

અયં ગાથા આદિ. તસ્સા કા ઉપ્પત્તિ? અતીતે કિર અઞ્ઞતરા કુલધીતા કોણાગમનસ્સ ભગવતો કાલે સાસને અભિપ્પસન્ના હુત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા દુતિયદિવસે સાખામણ્ડપં કારેત્વા વાલિકં અત્થરિત્વા ઉપરિ વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજં કત્વા સત્થુ કાલં આરોચાપેસિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. સા ભગવન્તં વન્દિત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા, ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં તિચીવરેન અચ્છાદેસિ. તસ્સા ભગવા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સા યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા આયુપરિયોસાને દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં સુગતીસુ એવ સંસરન્તી કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, સંસારે જાતસંવેગા સાસને પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા વીસતિવસ્સહસ્સાનિ ભિક્ખુનિસીલં પૂરેત્વા, પુથુજ્જનકાલકિરિયં કત્વા, સગ્ગે નિબ્બત્તા એકં બુદ્ધન્તરં સગ્ગસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં ખત્તિયમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. તં થિરસન્તસરીરતાય થેરિકાતિ વોહરિંસુ. સા વયપ્પત્તા કુલપ્પદેસાદિના સમાનજાતિકસ્સ ખત્તિયકુમારસ્સ માતાપિતૂહિ દિન્ના પતિદેવતા હુત્વા વસન્તી સત્થુ વેસાલિગમને સાસને પટિલદ્ધસદ્ધા ઉપાસિકા હુત્વા, અપરભાગે મહાપજાપતિગોતમીથેરિયા સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય રુચિં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ સામિકસ્સારોચેસિ. સામિકો નાનુજાનાતિ. સા પન કતાધિકારતાય યથાસુતં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખિત્વા રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં અનુયુત્તા વિહરતિ.

અથેકદિવસં મહાનસે બ્યઞ્જને પચ્ચમાને મહતી અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિ. સા અગ્ગિજાલા સકલભાજનં તટતટાયન્તં ઝાયતિ. સા તં દિસ્વા તદેવારમ્મણં કત્વા સુટ્ઠુતરં અનિચ્ચતં ઉપટ્ઠહન્તં ઉપધારેત્વા તતો તત્થ દુક્ખાનિચ્ચાનત્તતઞ્ચ આરોપેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનુક્કમેન ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. સા તતો પટ્ઠાય આભરણં વા અલઙ્કારં વા ન ધારેતિ. સા સામિકેન ‘‘કસ્મા ત્વં, ભદ્દે, ઇદાનિ પુબ્બે વિય આભરણં વા અલઙ્કારં વા ન ધારેસી’’તિ વુત્તા અત્તનો ગિહિભાવે અભબ્બભાવં આરોચેત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેસિ. સો વિસાખો ઉપાસકો વિય ધમ્મદિન્નં મહતા પરિહારેન મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકં નેત્વા ‘‘ઇમં, અય્યે, પબ્બાજેથા’’તિ આહ. અથ મહાપજાપતિગોતમી તં પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા વિહારં નેત્વા સત્થારં દસ્સેસિ. સત્થાપિસ્સા પકતિયા દિટ્ઠારમ્મણમેવ વિભાવેન્તો ‘‘સુખં સુપાહી’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ સુખન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. સુપાહીતિ આણત્તિવચનં. થેરિકેતિ આમન્તનવચનં. કત્વા ચોળેન પારુતાતિ અપ્પિચ્છતાય નિયોજનં. ઉપસન્તો હિ તે રાગોતિ પટિપત્તિકિત્તનં. સુક્ખડાકંવાતિ ઉપસમેતબ્બસ્સ કિલેસસ્સ અસારભાવનિદસ્સનં. કુમ્ભિયન્તિ તદાધારસ્સ અનિચ્ચતુચ્છાદિભાવનિદસ્સનં.

સુખન્તિ ચેતં ઇટ્ઠાધિવચનં. સુખેન નિદુક્ખા હુત્વાતિ અત્થો. સુપાહીતિ નિપજ્જનિદસ્સનઞ્ચેતં ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં, તસ્મા ચત્તારોપિ ઇરિયાપથે સુખેનેવ કપ્પેહિ સુખં વિહરાતિ અત્થો. થેરિકેતિ ઇદં યદિપિ તસ્સા નામકિત્તનં, પચુરેન અન્વત્થસઞ્ઞાભાવતો પન થિરે સાસને થિરભાવપ્પત્તે, થિરેહિ સીલાદિધમ્મેહિ સમન્નાગતેતિ અત્થો. કત્વા ચોળેન પારુતાતિ પંસુકૂલચોળેહિ ચીવરં કત્વા અચ્છાદિતસરીરા તં નિવત્થા ચેવ પારુતા ચ. ઉપસન્તો હિ તે રાગોતિ હિ-સદ્દો હેત્વત્થો. યસ્મા તવ સન્તાને ઉપ્પજ્જનકકામરાગો ઉપસન્તો અનાગામિમગ્ગઞાણગ્ગિના દડ્ઢો, ઇદાનિ તદવસેસં રાગં અગ્ગમગ્ગઞાણગ્ગિના દહેત્વા સુખં સુપાહીતિ અધિપ્પાયો. સુક્ખડાકંવ કુમ્ભિયન્તિ યથા તં પક્કે ભાજને અપ્પકં ડાકબ્યઞ્જનં મહતિયા અગ્ગિજાલાય પચ્ચમાનં ઝાયિત્વા સુસ્સન્તં વૂપસમ્મતિ, યથા વા ઉદકમિસ્સે ડાકબ્યઞ્જને ઉદ્ધનં આરોપેત્વા પચ્ચમાને ઉદકે વિજ્જમાને તં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ, ઉદકે પન છિન્ને ઉપસન્તમેવ હોતિ, એવં તવ સન્તાને કામરાગો ઉપસન્તો, ઇતરમ્પિ વૂપસમેત્વા સુખં સુપાહીતિ.

થેરી ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકં ગતત્તા સત્થુ દેસનાવિલાસેન ચ ગાથાપરિયોસાને સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૨૬-૩૦).

‘‘કોણાગમનબુદ્ધસ્સ, મણ્ડપો કારિતો મયા;

ધુવં તિચીવરંદાસિં, બુદ્ધસ્સ લોકબન્ધુનો.

‘‘યં યં જનપદં યામિ, નિગમે રાજધાનિયો;

સબ્બત્થ પૂજિતો હોમિ, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગીવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવા.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરી ઉદાનેન્તી તમેવ ગાથં અભાસિ, તેનાયં ગાથા તસ્સા થેરિયા ગાથા અહોસિ. તત્થ થેરિયા વુત્તગાથાય અનવસેસો રાગો પરિગ્ગહિતો અગ્ગમગ્ગેન તસ્સ વૂપસમસ્સ અધિપ્પેતત્તા. રાગવૂપસમેનેવ ચેત્થ સબ્બેસમ્પિ કિલેસાનં વૂપસમો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં તદેકટ્ઠતાય સબ્બેસં કિલેસધમ્માનં વૂપસમસિદ્ધિતો. તથા હિ વુચ્ચતિ –

‘‘ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાહિ, યો મોહો સહજો મતો;

પહાનેકટ્ઠભાવેન, રાગેન સરણો હિ સો’’તિ.

યથા ચેત્થ સબ્બેસં સંકિલેસાનં વૂપસમો વુત્તો, એવં સબ્બત્થાપિ તેસં વૂપસમો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. પુબ્બભાગે તદઙ્ગવસેન, સમથવિપસ્સનાક્ખણે વિક્ખમ્ભનવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન, ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન વૂપસમસિદ્ધિતો. તેન ચતુબ્બિધસ્સાપિ પહાનસ્સ સિદ્ધિ વેદિતબ્બા. તત્થ તદઙ્ગપ્પહાનેન સીલસમ્પદાસિદ્ધિ, વિક્ખમ્ભનપહાનેન સમાધિસમ્પદાસિદ્ધિ, ઇતરેહિ પઞ્ઞાસમ્પદાસિદ્ધિ દસ્સિતા હોતિ પહાનાભિસમયોપસિજ્ઝનતો. યથા ભાવનાભિસમયં સાધેતિ તસ્મિં અસતિ તદભાવતો, તથા સચ્છિકિરિયાભિસમયં પરિઞ્ઞાભિસમયઞ્ચ સાધેતિ એવાતિ. ચતુરાભિસમયસિદ્ધિયા તિસ્સો સિક્ખા, પટિપત્તિયા તિવિધકલ્યાણતા, સત્તવિસુદ્ધિયો ચ પરિપુણ્ણા ઇમાય ગાથાય પકાસિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞતરાથેરી અપઞ્ઞાતા નામગોત્તાદિવસેન અપાકટા, એકા થેરી લક્ખણસમ્પન્ના ભિક્ખુની ઇમં ગાથં અભાસીતિ અધિપ્પાયો.

અઞ્ઞતરાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના

૨. ‘‘મુત્તે મુચ્ચસ્સુ યોગેહિ, ચન્દો રાહુગ્ગહા ઇવ;

વિપ્પમુત્તેન ચિત્તેન, અનણા ભુઞ્જ પિણ્ડક’’ન્તિ. –

અયં મુત્તાય નામ સિક્ખમાનાય ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા એકદિવસં સત્થારં રથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પીતિવેગેન સત્થુ પાદમૂલે અવકુજ્જા નિપજ્જિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, મુત્તાતિસ્સા નામં અહોસિ. સા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય વીસતિવસ્સકાલે મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજિત્વા સિક્ખમાનાવ હુત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. સા એકદિવસં ભત્તકિચ્ચં કત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા થેરીનં ભિક્ખુનીનં વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા રહો નિસિન્ના વિપસ્સનાય મનસિકારં આરભિ. સત્થા સુરભિગન્ધકુટિયા નિસિન્નોવ ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા તસ્સા પુરતો નિસિન્નો વિય અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘મુત્તે મુચ્ચસ્સુ યોગેહી’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ મુત્તેતિ તસ્સા આલપનં. મુચ્ચસ્સુ યોગેહીતિ મગ્ગપટિપાટિયા કામયોગાદીહિ ચતૂહિ યોગેહિ મુચ્ચ, તેહિ વિમુત્તચિત્તા હોહિ. યથા કિં? ચન્દો રાહુગ્ગહા ઇવાતિ રાહુસઙ્ખાતો ગહતો ચન્દો વિય ઉપક્કિલેસતો મુચ્ચસ્સુ. વિપ્પમુત્તેન ચિત્તેનાતિ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છેદવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તેન ચિત્તેન, ઇત્થં ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. અનણા ભુઞ્જ પિણ્ડકન્તિ કિલેસઇણં પહાય અનણા હુત્વા રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જેય્યાસિ. યો હિ કિલેસે અપ્પહાય સત્થારા અનુઞ્ઞાતપચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, સો સાણો પરિભુઞ્જતિ નામ. યથાહ આયસ્મા બાકુલો – ‘‘સત્તાહમેવ ખો અહં, આવુસો, સાણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૧૧). તસ્મા સાસને પબ્બજિતેન કામચ્છન્દાદિઇણં પહાનાય અનણેન હુત્વા સદ્ધાદેય્યં પરિભુઞ્જિતબ્બં. પિણ્ડકન્તિ દેસનાસીસમેવ, ચત્તારોપિ પચ્ચયેતિ અત્થો. અભિણ્હં ઓવદતીતિ અરિયમગ્ગપ્પત્તિયા ઉપક્કિલેસે વિસોધેન્તો બહુસો ઓવાદં દેતિ.

સા તસ્મિં ઓવાદે ઠત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૩૧-૩૬) –

‘‘વિપસ્સિસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

રથિયં પટિપન્નસ્સ, તારયન્તસ્સ પાણિનો.

‘‘ઘરતો નિક્ખમિત્વાન, અવકુજ્જા નિપજ્જહં;

અનુકમ્પકો લોકનાથો, સિરસિ અક્કમી મમ.

‘‘અક્કમિત્વાન સિરસિ, અગમા લોકનાયકો;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તુસિતં અગમાસહં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સા તમેવ ગાથં ઉદાનેસિ. પરિપુણ્ણસિક્ખા ઉપસમ્પજ્જિત્વા અપરભાગે પરિનિબ્બાનકાલેપિ તમેવ ગાથં પચ્ચભાસીતિ.

મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પુણ્ણાથેરીગાથાવણ્ણના

પુણ્ણે પૂરસ્સુ ધમ્મેહીતિ પુણ્ણાય નામ સિક્ખમાનાય ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે ચન્દભાગાય નદિયા તીરે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તા. એકદિવસં તત્થ અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પસન્નમાનસા નળમાલાય તં પૂજેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. પુણ્ણાતિસ્સા નામં અહોસિ. સા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય વીસતિવસ્સાનિ વસમાના મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પબ્બજિત્વા સિક્ખમાના એવ હુત્વા વિપસ્સનં આરભિ. સત્થા તસ્સા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નો એવ ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા –

૩. ‘‘પુણ્ણે પૂરસ્સુ ધમ્મેહિ, ચન્દો પન્નરસેરિવ;

પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાય, તમોખન્ધં પદાલયા’’તિ. – ઇમં ગાથમાહ;

તત્થ પુણ્ણેતિ તસ્સા આલપનં. પૂરસ્સુ ધમ્મેહીતિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેહિ પરિપુણ્ણા હોહિ. ચન્દો પન્નરસેરિવાતિ ર-કારો પદસન્ધિકરો. પન્નરસે પુણ્ણમાસિયં સબ્બાહિ કલાહિ પરિપુણ્ણો ચન્દો વિય. પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાયાતિ સોળસન્નં કિચ્ચાનં પારિપૂરિયા પરિપુણ્ણાય અરહત્તમગ્ગપઞ્ઞાય. તમોખન્ધં પદાલયાતિ મોહક્ખન્ધં અનવસેસતો ભિન્દ સમુચ્છિન્દ. મોહક્ખન્ધપદાલનેન સહેવ સબ્બેપિ કિલેસા પદાલિતા હોન્તીતિ.

સા તં ગાથં સુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૩૭-૪૫) –

‘‘ચન્દભાગાનદીતીરે, અહોસિં કિન્નરી તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં.

‘‘પસન્નચિત્તા સુમના, વેદજાતા કતઞ્જલી;

નળમાલં ગહેત્વાન, સયમ્ભું અભિપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા કિન્નરીદેહં, અગચ્છિં તિદસં ગતિં.

‘‘છત્તિંસદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

દસન્નં ચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં;

સંવેજેત્વાન મે ચિત્તં, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સા થેરી તમેવ ગાથં ઉદાનેસિ. અયમેવ ચસ્સા અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસીતિ.

પુણ્ણાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. તિસ્સાથેરીગાથાવણ્ણના

તિસ્સે સિક્ખસ્સુ સિક્ખાયાતિ તિસ્સાય સિક્ખમાનાય ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા સમ્ભતકુસલપચ્ચયા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા બોધિસત્તસ્સ ઓરોધભૂતા પચ્છા મહાપજાપતિગોતમિયા સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. તસ્સા સત્થા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા –

૪. ‘‘તિસ્સે સિક્ખસ્સુ સિક્ખાય, મા તં યોગા ઉપચ્ચગું;

સબ્બયોગવિસંયુત્તા, ચર લોકે અનાસવા’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ તિસ્સેતિ તસ્સા આલપનં. સિક્ખસ્સુ સિક્ખાયાતિ અધિસીલસિક્ખાદિકાય તિવિધાય સિક્ખાય સિક્ખ, મગ્ગસમ્પયુત્તા તિસ્સો સિક્ખાયો સમ્પાદેહીતિ અત્થો. ઇદાનિ તાસં સમ્પાદને કારણમાહ ‘‘મા તં યોગા ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ મનુસ્સત્તં, ઇન્દ્રિયાવેકલ્લં, બુદ્ધુપ્પાદો, સદ્ધાપટિલાભોતિ ઇમે યોગા સમયા દુલ્લભક્ખણા તં મા અતિક્કમું. કામયોગાદયો એવ વા ચત્તારો યોગા તં મા ઉપચ્ચગું મા અભિભવેય્યું. સબ્બયોગવિસંયુત્તાતિ સબ્બેહિ કામયોગાદીહિ યોગેહિ વિમુત્તા તતો એવ અનાસવા હુત્વા લોકે ચર, દિટ્ઠસુખવિહારેન વિહરાહીતિ અત્થો.

સા તં ગાથં સુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણીતિ આદિનયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

તિસ્સાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. તિસ્સાદિથેરીગાથાવણ્ણના

તિસ્સે યુઞ્જસ્સુ ધમ્મેહીતિ તિસ્સાય થેરિયા ગાથા. તસ્સા વત્થુ તિસ્સાસિક્ખમાનાય વત્થુસદિસં. અયં પન થેરી હુત્વા અરહત્તં પાપુણિ. યથા ચ અયં, એવં ઇતો પરં ધીરા, વીરા, મિત્તા, ભદ્રા, ઉપસમાતિ પઞ્ચન્નં થેરીનં વત્થુ એકસદિસમેવ. સબ્બાપિ ઇમા કપિલવત્થુવાસિનિયો બોધિસત્તસ્સ ઓરોધભૂતા મહાપજાપતિગોતમિયા સદ્ધિં નિક્ખન્તા ઓભાસગાથાય ચ અરહત્તં પત્તા ઠપેત્વા સત્તમિં. સા પન ઓભાસગાથાય વિના પગેવ સત્થુ સન્તિકે લદ્ધં ઓવાદં નિસ્સાય વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિત્વા ઉદાનવસેન ‘‘વીરા વીરેહી’’તિ ગાથં અભાસિ. ઇતરાપિ અરહત્તં પત્વા –

૫. ‘‘તિસ્સે યુઞ્જસ્સુ ધમ્મેહિ, ખણો તં મા ઉપચ્ચગા;

ખણાતીતા હિ સોચન્તિ, નિરયમ્હિ સમપ્પિતા.

૬. ‘‘ધીરે નિરોધં ફુસેહિ, સઞ્ઞાવૂપસમં સુખં;

આરાધયાહિ નિબ્બાનં, યોગક્ખેમમનુત્તરં.

૭. ‘‘વીરા વીરેહિ ધમ્મેહિ, ભિક્ખુની ભાવિતિન્દ્રિયા;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહનં.

૮. ‘‘સદ્ધાય પબ્બજિત્વાન, મિત્તે મિત્તરતા ભવ;

ભાવેહિ કુસલે ધમ્મે, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા.

૯. ‘‘સદ્ધાય પબ્બજિત્વાન, ભદ્રે ભદ્રરતા ભવ;

ભાવેહિ કુસલે ધમ્મે, યોગક્ખેમમનુત્તરં.

૧૦. ‘‘ઉપસમે તરે ઓઘં, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં;

ધારેહિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહન’’ન્તિ. – ગાથાયો અભાસિંસુ;

તત્થ યુઞ્જસ્સુ ધમ્મેહીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેહિ અરિયેહિ બોધિપક્ખિયધમ્મેહિ ચ યુઞ્જ યોગં કરોહિ. ખણો તં મા ઉપચ્ચગાતિ યો એવં યોગભાવનં ન કરોતિ, તં પુગ્ગલં પતિરૂપદેસે ઉપ્પત્તિક્ખણો, છન્નં આયતનાનં અવેકલ્લક્ખણો, બુદ્ધુપ્પાદક્ખણો, સદ્ધાય પટિલદ્ધક્ખણો, સબ્બોપિ અયં ખણો અતિક્કમતિ નામ. સો ખણો તં મા અતિક્કમિ. ખણાતીતાતિ યે હિ ખણં અતીતા, યે ચ પુગ્ગલે સો ખણો અભીતો, તે નિરયમ્હિ સમપ્પિતા હુત્વા સોચન્તિ, તત્થ નિબ્બત્તિત્વા મહાદુક્ખં પચ્ચનુભવન્તીતિ અત્થો.

નિરોધં ફુસેહીતિ કિલેસનિરોધં ફુસ્સ પટિલભ. સઞ્ઞાવૂપસમં સુખં, આરાધયાહિ નિબ્બાનન્તિ કામસઞ્ઞાદીનં પાપસઞ્ઞાનં ઉપસમનિમિત્તં અચ્ચન્તસુખં નિબ્બાનં આરાધેહિ.

વીરા વીરેહિ ધમ્મેહીતિ વીરિયપધાનતાય વીરેહિ તેજુસ્સદેહિ અરિયમગ્ગધમ્મેહિ ભાવિતિન્દ્રિયા વડ્ઢિતસદ્ધાદિઇન્દ્રિયા વીરા ભિક્ખુની વત્થુકામેહિ સવાહનં કિલેસમારં જિનિત્વા આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો અન્તિમં દેહં ધારેતીતિ થેરી અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તાનં દસ્સેતિ.

મિત્તેતિ તં આલપતિ. મિત્તરતાતિ કલ્યાણમિત્તેસુ અભિરતા. તત્થ સક્કારસમ્માનકરણતા હોહિ. ભાવેહિ કુસલે ધમ્મેતિ અરિયમગ્ગધમ્મે વડ્ઢેહિ. યોગક્ખેમસ્સાતિ અરહત્તસ્સ નિબ્બાનસ્સ ચ પત્તિયા અધિગમાય.

ભદ્રેતિ તં આલપતિ. ભદ્રરતાતિ ભદ્રેસુ સીલાદિધમ્મેસુ રતા અભિરતા હોહિ. યોગક્ખેમમનુત્તરન્તિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં અનુપદ્દવં અનુત્તરં નિબ્બાનં, તસ્સ પત્તિયા કુસલે બોધિપક્ખિયધમ્મે ભાવેહીતિ અત્થો.

ઉપસમેતિ તં આલપતિ. તરે ઓઘં મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરન્તિ મચ્ચુ એત્થ ધીયતીતિ મચ્ચુધેય્યં, અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ સુટ્ઠુ દુત્તરન્તિ સુદુત્તરં, સંસારમહોઘં તરે અરિયમગ્ગનાવાય તરેય્યાસિ. ધારેહિ અન્તિમં દેહન્તિ તસ્સ તરણેનેવ અન્તિમદેહધરા હોહીતિ અત્થો.

તિસ્સાદિથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા પઠમવગ્ગવણ્ણના.

૧૧. મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના

સુમુત્તા સાધુમુત્તામ્હીતિઆદિકા મુત્તાથેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલજનપદે ઓઘાતકસ્સ નામ દલિદ્દબ્રાહ્મણસ્સ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, તં વયપ્પત્તકાલે માતાપિતરો એકસ્સ ખુજ્જબ્રાહ્મણસ્સ અદંસુ. સા તેન ઘરાવાસં અરોચન્તી તં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. તસ્સા બહિદ્ધારમ્મણેસુ ચિત્તં વિધાવતિ, સા તં નિગ્ગણ્હન્તી ‘‘સુમુત્તા સાધુમુત્તામ્હી’’તિ ગાથં વદન્તીયેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા;

પાણિને અનુગણ્હન્તો, પિણ્ડાય પાવિસી પુરં.

‘‘તસ્સ આગચ્છતો સત્થુ, સબ્બે નગરવાસિનો;

હટ્ઠતુટ્ઠા સમાગન્ત્વા, વાલિકા આકિરિંસુ તે.

‘‘વીથિસમ્મજ્જનં કત્વા, કદલિપુણ્ણકદ્ધજે;

ધૂમં ચુણ્ણઞ્ચ માસઞ્ચ, સક્કારં કચ્ચ સત્થુનો.

‘‘મણ્ડપં પટિયાદેત્વા, નિમન્તેત્વા વિનાયકં;

મહાદાનં દદિત્વાન, સમ્બોધિં અભિપત્થયિ.

‘‘પદુમુત્તરો મહાવીરો, હારકો સબ્બપાણિનં;

અનુમોદનિયં કત્વા, બ્યાકાસિ અગ્ગપુગ્ગલો.

‘‘સતસહસ્સે અતિક્કન્તે, કપ્પો હેસ્સતિ ભદ્દકો;

ભવાભવે સુખં લદ્ધા, પાપુણિસ્સસિ બોધિયં.

‘‘હત્થકમ્મઞ્ચ યે કેચિ, કતાવી નરનારિયો;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, સબ્બા હેસ્સન્તિ સમ્મુખા.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

ઉપ્પન્નદેવભવને, તુય્હં તા પરિચારિકા.

‘‘દિબ્બં સુખમસઙ્ખ્યેય્યં, માનુસઞ્ચ અસઙ્ખિયં;

અનુભોન્તિ ચિરં કાલં, સંસરિમ્હ ભવાભવે.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

સુખુમાલા મનુસ્સેસુ, અથો દેવપુરેસુ ચ.

‘‘રૂપં ભોગં યસં આયું, અથો કિત્તિસુખં પિયં;

લભામિ સતતં સબ્બં, સુકતં કમ્મસમ્પદં.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, જાતાહં બ્રાહ્મણે કુલે;

સુખુમાલહત્થપાદા, રમણિયે નિવેસને.

‘‘સબ્બકાલમ્પિ પથવી, ન પસ્સામનલઙ્કતં;

ચિક્ખલ્લભૂમિં અસુચિં, ન પસ્સામિ કુદાચનં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ઉદાનેન્તી –

૧૧. ‘‘સુમુત્તા સાધુમુત્તામ્હિ, તીહિ ખુજ્જેહિ મુત્તિયા;

ઉદુક્ખલેન મુસલેન, પતિના ખુજ્જકેન ચ;

મુત્તામ્હિ જાતિમરણા, ભવનેત્તિ સમૂહતા’’તિ. – ઇમં ગાથં અભાસિ;

તત્થ સુમુત્તાતિ સુટ્ઠુ મુત્તા. સાધુમુત્તામ્હીતિ સાધુ સમ્મદેવ મુત્તા અમ્હિ. કુતો પન સુમુત્તા સાધુમુત્તાતિ આહ ‘‘તીહિ ખુજ્જેહિ મુત્તિયા’’તિ, તીહિ વઙ્કકેહિ પરિમુત્તિયાતિ અત્થો. ઇદાનિ તાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તી ‘‘ઉદુક્ખલેન મુસલેન, પતિના ખુજ્જકેન ચા’’તિ આહ. ઉદુક્ખલે હિ ધઞ્ઞં પક્ખિપન્તિયા પરિવત્તેન્તિયા મુસલેન કોટ્ટેન્તિયા ચ પિટ્ઠિ ઓનામેતબ્બા હોતીતિ ખુજ્જકરણહેતુતાય તદુભયં ‘‘ખુજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. સામિકો પનસ્સા ખુજ્જો એવ. ઇદાનિ યસ્સા મુત્તિયા નિદસ્સનવસેન તીહિ ખુજ્જેહિ મુત્તિ વુત્તા. તમેવ દસ્સેન્તી ‘‘મુત્તામ્હિ જાતિમરણા’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘ભવનેત્તિ સમૂહતા’’તિ. તસ્સત્થો – ન કેવલમહં તીહિ ખુજ્જેહિ એવ મુત્તા, અથ ખો સબ્બસ્મા જાતિમરણાપિ, યસ્મા સબ્બસ્સાપિ ભવસ્સ નેત્તિ નાયિકા તણ્હા અગ્ગમગ્ગેન મયા સમુગ્ઘાટિતાતિ.

મુત્તાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. ધમ્મદિન્નાથેરીગાથાવણ્ણના

છન્દજાતા અવસાયીતિ ધમ્મદિન્નાથેરિયા ગાથા. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે પરાધીનવુત્તિકા હુત્વા જીવન્તી નિરોધતો વુટ્ઠિતસ્સ અગ્ગસાવકસ્સ પૂજાસક્કારપુબ્બકં દાનં દત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ફુસ્સસ્સ ભગવતો કાલે સત્થુ વેમાતિકભાતિકાનં કમ્મિકસ્સ ગેહે વસમાના દાનં પટિચ્ચ ‘‘એકં દેહી’’તિ સામિકેન વુત્તે દ્વે દેન્તી, બહું પુઞ્ઞં કત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિકરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા વિસાખસ્સ સેટ્ઠિનો ગેહં ગતા.

અથેકદિવસં વિસાખો સેટ્ઠિ સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અનાગામી હુત્વા ઘરં ગન્ત્વા પાસાદં અભિરુહન્તો સોપાનમત્થકે ઠિતાય ધમ્મદિન્નાય પસારિતહત્થં અનાલમ્બિત્વાવ પાસાદં અભિરુહિત્વા ભુઞ્જમાનોપિ તુણ્હીભૂતોવ ભુઞ્જિ. ધમ્મદિન્ના તં ઉપધારેત્વા, ‘‘અય્યપુત્ત, કસ્મા ત્વં અજ્જ મમ હત્થં નાલમ્બિ, ભુઞ્જમાનોપિ ન કિઞ્ચિ કથેસિ, અત્થિ નુ ખો કોચિ મય્હં દોસો’’તિ આહ. વિસાખો ‘‘ધમ્મદિન્ને, ન તે દોસો અત્થિ, અહં પન અજ્જ પટ્ઠાય ઇત્થિસરીરં ફુસિતું આહારે ચ લોલભાવં કાતું અનરહો, તાદિસો મયા ધમ્મો પટિવિદ્ધો. ત્વં પન સચે ઇચ્છસિ, ઇમસ્મિંયેવ ગેહે વસ. નો ચે ઇચ્છસિ, યત્તકેન ધનેન તે અત્થો, તત્તકં ગહેત્વા કુલઘરં ગચ્છાહી’’તિ આહ. ‘‘નાહં, અય્યપુત્ત, તયા વન્તવમનં આચમિસ્સામિ, પબ્બજ્જં મે અનુજાનાહી’’તિ. વિસાખો ‘‘સાધુ, ધમ્મદિન્ને’’તિ તં સુવણ્ણસિવિકાય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં પેસેસિ. સા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપાહં તત્થ વસિત્વા વિવેકવાસં વસિતુકામા આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અય્યા, આકિણ્ણટ્ઠાને મય્હં ચિત્તં ન રમતિ, ગામકાવાસં ગચ્છામી’’તિ આહ. ભિક્ખુનિયો તં ગામકાવાસં નયિંસુ. સા તત્થ વસન્તી અતીતે મદ્દિતસઙ્ખારતાય ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૩.૯૫-૧૩૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, કુલે અઞ્ઞતરે અહું;

પરકમ્મકારી આસિં, નિપકા સીલસંવુતા.

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, સુજાતો અગ્ગસાવકો;

વિહારા અભિનિક્ખમ્મ, પિણ્ડપાતાય ગચ્છતિ.

‘‘ઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તી, તદા ઉદકહારિકા;

તં દિસ્વા અદદં પૂપં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા તત્થેવ, નિસિન્નો પરિભુઞ્જિ સો;

તતો નેત્વાન તં ગેહં, અદાસિં તસ્સ ભોજનં.

‘‘તતો મે અય્યકો તુટ્ઠો, અકરી સુણિસં સકં;

સસ્સુયા સહ ગન્ત્વાન, સમ્બુદ્ધં અભિવાદયિં.