૯. નવમવગ્ગો

૧. સમિતિગુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

યં મયા પકતં પાપન્તિ આયસ્મતો સમિતિગુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નચિત્તો જાતિસુમનપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન યત્થ યત્થ ભવે નિબ્બત્તિ, તત્થ તત્થ કુલરૂપપરિવારસમ્પદાય અઞ્ઞે સત્તે અભિભવિત્વા અટ્ઠાસિ. એકસ્મિં પન અત્તભાવે અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘અયં મુણ્ડકો કુટ્ઠી મઞ્ઞે, તેનાયં પટિચ્છાદેત્વા વિચરતી’’તિ નિટ્ઠુભિત્વા પક્કામિ. સો તેન કમ્મેન બહું કાલં નિરયે પચ્ચિત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તો પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં ઉપગતો એકં સીલાચારસમ્પન્નં ઉપાસકં દિસ્વા દોસન્તરો હુત્વા, ‘‘કુટ્ઠરોગી ભવેય્યાસી’’તિ અક્કોસિ, ન્હાનતિત્થે ચ મનુસ્સેહિ ઠપિતાનિ ન્હાનચુણ્ણાનિ દૂસેસિ. સો તેન કમ્મેન પુન નિરયે નિબ્બત્તિત્વા બહૂનિ વસ્સાનિ દુક્ખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સમિતિગુત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સુવિસુદ્ધસીલો હુત્વા વિહરતિ. તસ્સ પુરિમકમ્મનિસ્સન્દેન કુટ્ઠરોગો ઉપ્પજ્જિ, તેન તસ્સ સરીરાવયવા યેભુય્યેન છિન્નભિન્ના હુત્વા પગ્ઘરન્તિ. સો ગિલાનસાલાયં વસતિ. અથેકદિવસં ધમ્મસેનાપતિ ગિલાનપુચ્છં ગન્ત્વા તત્થ તત્થ ગિલાને ભિક્ખૂ પુચ્છન્તો તં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘આવુસો, યાવતા ખન્ધપ્પવત્તિ નામ, સબ્બં દુક્ખમેવ વેદના. ખન્ધેસુ પન અસન્તેસુયેવ નત્થિ દુક્ખ’’ન્તિ વેદનાનુપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા અગમાસિ. સો થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞા સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૮૨-૯૦) –

‘‘જાયન્તસ્સ વિપસ્સિસ્સ, આલોકો વિપુલો અહુ;

પથવી ચ પકમ્પિત્થ, સસાગરા સપબ્બતા.

‘‘નેમિત્તા ચ વિયાકંસુ, બુદ્ધો લોકે ભવિસ્સતિ;

અગ્ગો ચ સબ્બસત્તાનં, જનતં ઉદ્ધરિસ્સતિ.

‘‘નેમિત્તાનં સુણિત્વાન, જાતિપૂજમકાસહં;

એદિસા પૂજના નત્થિ, યાદિસા જાતિપૂજના.

‘‘સઙ્ખરિત્વાન કુસલં, સકં ચિત્તં પસાદયિં;

જાતિપૂજં કરિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

સબ્બે સત્તે અભિભોમિ, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ધાતિયો મં ઉપટ્ઠેન્તિ, મમ ચિત્તવસાનુગા;

ન તા સક્કોન્તિ કોપેતું, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પૂજમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સુપારિચરિયા નામ, ચતુત્તિંસ જનાધિપા;

ઇતો તતિયકપ્પમ્હિ, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન એતરહિ અનુભુય્યમાનરોગવસેન પુરિમજાતીસુ અત્તના કતં પાપકમ્મં અનુસ્સરિત્વા તસ્સ ઇદાનિ સબ્બસો પહીનભાવં વિભાવેન્તો –

૮૧. ‘‘યં મયા પકતં પાપં, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતિસુ;

ઇધેવ તં વેદનીયં, વત્થુ અઞ્ઞં ન વિજ્જતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ પાપન્તિ અકુસલં કમ્મં. તઞ્હિ લામકટ્ઠેન પાપન્તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બેતિ પુરા. અઞ્ઞાસુ જાતિસૂતિ ઇતો અઞ્ઞાસુ જાતીસુ, અઞ્ઞેસુ અત્તભાવેસુ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યદિપિ મયા ઇમસ્મિં અત્તભાવે ન તાદિસં પાપં કતં અત્થિ, ઇદાનિ પન તસ્સ સમ્ભવોયેવ નત્થિ. યં પન ઇતો અઞ્ઞાસુ જાતીસુ કતં અત્થિ, ઇધેવ તં વેદનીયં, તઞ્હિ ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વેદયિતબ્બં અનુભવિતબ્બં ફલં, કસ્મા? વત્થુ અઞ્ઞં ન વિજ્જતીતિ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનોકાસો અઞ્ઞો ખન્ધપ્પબન્ધો નત્થિ, ઇમે પન ખન્ધા સબ્બસો ઉપાદાનાનં પહીનત્તા અનુપાદાનો વિય જાતવેદો ચરિમકચિત્તનિરોધેન અપ્પટિસન્ધિકા નિરુજ્ઝન્તીતિ અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સમિતિગુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

યેન યેન સુભિક્ખાનીતિ આયસ્મતો કસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા તીસુ વેદેસુ અઞ્ઞેસુ ચ બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો, સો એકદિવસં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સુમનપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. કરોન્તો ચ સત્થુ સમન્તતો ઉપરિ ચ પુપ્ફમુટ્ઠિયો ખિપિ. બુદ્ધાનુભાવેન પુપ્ફાનિ પુપ્ફાસનાકારેન સત્તાહં અટ્ઠંસુ. સો તં અચ્છરિયં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસો અહોસિ. અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કપ્પસતસહસ્સં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, કસ્સપોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ દહરકાલેયેવ પિતા કાલમકાસિ. માતા તં પટિજગ્ગતિ. સો એકદિવસં જેતવનં ગતો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા હેતુસમ્પન્નતાય તસ્મિંયેવ આસને સોતાપન્નો હુત્વા માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિતો સત્થરિ વુટ્ઠવસ્સે પવારેત્વા જનપદચારિકં પક્કન્તે સયમ્પિ સત્થારા સદ્ધિં ગન્તુકામો આપુચ્છિતું માતુ સન્તિકં અગમાસિ. માતા વિસ્સજ્જેન્તી ઓવાદવસેન –

૮૨. ‘‘યેન યેન સુભિક્ખાનિ, સિવાનિ અભયાનિ ચ;

તેન પુત્તક ગચ્છસ્સુ, મા સોકાપહતો ભવા’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ યેન યેનાતિ યત્થ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં, યસ્મિં યસ્મિં દિસાભાગેતિ અત્થો. સુભિક્ખાનીતિ સુલભપિણ્ડાનિ, રટ્ઠાનીતિ અધિપ્પાયો. સિવાનીતિ ખેમાનિ અરોગાનિ. અભયાનીતિ ચોરભયાદીહિ નિબ્ભયાનિ, રોગદુબ્ભિક્ખભયાનિ પન ‘‘સુભિક્ખાનિ, સિવાની’’તિ પદદ્વયેનેવ ગહિતાનિ. તેનાતિ તત્થ, તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગેતિ અત્થો. પુત્તકાતિ અનુકમ્પન્તી તં આલપતિ. માતિ પટિસેધત્થે નિપાતો સોકાપહતોતિ વુત્તગુણરહિતાનિ રટ્ઠાનિ ગન્ત્વા દુબ્ભિક્ખભયાદિજનિતેન સોકેન ઉપહતો મા ભવ માહોસીતિ અત્થો. તં સુત્વા થેરો, ‘‘મમ માતા મય્હં સોકરહિતટ્ઠાનગમનં આસીસતિ, હન્દ મયં સબ્બસો અચ્ચન્તમેવ સોકરહિતં ઠાનં પત્તું યુત્ત’’ન્તિ ઉસ્સાહજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૧-૯) –

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

અબ્ભોકાસે ઠિતો સન્તો, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘સીહં યથા વનચરં, બ્યગ્ઘરાજંવ નિત્તસં;

તિધાપભિન્નમાતઙ્ગં, કુઞ્જરંવ મહેસિનં.

‘‘સેરેયકં ગહેત્વાન, આકાસે ઉક્ખિપિં અહં;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, પરિવારેન્તિ સબ્બસો.

‘‘અધિટ્ઠહિ મહાવીરો, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

સમન્તા પુપ્ફચ્છદના, ઓકિરિંસુ નરાસભં.

‘‘તતો સા પુપ્ફકઞ્ચુકા, અન્તોવણ્ટા બહિમુખા;

સત્તાહં છદનં કત્વા, તતો અન્તરધાયથ.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

બુદ્ધે ચિત્તં પસાદેસિં, સુગતે લોકનાયકે.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘પન્નરસસહસ્સમ્હિ, કપ્પાનં પઞ્ચવીસતિ;

વીતમલાસનામા ચ, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘ઇદમેવ માતુ વચનં અરહત્તપ્પત્તિયા અઙ્કુસં જાત’’ન્તિ તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

કસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સીહત્થેરગાથાવણ્ણના

સીહપ્પમત્તો વિહરાતિ આયસ્મતો સીહત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ઇતો અટ્ઠારસકપ્પસતમત્થકે અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે ચન્દભાગાય નદિયા તીરે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા પુપ્ફભક્ખો પુપ્ફનિવસનો હુત્વા વિહરન્તો આકાસેન ગચ્છન્તં અત્થદસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો પૂજેતુકામો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા આકાસતો ઓરુય્હ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. કિન્નરો ચન્દનસારં ઘંસિત્વા ચન્દનગન્ધેન પુપ્ફેહિ ચ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મલ્લરાજકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ સીહોતિ નામં અહોસિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા ધમ્મં કથેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરતિ. તસ્સ ચિત્તં નાનારમ્મણે વિધાવતિ, એકગ્ગં ન હોતિ, સકત્થં નિપ્ફાદેતું ન સક્કોતિ. સત્થા તં દિસ્વા આકાસે ઠત્વા –

૮૩. ‘‘સીહપ્પમત્તો વિહર, રત્તિન્દિવમતન્દિતો;

ભાવેહિ કુસલં ધમ્મં, જહ સીઘં સમુસ્સય’’ન્તિ. –

ગાથાય ઓવદિ. સો ગાથાવસાને વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૧૭-૨૫) –

‘‘ચન્દભાગાનદીતીરે, અહોસિં કિન્નરો તદા;

પુપ્ફભક્ખો ચહં આસિં, પુપ્ફનિવસનો તથા.

‘‘અત્થદસ્સી તુ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

વિપિનગ્ગેન નિય્યાસિ, હંસરાજાવ અમ્બરે.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, ચિત્તં તે સુવિસોધિતં;

પસન્નમુખવણ્ણોસિ, વિપ્પસન્નમુખિન્દ્રિયો.

‘‘ઓરોહિત્વાન આકાસા, ભૂરિપઞ્ઞો સુમેધસો;

સઙ્ઘાટિં પત્થરિત્વાન, પલ્લઙ્કેન ઉપાવિસિ.

‘‘વિલીનં ચન્દનાદાય, અગમાસિં જિનન્તિકં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘અભિવાદેત્વાન સમ્બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં;

પામોજ્જં જનયિત્વાન, પક્કામિં ઉત્તરામુખો.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, ચન્દનં યં અપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ચતુદ્દસે કપ્પસતે, ઇતો આસિંસુ તે તયો;

રોહણી નામ નામેન, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

યા પન ભગવતા ઓવાદવસેન વુત્તા ‘‘સીહપ્પમત્તો’’તિ ગાથા, તત્થ સીહાતિ તસ્સ થેરસ્સ આલપનં. અપ્પમત્તો વિહરાતિ સતિયા અવિપ્પવાસેન પમાદવિરહિતો સબ્બિરિયાપથેસુ સતિસમ્પજઞ્ઞયુત્તો હુત્વા વિહરાહિ. ઇદાનિ તં અપ્પમાદવિહારં સહ ફલેન સઙ્ખેપતો દસ્સેતું ‘‘રત્તિન્દિવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – રત્તિભાગં દિવસભાગઞ્ચ ‘‘ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬; વિભ. ૫૧૯) વુત્તનયેન ચતુસમ્મપ્પધાનવસેન અતન્દિતો અકુસીતો આરદ્ધવીરિયો કુસલં સમથવિપસ્સનાધમ્મઞ્ચ લોકુત્તરધમ્મઞ્ચ ભાવેહિ ઉપ્પાદેહિ વડ્ઢેહિ ચ, એવં ભાવેત્વા ચ જહ સીઘં સમુસ્સયન્તિ તવ સમુસ્સયં અત્તભાવં પઠમં તાવ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન સીઘં નચિરસ્સેવ પજહ, એવંભૂતો ચ પચ્છા ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનવસેસતો ચ પજહિસ્સતીતિ. અરહત્તં પન પત્વા થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસીતિ.

સીહત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નીતત્થેરગાથાવણ્ણના

સબ્બરત્તિં સુપિત્વાનાતિ આયસ્મતો નીતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સુનન્દો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા અનેકસતે બ્રાહ્મણે મન્તે વાચેન્તો વાજપેય્યં નામ યઞ્ઞં યજિ, ભગવા તં બ્રાહ્મણં અનુકમ્પન્તો યઞ્ઞટ્ઠાનં ગન્ત્વા આકાસે ચઙ્કમિ. બ્રાહ્મણો સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો સિસ્સેહિ પુપ્ફાનિ આહરાપેત્વા આકાસે ખિપિત્વા પૂજં અકાસિ. બુદ્ધાનુભાવેન તં ઠાનં સકલઞ્ચ નગરં પુપ્ફપટવિતાનિકં વિય છાદિતં અહોસિ. મહાજનો સત્થરિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. સુનન્દબ્રાહ્મણો તેન કુસલમૂલેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, નીતોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ‘‘ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા સુખસીલા સુખસમાચારા સુભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિવાતેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તિ, ઇમેસુ પબ્બજિત્વા સુખેન વિહરિતું સક્કા’’તિ સુખાભિલાસાય પબ્બજિત્વાવ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપાહમેવ મનસિકરિત્વા તં છડ્ડેત્વા યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા દિવસભાગં સઙ્ગણિકારામો તિરચ્છાનકથાય વીતિનામેતિ, રત્તિભાગેપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો સબ્બરત્તિં સુપતિ. સત્થા તસ્સ હેતુપરિપાકં ઓલોકેત્વા ઓવાદં દેન્તો –

૮૪. ‘‘સબ્બરત્તિં સુપિત્વાન, દિવા સઙ્ગણિકે રતો;

કુદાસ્સુ નામ દુમ્મેધો, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સબ્બરત્તિન્તિ સકલં રત્તિં. સુપિત્વાનાતિ નિદ્દાયિત્વા, ‘‘રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિઆદિના વુત્તં જાગરિયં અનનુયુઞ્જિત્વા કેવલં રત્તિયા તીસુપિ યામેસુ નિદ્દં ઓક્કમિત્વાતિ અત્થો. દિવાતિ દિવસં, સકલં દિવસભાગન્તિ અત્થો. સઙ્ગણિકેતિ તિરચ્છાનકથિકેહિ કાયદળ્હિબહુલપુગ્ગલેહિ સન્નિસજ્જા સઙ્ગણિકો, તસ્મિં રતો અભિરતો તત્થ અવિગતચ્છન્દો ‘‘સઙ્ગણિકે રતો’’તિ વુત્તો ‘‘સઙ્ગણિકારતો’’તિપિ પાળિ. કુદાસ્સુ નામાતિ કુદા નામ. અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, કસ્મિં નામ કાલેતિ અત્થો. દુમ્મેધોતિ નિપ્પઞ્ઞો. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તન્તિ પરિયોસાનં. અચ્ચન્તમેવ અનુપ્પાદં કદા નામ કરિસ્સતિ, એદિસસ્સ દુક્ખસ્સન્તકરણં નત્થીતિ અત્થો. ‘‘દુમ્મેધ દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિપિ પાળિ.

એવં પન સત્થારા ગાથાય કથિતાય થેરો સંવેગજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૨૬-૩૩) –

‘‘સુનન્દો નામ નામેન, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

અજ્ઝાયકો યાચયોગો, વાજપેય્યં અયાજયિ.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, અગ્ગો કારુણિકો ઇસિ;

જનતં અનુકમ્પન્તો, અમ્બરે ચઙ્કમી તદા.

‘‘ચઙ્કમિત્વાન સમ્બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

મેત્તાય અફરિ સત્તે, અપ્પમાણે નિરૂપધિ.

‘‘વણ્ટે છેત્વાન પુપ્ફાનિ, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

સબ્બે સિસ્સે સમાનેત્વા, આકાસે ઉક્ખિપાપયિ.

‘‘યાવતા નગરં આસિ, પુપ્ફાનં છદનં તદા;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, સત્તાહં ન વિગચ્છથ.

‘‘તેનેવ સુક્કમૂલેન, અનુભોત્વાન સમ્પદા;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, તિણ્ણો લોકે વિસત્તિકં.

‘‘એકારસે કપ્પસતે, પઞ્ચતિંસાસુ ખત્તિયા;

અમ્બરંસસનામા તે, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

નીતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુનાગત્થેરગાથાવણ્ણના

ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદોતિ આયસ્મતો સુનાગત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકત્તિંસે કપ્પે સિખિસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા અરઞ્ઞાયતને અસ્સમે વસન્તો તીણિ બ્રાહ્મણસહસ્સાનિ મન્તે વાચેસિ. અથેકદિવસં તસ્સ સત્થારં દિસ્વા લક્ખણાનિ ઉપધારેત્વા લક્ખણમન્તે પરિવત્તેન્તસ્સ, ‘‘ઈદિસેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અનન્તજિનો અનન્તઞાણો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બુદ્ધઞાણં આરબ્ભ ઉળારો પસાદો ઉપ્પજ્જિ. સો તેન ચિત્તપ્પસાદેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે નાલકગામે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુનાગોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો ધમ્મસેનાપતિસ્સ ગિહિસહાયો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા દસ્સનભૂમિયં પતિટ્ઠિતો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૩૪-૪૦) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, વસભો નામ પબ્બતો;

તસ્મિં પબ્બતપાદમ્હિ, અસ્સમો આસિ માપિતો.

‘‘તીણિ સિસ્સસહસ્સાનિ, વાચેસિં બ્રાહ્મણો તદા;

સંહરિત્વાન તે સિસ્સે, એકમન્તં ઉપાવિસિં.

‘‘એકમન્તં નિસીદિત્વા, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

બુદ્ધવેદં ગવેસન્તો, ઞાણે ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, નિસીદિં પણ્ણસન્થરે;

પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઞાણસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘સત્તવીસતિ કપ્પમ્હિ, રાજા સિરિધરો અહુ;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૮૫. ‘‘ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદો, પવિવેકરસં વિજાનિય;

ઝાયં નિપકો પતિસ્સતો, અધિગચ્છેય્ય સુખં નિરામિસ’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદોતિ ભાવનાચિત્તસ્સ નિમિત્તગ્ગહણે કુસલો, ‘‘ઇમસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં, ઇમસ્મિં સમ્પહંસિતબ્બં, ઇમસ્મિં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બ’’ન્તિ એવં પગ્ગહણાદિયોગ્યસ્સ ચિત્તનિમિત્તસ્સ ગહણે છેકો. પવિવેકરસં વિજાનિયાતિ કાયવિવેકસંવડ્ઢિતસ્સ ચિત્તવિવેકસ્સ રસં સઞ્જાનિત્વા, વિવેકસુખં અનુભવિત્વાતિ અત્થો. ‘‘પવિવેકરસં પિત્વા’’તિ (ધ. પ. ૨૦૫) હિ વુત્તં. ઝાયન્તિ પઠમં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન પચ્છા લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયન્તો. નિપકોતિ કમ્મટ્ઠાનપરિહરણે કુસલો. પતિસ્સતોતિ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. અધિગચ્છેય્ય સુખં નિરામિસન્તિ એવં સમથનિમિત્તાદિકોસલ્લેન લબ્ભે ચિત્તવિવેકસુખે પતિટ્ઠાય સતો સમ્પજાનો હુત્વા વિપસ્સનાઝાનેનેવ ઝાયન્તો કામામિસવટ્ટામિસેહિ અસમ્મિસ્સતાય નિરામિસં નિબ્બાનસુખં ફલસુખઞ્ચ અધિગચ્છેય્ય સમુપગચ્છેય્યાતિ અત્થો.

સુનાગત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. નાગિતત્થેરગાથાવણ્ણના

ઇતો બહિદ્ધા પુથુઅઞ્ઞવાદિનન્તિ આયસ્મતો નાગિતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે નારદો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા એકદિવસં માળકે નિસિન્નો ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘેન પુરક્ખતં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો તીહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિ, નાગિતોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં વિહરન્તે મધુપિણ્ડિકસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧૯૯ આદયો) સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૪૭-૫૪) –

‘‘વિસાલમાળે આસીનો, અદ્દસં લોકનાયકં;

ખીણાસવં બલપ્પત્તં, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં.

‘‘સતસહસ્સા તેવિજ્જા, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

પરિવારેન્તિ સમ્બુદ્ધં, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘ઞાણે ઉપનિધા યસ્સ, ન વિજ્જતિ સદેવકે;

અનન્તઞાણં સમ્બુદ્ધં, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘ધમ્મકાયઞ્ચ દીપેન્તં, કેવલં રતનાકરં;

વિકપ્પેતું ન સક્કોન્તિ, કો દિસ્વા નપ્પસીદતિ.

‘‘ઇમાહિ તીહિ ગાથાહિ, નારદોવ્હયવચ્છલો;

પદુમુત્તરં થવિત્વાન, સમ્બુદ્ધં અપરાજિતં.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, બુદ્ધસન્થવનેન ચ;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘ઇતો તિંસકપ્પસતે, સુમિત્તો નામ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થુ અવિતથદેસનતં ધમ્મસ્સ ચ નિય્યાનિકતં નિસ્સાય સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સો પીતિવેગપ્પવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેન્તો –

૮૬. ‘‘ઇતો બહિદ્ધા પુથુઅઞ્ઞવાદિનં, મગ્ગો ન નિબ્બાનગમો યથા અયં;

ઇતિસ્સુ સઙ્ઘં ભગવાનુસાસતિ, સત્થા સયં પાણિતલેવ દસ્સય’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇમસ્મા બુદ્ધસાસના બાહિરકે સમયે, તેનાહ ‘‘પુથુઅઞ્ઞવાદિન’’ન્તિ, નાનાતિત્થિયાનન્તિ અત્થો. મગ્ગો ન નિબ્બાનગમો યથા અયન્તિ યથા અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો એકંસેન નિબ્બાનં ગચ્છતીતિ નિબ્બાનગમો, નિબ્બાનગામી, એવં નિબ્બાનગમો મગ્ગો તિત્થિયસમયે નત્થિ અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા અઞ્ઞતિત્થિયવાદસ્સ. તેનાહ ભગવા –

‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪; મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧).

ઇતીતિ એવં. અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં. સઙ્ઘન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘં, ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોયં યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. સઙ્ઘન્તિ વા સમૂહં, વેનેય્યજનન્તિ અધિપ્પાયો. ભગવાતિ ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવા, અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પરમત્થદીપનિયં ઇતિવુત્તકવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સત્થાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસતીતિ સત્થા. સયન્તિ સયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ‘‘સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહો સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં વસેન અટ્ઠઙ્ગિકો નિબ્બાનગામી અરિયમગ્ગો યથા મમ સાસને અત્થિ, એવં બાહિરકસમયે મગ્ગો નામ નત્થી’’તિ સીહનાદં નદન્તો અમ્હાકં સત્થા ભગવા સયમેવ સયમ્ભૂઞાણેન ઞાતં, સયમેવ વા મહાકરુણાસઞ્ચોદિતો હુત્વા અત્તનો દેસનાવિલાસસમ્પત્તિયા હત્થતલે આમલકં વિય દસ્સેન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં વેનેય્યજનતં અનુસાસતિ ઓવદતીતિ.

નાગિતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પવિટ્ઠત્થેરગાથાવણ્ણના

ખન્ધા દિટ્ઠા યથાભૂતન્તિ આયસ્મતો પવિટ્ઠત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં કરોન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કેસવો નામ તાપસો હુત્વા એકદિવસં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પસન્નમાનસો અભિવાદેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પજ્જિત્વા અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્તો નેક્ખમ્મનિન્નજ્ઝાસયતાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થ સિક્ખિતબ્બં સિક્ખિત્વા વિચરન્તો ઉપતિસ્સકોલિતાનં બુદ્ધસાસને પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘તેપિ નામ મહાપઞ્ઞા તત્થ પબ્બજિતા, તદેવ મઞ્ઞે સેય્યો’’તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. તસ્સ સત્થા વિપસ્સનં આચિક્ખિ. સો વિપસ્સનં આરભિત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૫૫-૫૯) –

‘‘નારદો ઇતિ મે નામં, કેસવો ઇતિ મં વિદૂ;

કુસલાકુસલં એસં, અગમં બુદ્ધસન્તિકં.

‘‘મેત્તચિત્તો કારુણિકો, અત્થદસ્સી મહામુનિ;

અસ્સાસયન્તો સત્તે સો, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

સત્થારં અભિવાદેત્વા, પક્કામિં પાચિનામુખો.