૧૦. દસમવગ્ગો

૧. પરિપુણ્ણકત્થેરગાથાવણ્ણના

ન તથા મતં સતરસન્તિ આયસ્મતો પરિપુણ્ણકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ધમ્મદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે સત્થુ ચેતિયે પુપ્ફાદીહિ ઉળારં પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પરિપુણ્ણવિભવતાય પરિપુણ્ણકોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો વિભવસમ્પન્નતાય સબ્બકાલં સતરસં નામ આહારં પરિભુઞ્જન્તો સત્થુ મિસ્સકાહારપરિભોગં સુત્વા ‘‘તાવ સુખુમાલોપિ ભગવા નિબ્બાનસુખં અપેક્ખિત્વા યથા તથા યાપેતિ, કસ્મા મયં આહારગિદ્ધા હુત્વા આહારસુદ્ધિકા ભવિસ્સામ, નિબ્બાનસુખમેવ પન અમ્હેહિ પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ સંસારે જાતસંવેગો ઘરાવાસં પહાય સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ભગવતા કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાને નિયોજિતો તત્થ પતિટ્ઠાય પટિલદ્ધઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૫-૯) –

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, ધમ્મદસ્સીનરાસભે;

આરોપેસિં ધજત્થમ્ભં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ ચેતિયે.

‘‘નિસ્સેણિં માપયિત્વાન, થૂપસેટ્ઠં સમારુહિં;

જાતિપુપ્ફં ગહેત્વાન, થૂપમ્હિ અભિરોપયિં.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થૂપપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, થૂપસીખસનામકા;

સોળસાસિંસુ રાજાનો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ધમ્મે ગારવબહુમાનેન પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘ન તથા મતં સતરસ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૯૧. તત્થ ન તથા મતં સતરસં, સુધન્નં યં મયજ્જ પરિભુત્તન્તિ તથાતિ તેન પકારેન. મતન્તિ અભિમતં. સતરસન્તિ સતરસભોજનં ‘‘સતરસભોજનં નામ સતપાકસપ્પિઆદીહિ અભિસઙ્ખતં ભોજન’’ન્તિ વદન્તિ. અથ વા અનેકત્થો સતસદ્દો ‘‘સતસો સહસ્સસો’’તિઆદીસુ વિય. તસ્મા યં ભોજનં અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં, તં અનેકરસતાય ‘‘સતરસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, નાનારસભોજનન્તિ અત્થો. સુધા એવ અન્નં સુધાભોજનં દેવાનં આહારો. યં મયજ્જ પરિભુત્તન્તિ યં મયા અજ્જ અનુભુત્તં. ‘‘યં મયા પરિભુત્ત’’ન્તિ ચ ઇદં ‘‘સતરસં સુધન્ન’’ન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં મયા અજ્જ એતરહિ નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન ચ અચ્ચન્તમેવ સન્તં પણીતં નિબ્બાનસુખં પરિભુઞ્જિયમાનં, તં યથા મતં અભિમતં સમ્ભાવિતં તથા રાજકાલે મયા પરિભુત્તં સતરસભોજનં દેવત્તભાવે પરિભુત્તં સુધન્નઞ્ચ ન મતં નાભિમતં. કસ્મા? ઇદઞ્હિ અરિયનિસેવિતં નિરામિસં કિલેસાનં અવત્થુભૂતં, તં પન પુથુજ્જનસેવિતં સામિસં કિલેસાનં વત્થુભૂતં, તં ઇમસ્સ સઙ્ખમ્પિ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેતીતિ. ઇદાનિ ‘‘યં મયજ્જ પરિભુત્ત’’ન્તિ વુત્તધમ્મં દેસેન્તો અપરિમિતદસ્સિના ગોતમેન, બુદ્ધેન સુદેસિતો ધમ્મો’’તિ આહ. તસ્સત્થો – અપરિમિતં અપરિચ્છિન્નં ઉપ્પાદવયાભાવતો સન્તં અસઙ્ખતધાતું સયમ્ભૂઞાણેન પસ્સી, અપરિમિતસ્સ અનન્તાપરિમેય્યસ્સ ઞેય્યસ્સ દસ્સાવીતિ તેન અપરિમિતદસ્સિના ગોતમગોત્તેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન ‘‘ખયં વિરાગં અમતં પણીત’’ન્તિ (ખુ. પા. ૬.૪; સુ. નિ. ૨૨૭) ચ ‘‘મદનિમ્મદનો પિપાસવિનયો’’ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૦; ૧૦.૬) ચ આદિના સુટ્ઠુ દેસિતો ધમ્મો, નિબ્બાનં મયા અજ્જ પરિભુત્તન્તિ યોજના.

પરિપુણ્ણકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિજયત્થેરગાથાવણ્ણના

યસ્સાસવા પરિક્ખીણાતિ આયસ્મતો વિજયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પિયદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ થૂપસ્સ રતનખચિતં વેદિકં કારેત્વા તત્થ ઉળારં વેદિકામહં કારેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન અનેકસતે અત્તભાવે મણિઓભાસેન વિચરિ. એવં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, વિજયોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞાયતને ઝાનલાભી હુત્વા વિહરન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા ઉપ્પન્નપ્પસાદો સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૧૦-૧૪) –

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, પિયદસ્સીનરુત્તમે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, મુત્તાવેદિમકાસહં.

‘‘મણીહિ પરિવારેત્વા, અકાસિં વેદિમુત્તમં;

વેદિકાય મહં કત્વા, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

મણી ધારેન્તિ આકાસે, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘સોળસિતો કપ્પસતે, મણિપ્પભાસનામકા;

છત્તિંસાસિંસુ રાજાનો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘યસ્સાસવા પરિક્ખીણા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૯૨. તત્થ યસ્સાસવા પરિક્ખીણાતિ યસ્સ ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ કામાસવાદયો ચત્તારો આસવા સબ્બસો ખીણા અરિયમગ્ગેન ખેપિતા. આહારે ચ અનિસ્સિતોતિ યો ચ આહારે તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો અગધિતો અનજ્ઝાપન્નો, નિદસ્સનમત્તં, આહારસીસેનેત્થ ચત્તારોપિ પચ્ચયા ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચયપરિયાયો વા ઇધ આહાર-સદ્દો વેદિતબ્બો. ‘‘સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો ચા’’તિ એત્થ અપ્પણિહિતવિમોક્ખોપિ ગહિતોયેવ, તીણિપિ ચેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. નિબ્બાનઞ્હિ રાગાદીનં અભાવેન સુઞ્ઞં, તેહિ વિમુત્તઞ્ચાતિ સુઞ્ઞતવિમોક્ખો, તથા રાગાદિનિમિત્તાભાવેન સઙ્ખારનિમિત્તાભાવેન ચ અનિમિત્તં, તેહિ વિમુત્તઞ્ચાતિ અનિમિત્તવિમોક્ખો, રાગાદિપણિધીનં અભાવેન અપ્પણિહિતં, તેહિ વિમુત્તઞ્ચાતિ અપ્પણિહિતો વિમોક્ખોતિ વુચ્ચતિ. ફલસમાપત્તિવસેન તં આરમ્મણં કત્વા વિહરન્તસ્સ અયમ્પિ તિવિધો વિમોક્ખો યસ્સ ગોચરો, આકાસેવ સકુન્તાનં, પદં તસ્સ દુરન્નયન્તિ યથા આકાસે ગચ્છન્તાનં સકુણાનં ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પાદેહિ અક્કમિત્વા ગતા, ઇદં ઠાનં ઉરેન પહરિત્વા ગતા, ઇદં સીસેન, ઇદં પક્ખેહી’’તિ ન સક્કા ઞાતું, એવમેવ એવરૂપસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘નિરયપદાદીસુ ઇમિના નામ પદેન ગતો’’તિ ઞાપેતુઞ્ચ ન સક્કાતિ.

વિજયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. એરકત્થેરગાથાવણ્ણના

દુક્ખા કામા એરકાતિ આયસ્મતો એરકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો સત્થુ કિઞ્ચિ દાતબ્બયુત્તકં અલભન્તો ‘‘હન્દાહં કાયસારં પુઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ સત્થુ ગમનમગ્ગં સોધેત્વા સમં અકાસિ. સત્થા તેન તથાકતં મગ્ગં પટિપજ્જિ. સો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પસન્નચિત્તો યાવ દસ્સનુપચારસમતિક્કમા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં અવિજહન્તો અટ્ઠાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સમ્ભાવનીયસ્સ કુટુમ્બિયસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, એરકોતિસ્સ નામં અહોસિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો ઇતિકત્તબ્બતાસુ પરમેન વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો. તસ્સ માતાપિતરો કુલેન રૂપેન આચારેન વયેન કોસલ્લેન ચ અનુચ્છવિકં દારિકં આનેત્વા વિવાહકમ્મં અકંસુ. સો તાય સદ્ધિં સંવાસેન ગેહે વસન્તો પચ્છિમભવિકત્તા કેનચિદેવ સંવેગવત્થુના સંસારે સંવિગ્ગમાનસો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ, તસ્સ સત્થા કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપયદિવસાતિક્કમેન ઉક્કણ્ઠાભિભૂતો વિહાસિ. અથ સત્થા તસ્સ ચિત્તપ્પવત્તિં ઞત્વા ઓવાદવસેન ‘‘દુક્ખા કામા એરકા’’તિ ગાથં અભાસિ. સો તં સુત્વા ‘‘અયુત્તં મયા કતં, યોહં એવરૂપસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં વિસ્સજ્જેન્તો મિચ્છાવિતક્કબહુલો વિહાસિ’’ન્તિ સંવેગજાતો વિપસ્સનાય યુત્તપ્પયુત્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૩૨-૩૬) –

‘‘ઉત્તરિત્વાન નદિકં, વનં ગચ્છતિ ચક્ખુમા;

તમદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સિદ્ધત્થં વરલક્ખણં.

‘‘કુદાલપિટકમાદાય, સમં કત્વાન તં પથં;

સત્થારં અભિવાદેત્વા, સકં ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મગ્ગદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સત્તપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, એકો આસિં જનાધિપો;

નામેન સુપ્પબુદ્ધોતિ, નાયકો સો નરિસ્સરો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૯૩. ‘‘દુક્ખા કામા એરક, ન સુખા કામા એરક;

યો કામે કામયતિ, દુક્ખં સો કામયતિ એરક;

યો કામે ન કામયતિ, દુક્ખં સો ન કામયતિ એરકા’’તિ. –

તમેવ ભગવતા વુત્તગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ દુક્ખા કામાતિ ઇમે વત્થુકામકિલેસકામા દુક્ખવત્થુતાય વિપરિણામદુક્ખસંસારદુક્ખસભાવતો ચ, દુક્ખા દુક્ખમા દુક્ખનિબ્બત્તિકા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિ (પાચિ. ૪૧૭; મ. નિ. ૧.૨૩૪). એરકાતિ પઠમં તાવ ભગવા તં આલપતિ, પચ્છા પન થેરો અત્તાનં નામેન કથેસિ. ન સુખા કામાતિ કામા નામેતે જાનન્તસ્સ સુખા ન હોન્તિ, અજાનન્તસ્સ પન સુખતો ઉપટ્ઠહન્તિ. યથાહ – ‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩; થેરગા. ૯૮૬). યો કામે કામયતિ, દુક્ખં સો કામયતીતિ યો સત્તો કિલેસકામેન વત્થુકામે કામયતિ, તસ્સ તં કામનં સમ્પતિ સપરિળાહતાય, આયતિં અપાયદુક્ખહેતુતાય ચ વટ્ટદુક્ખહેતુતાય ચ દુક્ખં. વત્થુકામા પન દુક્ખસ્સ વત્થુભૂતા. ઇતિ સો દુક્ખસભાવં દુક્ખનિમિત્તં દુક્ખવત્થુઞ્ચ કામયતીતિ વુત્તો. ઇતરં પટિપક્ખવસેન તમેવત્થં ઞાપેતું વુત્તં, તસ્મા તસ્સત્થો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો.

એરકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તજિત્થેરગાથાવણ્ણના

નમો હિ તસ્સ ભગવતોતિ આયસ્મતો મેત્તજિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને અભિપ્પસન્નો હુત્વા બોધિરુક્ખસ્સ ઇટ્ઠકાહિ વેદિકં ચિનિત્વા સુધાપરિકમ્મં કારેસિ. સત્થા તસ્સ અનુમોદનં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, મેત્તજીતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા પુબ્બહેતુના ચોદિયમાનો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પવત્તિનિવત્તિયો આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છિત્વા સત્થારા પઞ્હે વિસ્સજ્જિતે પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૨૬-૩૧) –

‘‘અનોમદસ્સીમુનિનો, બોધિવેદિમકાસહં;

સુધાય પિણ્ડં દત્વાન, પાણિકમ્મં અકાસહં.

‘‘દિસ્વા તં સુકતં કમ્મં, અનોમદસ્સી નરુત્તમો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે ઠિતો સત્થા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘ઇમિના સુધકમ્મેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

સમ્પત્તિં અનુભોત્વાન, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતિ.

‘‘પસન્નમુખવણ્ણોમ્હિ, એકગ્ગો સુસમાહિતો;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘ઇતો કપ્પસતે આસિં, પરિપુણ્ણે અનૂનકે;

રાજા સબ્બઘનો નામ, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થારં થોમેન્તો –

૯૪. ‘‘નમો હિ તસ્સ ભગવતો, સક્યપુત્તસ્સ સિરીમતો;

તેનાયં અગ્ગપ્પત્તેન, અગ્ગધમ્મો સુદેસિતો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ નમોતિ નમક્કારો. હીતિ નિપાતમત્તં. તસ્સાતિ યો સો ભગવા સમત્તિંસપારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, સક્યરાજસ્સ પુત્તોતિ સક્યપુત્તો. અનઞ્ઞસાધારણાય પુઞ્ઞસમ્પત્તિયા ચ સમ્ભાવિતો ઉત્તમાય રૂપકાયસિરિયા ધમ્મકાયસિરિયા ચ સમન્નાગતત્તા સિરીમા, તસ્સ ભગવતો સક્યપુત્તસ્સ સિરીમતો નમો અત્થુ, તં નમામીતિ અત્થો. તેનાતિ તેન ભગવતા. અયન્તિ તસ્સ ધમ્મસ્સ અત્તનો પચ્ચક્ખતાય વદતિ. અગ્ગપ્પત્તેનાતિ અગ્ગં સબ્બઞ્ઞુતં, સબ્બેહિ વા ગુણેહિ અગ્ગભાવં સેટ્ઠભાવં પત્તેન. અગ્ગધમ્મોતિ અગ્ગો ઉત્તમો નવવિધલોકુત્તરો ધમ્મો સુટ્ઠુ અવિપરીતં દેસિતો પવેદિતોતિ.

મેત્તજિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચક્ખુપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

અન્ધોહં હતનેત્તોસ્મીતિ આયસ્મતો ચક્ખુપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ પરિનિબ્બુતે થૂપમહે કયિરમાને ઉમાપુપ્ફં ગહેત્વા થૂપં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં મહાસુવણ્ણસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સ પાલોતિ નામમકંસુ. માતા તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે અઞ્ઞં પુત્તં લભિ. તસ્સ માતાપિતરો ચૂળપાલોતિ નામં કત્વા ઇતરં મહાપાલોતિ વોહરિંસુ. અથ તે વયપ્પત્તે ઘરબન્ધનેન બન્ધિંસુ. તસ્મિં સમયે સત્થા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તત્થ મહાપાલો જેતવનં ગચ્છન્તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો કુટુમ્બભારં કનિટ્ઠભાતિકસ્સેવ ભારં કત્વા સયં પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે પઞ્ચવસ્સાનિ વસિત્વા વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સટ્ઠિમત્તે સહાયભિક્ખૂ લભિત્વા તેહિ સદ્ધિં ભાવનાનુકૂલં વસનટ્ઠાનં પરિયેસન્તો અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય ગામવાસિકેહિ ઉપાસકેહિ કારેત્વા દિન્નાય અરઞ્ઞાયતને પણ્ણસાલાય વસન્તો સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ અક્ખિરોગો ઉપ્પન્નો. વેજ્જો ભેસજ્જં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. સો વેજ્જેન વુત્તવિધાનં ન પટિપજ્જિ. તેનસ્સ રોગો વડ્ઢિ. સો ‘‘અક્ખિરોગવૂપસમનતો કિલેસરોગવૂપસમનમેવ મય્હં વર’’ન્તિ અક્ખિરોગં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા વિપસ્સનાયયેવ યુત્તપ્પયુત્તો અહોસિ. તસ્સ ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેન્તસ્સ અપુબ્બં અચરિમં અક્ખીનિ ચેવ કિલેસા ચ ભિજ્જિંસુ. સો સુક્ખવિપસ્સકો અરહા અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૨૧-૨૫) –

‘‘નિબ્બુતે લોકમહિતે, આહુતીનં પટિગ્ગહે;

સિદ્ધત્થમ્હિ ભગવતિ, મહાથૂપમહો અહુ.

‘‘મહે પવત્તમાનમ્હિ, સિદ્ધત્થસ્સ મહેસિનો;

ઉમાપુપ્ફં ગહેત્વાન, થૂપમ્હિ અભિરોપયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થૂપપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ નવમે કપ્પે, સોમદેવસનામકા;

પઞ્ચાસીતિસુ રાજાનો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ થેરે અક્ખિરોગેન વિહારે ઓહીને ગામં પિણ્ડાય ગતે ભિક્ખૂ દિસ્વા ઉપાસકા ‘‘કસ્મા થેરો નાગતો’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા સોકાભિભૂતા પિણ્ડપાતં ઉપનેત્વા, ‘‘ભન્તે, કિઞ્ચિ મા ચિન્તયિત્થ, ઇદાનિ મયમેવ પિણ્ડપાતં આનેત્વા ઉપટ્ઠહિસ્સામા’’તિ તથા કરોન્તિ. ભિક્ખૂ થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા વુટ્ઠવસ્સા પવારેત્વા, ‘‘સત્થારં વન્દિતું સાવત્થિં ગમિસ્સામ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. થેરો, ‘‘અહં દુબ્બલો અચક્ખુકો, મગ્ગો ચ સઉપદ્દવો, મયા સદ્ધિં ગચ્છન્તાનં તુમ્હાકં પરિસ્સયો ભવિસ્સતિ, તુમ્હે પઠમં ગચ્છથ, ગન્ત્વા સત્થારં મહાથેરે ચ મમ વન્દનાય વન્દથ, ચૂળપાલસ્સ મમ પવત્તિં કથેત્વા કઞ્ચિ પુરિસં પેસેય્યાથા’’તિ આહ. તે પુનપિ યાચિત્વા ગમનં અલભન્તા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા ઉપાસકે આપુચ્છિત્વા અનુક્કમેન જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં મહાથેરે ચ તસ્સ વન્દનાય વન્દિત્વા દુતિયદિવસે સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા ચૂળપાલસ્સ તં પવત્તિં વત્વા તેન ‘‘અયં, ભન્તે, મય્હં ભાગિનેય્યો પાલિતો નામ, ઇમં પેસિસ્સામી’’તિ વુત્તે, ‘‘મગ્ગો સપરિસ્સયો, ન સક્કા એકેન ગહટ્ઠેન ગન્તું, તસ્મા પબ્બાજેતબ્બો’’તિ તં પબ્બાજેત્વા પેસેસું. સો અનુક્કમેન થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તાનં તસ્સ ઓરોચેત્વા તં ગહેત્વા આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞતરસ્સ ગામસ્સ સામન્તા અરઞ્ઞટ્ઠાને એકિસ્સા કટ્ઠહારિયા ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા યટ્ઠિકોટિં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તિટ્ઠથ, ભન્તે, મુહુત્તં યાવાહં આગચ્છામી’’તિ વત્વા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા તત્થ સીલવિપત્તિં પાપુણિ. થેરો ઇદાનિમેવ ઇત્થિયા ગીતસદ્દો સુતો, સામણેરો ચ ચિરાયતિ, નૂન સીલવિપત્તિં પત્તો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સોપિ આગન્ત્વા ‘‘ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો ‘‘કિં પાપો જાતોસી’’તિ પુચ્છિ. સામણેરો તુણ્હી હુત્વા પુન પુચ્છિતોપિ ન કથેસિ. થેરો ‘‘તાદિસેન પાપેન મય્હં યટ્ઠિગહણકિચ્ચં નત્થિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ વત્વા પુન તેન ‘‘બહુપરિસ્સયો મગ્ગો, તુમ્હે ચ અન્ધા, કથં ગમિસ્સથા’’તિ વુત્તે ‘‘બાલ ઇધેવ મે નિપજ્જિત્વા મરન્તસ્સાપિ અપરાપરં પરિવત્તેન્તસ્સાપિ તાદિસેન ગમનં નામ નત્થી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો –

૯૫. ‘‘અન્ધોહં હતનેત્તોસ્મિ, કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દો;

સયમાનોપિ ગચ્છિસ્સં, ન સહાયેન પાપેના’’તિ. – ગાથં અભાસિત્થ;

તત્થ અન્ધોતિ ચક્ખુવિકલો. હતનેત્તોતિ વિનટ્ઠચક્ખુકો, તેન ‘‘પયોગવિપત્તિવસેનાહં ઉપહતનેત્તતાય અન્ધો, ન જચ્ચન્ધભાવેના’’તિ યથાવુત્તં અન્ધભાવં વિસેસેતિ. અથ વા ‘‘અન્ધો’’તિ ઇદં ‘‘અન્ધે જિણ્ણે માતાપિતરો પોસેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૮૮) વિય મંસચક્ખુવેકલ્લદીપનં, ‘‘સબ્બેપિમે પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા’’ (ઉદા. ૫૪) ‘‘અન્ધો એકચક્ખુ દ્વિચક્ખૂ’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૨૯) વિય ન પઞ્ઞાચક્ખુવેકલ્લદીપનન્તિ દસ્સેતું ‘‘હતનેત્તોસ્મી’’તિ વુત્તં, તેન મુખ્યમેવ અન્ધભાવં દસ્સેતિ. કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દોતિ કન્તારે વિવને દીઘમગ્ગં અનુપવિટ્ઠો, ન જાતિકન્તારાદિગહનં સંસારદ્ધાનં પટિપન્નોતિ અધિપ્પાયો. તાદિસઞ્હિ કન્તારદ્ધાનં અયં થેરો સમતિક્કમિત્વા ઠિતો, સયમાનોપીતિ સયન્તોપિ, પાદેસુ અવહન્તેસુ ઉરેન જણ્ણુકાહિ ચ ભૂમિયં સંસરન્તો પરિવત્તેન્તોપિ ગચ્છેય્યં. ન સહાયેન પાપેનાતિ તાદિસેન પાપપુગ્ગલેન સહાયભૂતેન સદ્ધિં ન ગચ્છિસ્સન્તિ યોજના. તં સુત્વા ઇતરો સંવેગજાતો ‘‘ભારિયં વત મયા સાહસિકકમ્મં કત’’ન્તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો વનસણ્ડં પક્ખન્દો ચ અહોસિ. અથ થેરસ્સ સીલતેજેન પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. તેન સક્કો તં કારણં ઞત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સાવત્થિગામિપુરિસં વિય અત્તાનં ઞાપેત્વા યટ્ઠિકોટિં ગણ્હન્તો મગ્ગં સઙ્ખિપિત્વા તદહેવ સાયન્હે સાવત્થિયં થેરં નેત્વા તત્થ જેતવને ચૂળપાલિતેન કારિતાય પણ્ણસાલાય ફલકે નિસીદાપેત્વા તસ્સ સહાયવણ્ણેન થેરસ્સ આગતભાવં જાનાપેત્વા પક્કામિ; ચૂળપાલિતોપિ તં યાવજીવં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાસીતિ.

ચક્ખુપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ખણ્ડસુમનત્થેરગાથાવણ્ણના

એકપુપ્ફં ચજિત્વાનાતિ આયસ્મતો ખણ્ડસુમનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ થૂપસ્સ સમન્તતો ચન્દનવેદિકાય પરિક્ખિપિત્વા મહન્તં પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ ઉળારં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે કનકથૂપં ઉદ્દિસ્સ રઞ્ઞા પુપ્ફપૂજાય કયિરમાનાય પુપ્ફાનિ અલભન્તો એકં ખણ્ડસુમનપુપ્ફં દિસ્વા મહતા મૂલેન તં કિણિત્વા ગણ્હન્તો ચેતિયે પૂજં કરોન્તો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અસીતિ વસ્સકોટિયો સગ્ગસુખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પાવાયં મલ્લરાજકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતકાલે ગેહે ખણ્ડસક્ખરા સુમનપુપ્ફાનિ ચ ઉપ્પન્નાનિ અહેસું. તેનસ્સ ખણ્ડસુમનોતિ નામમકંસુ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ પાવાયં ચુન્દસ્સ અમ્બવને વિહરન્તે ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૧૫-૨૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો.

‘‘નિબ્બુતે ચ મહાવીરે, થૂપો વિત્થારિકો અહુ;

દૂરતોવ ઉપટ્ઠેન્તિ, ધાતુગેહવરુત્તમે.

‘‘પસન્નચિત્તો, સુમનો, અકં ચન્દનવેદિકં;

દિસ્સતિ થૂપખન્ધો ચ, થૂપાનુચ્છવિકો તદા.

‘‘ભવે નિબ્બત્તમાનમ્હિ, દેવત્તે અથ માનુસે;

ઓમત્તં મે ન પસ્સામિ, પુબ્બકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘પઞ્ચદસકપ્પસતે, ઇતો અટ્ઠ જના અહું;

સબ્બે સમત્તનામા તે ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પુરિમજાતિં અનુસ્સરન્તો તત્થ અત્તનો સુમનપુપ્ફપરિચ્ચાગસ્સ સગ્ગસમ્પત્તિનિમિત્તકં નિબ્બાનૂપનિસ્સયતઞ્ચ દિસ્વા ઉદાનવસેન તમત્થં પકાસેન્તો –

૯૬. ‘‘એકપુપ્ફં ચજિત્વાન, અસીતિ વસ્સકોટિયો;

સગ્ગેસુ પરિચારેત્વા, સેસકેનમ્હિ નિબ્બુતો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ એકપુપ્ફન્તિ એકં કુસુમં, તં પન ઇધ સુમનપુપ્ફં અધિપ્પેતં. ચજિત્વાનાતિ સત્થુ થૂપપૂજાકરણવસેન પરિચ્ચજિત્વા પરિચ્ચાગહેતુ. અસીતિ વસ્સકોટિયોતિ મનુસ્સગણનાય વસ્સાનં અસીતિ કોટિયો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ઇદઞ્ચ છસુ કામસગ્ગેસુ દુતિયે અપરાપરુપ્પત્તિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મા સગ્ગેસૂતિ તાવતિંસસઙ્ખાતે સગ્ગલોકે, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન હેત્થ બહુવચનં. પરિચારેત્વાતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ ઇન્દ્રિયાનિ પરિચારેત્વા સુખં અનુભવિત્વા, દેવચ્છરાહિ વા અત્તાનં પરિચારેત્વા ઉપટ્ઠાપેત્વા. સેસકેનમ્હિ નિબ્બુતોતિ પુપ્ફપૂજાય વસેન પવત્તકુસલચેતનાસુ ભવસમ્પત્તિ દાયકકમ્મતો સેસેન યં તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયભૂતં, તં સન્ધાય વદતિ. બહૂ હિ તત્થ પુબ્બાપરવસેન પવત્તા ચેતના. સેસકેનાતિ વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન અપરિક્ખીણેયેવ તસ્મિં કમ્મવિપાકે નિબ્બુતો અમ્હિ, કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતોસ્મિ. એતેન યસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા અત્તના અરહત્તં સચ્છિકતં, સોપિ ચરિમત્તભાવો તસ્સ કમ્મવિપાકોતિ દસ્સેતિ. યાદિસં સન્ધાય અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ (પારા. ૨૨૮; સં. નિ. ૧.૧૩૧) વુત્તં.

ખણ્ડસુમનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તિસ્સત્થેરગાથાવણ્ણના

હિત્વા સતપલં કંસન્તિ આયસ્મતો તિસ્સત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યાનકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ચન્દનખણ્ડેન ફલકં કત્વા ભગવતો ઉપનામેસિ, તઞ્ચ ભગવા પરિભુઞ્જિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રોરુવનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ. સો વયપ્પત્તો પિતરિ કાલઙ્કતે રજ્જે પતિટ્ઠિતો બિમ્બિસારરઞ્ઞો અદિટ્ઠસહાયો હુત્વા તસ્સ મણિમુત્તાવત્થાદીનિ પણ્ણાકારાનિ પેસેસિ. તસ્સ રાજા બિમ્બિસારો પુઞ્ઞવન્તતં સુત્વા પટિપાભતં પેસેન્તો ચિત્તપટે બુદ્ધચરિતં સુવણ્ણપટ્ટે ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદં લિખાપેત્વા પેસેસિ. સો તં દિસ્વા પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારતાય પચ્છિમભવિકતાય ચ ચિત્તપટે દસ્સેન્તં બુદ્ધચરિતં સુવણ્ણપટ્ટકે લિખિતં પટિચ્ચસમુપ્પાદક્કમઞ્ચ ઓલોકેત્વા પવત્તિનિવત્તિયો સલ્લક્ખેત્વા સાસનક્કમં હદયે ઠપેત્વા સઞ્જાતસંવેગો ‘‘દિટ્ઠો મયા ભગવતો વેસો, સાસનક્કમો ચ એકપદેસેન ઞાતો, બહુદુક્ખા કામા બહુપાયાસા, કિં દાનિ મય્હં ઘરાવાસેના’’તિ રજ્જં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેન્તો ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિત્વા મત્તિકાપત્તં ગહેત્વા રાજા પુક્કુસાતિ વિય મહાજનસ્સ પરિદેવન્તસ્સેવ નગરતો નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ સપ્પસોણ્ડિકપબ્ભારે વિહરન્તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ધમ્મદેસનં સુત્વા વિપસ્સનાય કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા યુત્તપ્પયુત્તો વિહરન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૩૭-૪૨) –

‘‘યાનકારો પુરે આસિં, દારુકમ્મે સુસિક્ખિતો;

ચન્દનં ફલકં કત્વા, અદાસિં લોકબન્ધુનો.

‘‘પભાસતિ ઇદં બ્યમ્હં, સુવણ્ણસ્સ સુનિમ્મિતં;

હત્થિયાનં અસ્સયાનં, દિબ્બયાનં ઉપટ્ઠિતં.

‘‘પાસાદા સિવિકા ચેવ, નિબ્બત્તન્તિ યદિચ્છકં;

અક્ખુબ્ભં રતનં મય્હં, ફલકસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, ફલકં યમહં દદિં;

દુગ્ગતિ નાભિજાનામિ, ફલકસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘સત્તપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, ચતુરો નિમ્મિતાવ્હયા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ઉદાનવસેન અત્તનો પટિપત્તિં કથેન્તો –

૯૭. ‘‘હિત્વા સતપલં કંસં, સોવણ્ણં સતરાજિકં;

અગ્ગહિં મત્તિકાપત્તં, ઇદં દુતિયાભિસેચન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ હિત્વાતિ પરિચ્ચજિત્વા. સતપલન્તિ સતં પલાનિ યસ્સ, તં સતપલપરિમાણં. કંસન્તિ થાલં. સોવણ્ણન્તિ સુવણ્ણમયં. સતરાજિકન્તિ ભિત્તિવિચિત્તતાય ચ અનેકરૂપરાજિચિત્તતાય ચ અનેકલેખાયુત્તં. અગ્ગહિં મત્તિકાપત્તન્તિ એવરૂપે મહારહે ભાજને પુબ્બે ભુઞ્જિત્વા બુદ્ધાનં ઓવાદં કરોન્તો ‘‘ઇદાનાહં તં છડ્ડેત્વા મત્તિકામયપત્તં અગ્ગહેસિં, અહો, સાધુ, મયા કતં અરિયવતં અનુઠિત’’ન્તિ ભાજનકિત્તનાપદેસેન રજ્જપરિચ્ચાગં પબ્બજ્જૂપગમનઞ્ચ અનુમોદન્તો વદતિ. તેનાહ ‘‘ઇદં દુતિયાભિસેચન’’ન્તિ. પઠમં રજ્જાભિસેચનં ઉપાદાય ઇદં પબ્બજ્જૂપગમનં મમ દુતિયં અભિસેચનં. તઞ્હિ રાગાદીહિ સંકિલિટ્ઠં સાસઙ્કં સપરિસઙ્કં કમ્મં અનત્થસઞ્હિતં દુક્ખપટિબદ્ધં નિહીનં, ઇદં પન તંવિપરિયાયતો ઉત્તમં પણીતન્તિ અધિપ્પાયો.

તિસ્સત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અભયત્થેરગાથાવણ્ણના

રૂપં દિસ્વા સતિ મુટ્ઠાતિ આયસ્મતો અભયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સુમેધં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો સળલપુપ્ફેહિ પૂજમકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા અભયોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો એકદિવસં વિહારં ગતો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો વિહરતિ. અથસ્સ એકદિવસં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠસ્સ અલઙ્કતપટિયત્તં માતુગામં દિસ્વા અયોનિસોમનસિકારવસેન તસ્સ રૂપં આરબ્ભ છન્દરાગો ઉપ્પજ્જિ, સો વિહારં પવિસિત્વા ‘‘સતિં વિસ્સજ્જિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ રૂપારમ્મણે મય્હં કિલેસો ઉપ્પન્નો, અયુત્તં મયા કત’’ન્તિ અત્તનો ચિત્તં નિગ્ગણ્હન્તો તાવદેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૪૩-૪૭) –

‘‘સુમેધો નામ નામેન, સયમ્ભૂ અપરાજિતો;

વિવેકમનુબ્રૂહન્તો, અજ્ઝોગહિ મહાવનં.

‘‘સળલં પુપ્ફિતં દિસ્વા, ગન્થિત્વાન વટંસકં;

બુદ્ધસ્સ અભિરોપેસિં, સમ્મુખા લોકનાયકં.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઊનવીસે કપ્પસતે, સોળસાસું સુનિમ્મિતા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો કિલેસુપ્પત્તિનિદસ્સનેન ‘‘કિલેસે અનુવત્તેન્તસ્સ વટ્ટદુક્ખતો નત્થેવ સીસુક્ખિપનં. અહં પન તે નાનુવત્તિ’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

૯૮. ‘‘રૂપં દિસ્વા સતિ મુટ્ઠા, પિયં નિમિત્તં મનસિકરોતો;

સારત્તચિત્તો વેદેતિ, તઞ્ચ અજ્ઝોસ તિટ્ઠતિ;

તસ્સ વડ્ઢન્તિ આસવા, ભવમૂલોપગામિનો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ રૂપન્તિ રજ્જનીયં રૂપાયતનં, તં પનેત્થ ઇત્થિરૂપં અધિપ્પેતં. દિસ્વાતિ ચક્ખુના દિસ્વા, ચક્ખુદ્વારાનુસારેન નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનસલ્લક્ખણવસેન તં ગહેત્વા, તસ્સ તથાગહણહેતૂતિ અત્થો. સતિ મુટ્ઠાતિ અસુભસભાવે કાયે ‘‘અસુભ’’ન્ત્વેવ પવત્તનસતિ નટ્ઠા. યથા પન રૂપં દિસ્વા સતિ નટ્ઠા, તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પિયં નિમિત્તં મનસિકરોતો’’તિ. યથાઉપટ્ઠિતં આરમ્મણં ‘‘સુભં સુખ’’ન્તિઆદિના પિયનિમિત્તં કત્વા અયોનિસોમનસિકારેન મનસિકરોતો સતિ મુટ્ઠાતિ યોજના. તથા ભૂતોવ સારત્તચિત્તો વેદેતીતિ સુટ્ઠુ રત્તચિત્તો હુત્વા તં રૂપારમ્મણં અનુભવતિ અભિનન્દતિ, અભિનન્દન્તો પન તઞ્ચ અજ્ઝોસ તિટ્ઠતિ અજ્ઝોસાય તં આરમ્મણં ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા વત્તતિ ચેવ, એવંભૂતસ્સ ચ તસ્સ વડ્ઢન્તિ આસવા ભવમૂલોપગામિનોતિ ભવસ્સ સંસારસ્સ મૂલભાવં કારણભાવં ઉપગમનસભાવા કામાસવાદયો ચત્તારોપિ આસવા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તિયેવ, ન હાયન્તિ. મય્હં પન પટિસઙ્ખાને ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ મગ્ગપટિપાટિયા તે ચત્તારોપિ આસવા અનવસેસતો પહીના પરિક્ખીણાતિ અધિપ્પાયો.

અભયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉત્તિયત્થેરગાથાવણ્ણના

સદ્દં સુત્વા સતિ મુટ્ઠાતિ આયસ્મતો ઉત્તિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ગોનકાદિઅત્થતં સઉત્તરચ્છદં બુદ્ધારહં પલ્લઙ્કં ગન્ધકુટિયં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ ઉત્તિયોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સત્થુ ઞાતિસમાગમે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો એકદિવસં નામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો અન્તરામગ્ગે માતુગામસ્સ ગીતસદ્દં સુત્વા અયોનિસોમનસિકારવસેન તત્થ છન્દરાગે ઉપ્પન્ને પટિસઙ્ખાનબલેન તં વિક્ખમ્ભેત્વા વિહારં પવિસિત્વા સઞ્જાતસંવેગો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા તાવદેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૪૮-૫૨) –

‘‘સુમેધસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

પલ્લઙ્કો હિ મયા દિન્નો, સઉત્તરસપચ્છદો.

‘‘સત્તરતનસમ્પન્નો, પલ્લઙ્કો આસિ સો તદા;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, નિબ્બત્તતિ સદા મમ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, પલ્લઙ્કમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પલ્લઙ્કસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘વીસકપ્પસહસ્સમ્હિ, સુવણ્ણાભા તયો જના;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો કિલેસુપ્પત્તિનિદસ્સનેન ‘‘કિલેસે અજિગુચ્છન્તસ્સ નત્થિ વટ્ટદુક્ખતો સીસુક્ખિપનં, અહં પન તે જિગુચ્છિમેવા’’તિ દસ્સેન્તો –

૯૯. ‘‘સદ્દં સુત્વા સતિ મુટ્ઠા, પિયં નિમિત્તં મનસિકરોતો;

સારત્તચિત્તો વેદેતિ, તઞ્ચ અજ્ઝોસ તિટ્ઠતિ;

તસ્સ વડ્ઢન્તિ આસવા, સંસાર ઉપગામિનો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સદ્દન્તિ રજ્જનીયં સદ્દારમ્મણં, સંસારઉપગામિનોતિ –