૧૧. એકાદસમવગ્ગો

૧. બેલટ્ઠાનિકત્થેરગાથાવણ્ણના

હિત્વા ગિહિત્તં અનવોસિતત્તોતિઆદિકા આયસ્મતો બેલટ્ઠાનિકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ઇતો એકતિંસે કપ્પે વેસ્સભુસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા ઘરાવાસં પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઇસીહિ પરિવુતો વિચરન્તો એકદિવસં વેસ્સભું ભગવન્તં દિસ્વા પીતિસોમનસ્સજાતો સત્થુ ઞાણસમ્પત્તિં નિસ્સાય પસન્નમાનસો ઞાણં ઉદ્દિસ્સ પુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બેલટ્ઠાનિકોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કોસલરટ્ઠે અરઞ્ઞે વિહરન્તો અલસો કાયદળ્હિબહુલો ફરુસવાચો અહોસિ, સમણધમ્મે ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસિ. અથ નં ભગવા ઞાણપરિપાકં ઓલોકેત્વા –

૧૦૧. ‘‘હિત્વા ગિહિત્તં અનવોસિતત્તો, મુખનઙ્ગલી ઓદરિકો કુસીતો;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. –

ઇમાય ઓભાસગાથાય સંવેજેસિ. સો સત્થારં પુરતો નિસિન્નં વિય દિસ્વા તઞ્ચ ગાથં સુત્વા સંવેગજાતો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૪.૪૧-૪૬) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

ઓભાસેન્તં દિસા સબ્બા, ઓસધિં વિય તારકં.

‘‘તયો માણવકા આસું, સકે સિપ્પે સુસિક્ખિતા;

ખારિભારં ગહેત્વાન, અન્વેન્તિ મમ પચ્છતો.

‘‘પુટકે સત્ત પુપ્ફાનિ, નિક્ખિત્તાનિ તપસ્સિના;

ગહેત્વા તાનિ ઞાણમ્હિ, વેસ્સભુસ્સાભિરોપયિં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઞાણપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકૂનતિંસકપ્પમ્હિ, વિપુલાભસનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થુ ઓવાદં પટિપૂજેન્તો બ્યતિરેકમુખેન ચ અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ હિત્વા ગિહિત્તન્તિ ગહટ્ઠભાવં પરિચ્ચજિત્વા પબ્બજિત્વાતિ અત્થો. અનવોસિતત્તોતિ અનુરૂપં અવોસિતત્તો, યદત્થં સાસને પબ્બજન્તસ્સ અનુરૂપપરિઞ્ઞાદીનં અતીરિતત્તા અપરિયોસિતભાવો અકતકરણીયોતિ અત્થો. અથ વા અનવોસિતત્તોતિ અનુઅવોસિતસભાવો, વિસુદ્ધીનં મગ્ગાનઞ્ચ અનુપટિપાટિયા વસિતબ્બવાસસ્સ અકતાવી, દસસુ અરિયવાસેસુ અવુસિતવાતિ અત્થો. મુખસઙ્ખાતં નઙ્ગલં ઇમસ્સ અત્થીતિ મુખનઙ્ગલી. નઙ્ગલેન વિય પથવિં પરેસુ ફરુસવાચપ્પયોગેન અત્તાનં ખનન્તોતિ અત્થો. ઓદરિકોતિ ઉદરે પસુતો ઉદરપોસનતપ્પરો. કુસીતોતિ અલસો, ભાવનં અનનુયુઞ્જન્તો. એવંભૂતસ્સ નિપ્ફત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. એત્થ ચ યથા પબ્બજિત્વા અનવોસિતાદિસભાવતાય પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો, ન એવં માદિસો પણ્ડિતો. તબ્બિપરીતસભાવતાય પન સમ્માપટિપત્તિયા મત્થકં પાપિતત્તા પરિનિબ્બાયતીતિ બ્યતિરેકમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકાસીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ.

બેલટ્ઠાનિકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સેતુચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

માનેન વઞ્ચિતાસેતિ આયસ્મતો સેતુચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો તિસ્સસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં તિસ્સં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સુમધુરં પનસફલં અભિસઙ્ખતં નાળિકેરસાળવં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અઞ્ઞતરસ્સ મણ્ડલિકરઞ્ઞો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સેતુચ્છોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો પિતરિ મતે રજ્જે પતિટ્ઠિતો ઉસ્સાહસત્તીનં અભાવેન રાજકિચ્ચાનિ વિરાધેન્તો રજ્જં પરહત્થગતં કત્વા દુક્ખપ્પત્તિયા સંવેગજાતો જનપદચારિકં ચરન્તં ભગવન્તં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા પરિકમ્મં કરોન્તો તદહેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૭.૧૩-૧૭) –

‘‘તિસ્સસ્સ ખો ભગવતો, પુબ્બે ફલમદાસહં;

નાળિકેરઞ્ચ પાદાસિં, ખજ્જકં અભિસમ્મતં.

‘‘બુદ્ધસ્સ તમહં દત્વા, તિસ્સસ્સ તુ મહેસિનો;

મોદામહં કામકામી, ઉપપજ્જિં યમિચ્છકં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇતો તેરસકપ્પમ્હિ, રાજા ઇન્દસમો અહુ;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા કિલેસે ગરહન્તો –

૧૦૨. ‘‘માનેન વઞ્ચિતાસે, સઙ્ખારેસુ સંકિલિસ્સમાનાસે;

લાભાલાભેન મથિતા, સમાધિં નાધિગચ્છન્તી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ માનેન વઞ્ચિતાસેતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન માનેન અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાદિવસેન કુસલભણ્ડચ્છેદનેન વિપ્પલદ્ધા. સઙ્ખારેસુ સંકિલિસ્સમાનાસેતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ ચક્ખાદીસુ ચેવ રૂપાદીસુ ચ સઙ્ખતધમ્મેસુ સંકિલિસ્સમાના, ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ તંનિમિત્તં તણ્હાગાહાદિવસેન સંકિલેસં આપજ્જમાના. લાભાલાભેન મથિતાતિ પત્તચીવરાદીનઞ્ચેવ વત્થાદીનઞ્ચ લાભેન તેસંયેવ ચ અલાભેન તંનિમિત્તં ઉપ્પન્નેહિ અનુનયપટિઘેહિ મથિતા મદ્દિતા અભિભૂતા. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અવસિટ્ઠલોકધમ્માનમ્પેત્થ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સમાધિં નાધિગચ્છન્તીતિ તે એવરૂપા પુગ્ગલા સમાધિં સમથવિપસ્સનાવસેન ચિત્તેકગ્ગતં કદાચિપિ ન વિન્દન્તિ ન પટિલભન્તિ ન પાપુણન્તિ સમાધિસંવત્તનિકાનં ધમ્માનં અભાવતો, ઇતરેસઞ્ચ ભાવતો. ઇધાપિ યથા માનાદીહિ અભિભૂતા અવિદ્દસુનો સમાધિં નાધિગચ્છન્તિ, ન એવં વિદ્દસુનો. તે પન માદિસા તેહિ અનભિભૂતા સમાધિં અધિગચ્છન્તેવાતિ બ્યતિરેકમુખેન અઞ્ઞાબ્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

સેતુચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બન્ધુરત્થેરગાથાવણ્ણના

નાહં એતેન અત્થિકોતિ આયસ્મતો બન્ધુરત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે અઞ્ઞતરસ્સ રઞ્ઞો અન્તેપુરે ગોપકો હુત્વા એકદિવસં ભગવન્તં સપરિસં રાજઙ્ગણેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કણવેરપુપ્ફાનિ ગહેત્વા સસઙ્ઘં લોકનાયકં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સીલવતીનગરે સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, બન્ધુરોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન સાવત્થિયં ગતો ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગતો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ઞાણસ્સ પરિપાકત્તા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૭.૭-૧૨) –

‘‘સિદ્ધત્થો નામ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

પુરક્ખતો સાવકેહિ, નગરં પટિપજ્જથ.

‘‘રઞ્ઞો અન્તેપુરે આસિં, ગોપકો અભિસમ્મતો;

પાસાદે ઉપવિટ્ઠોહં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘કણવેરં ગહેત્વાન, ભિક્ખુસઙ્ઘે સમોકિરિં;

બુદ્ધસ્સ વિસું કત્વાન, તતો ભિય્યો સમોકિરિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સત્તાસીતિમ્હિતો કપ્પે, ચતુરાસું મહિદ્ધિકા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા કતઞ્ઞુભાવે ઠત્વા અત્તનો ઉપકારસ્સ રઞ્ઞો પચ્ચુપકારં કાતું સીલવતીનગરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેન્તો સચ્ચાનિ પકાસેસિ. રાજા સચ્ચપરિયોસાને સોતાપન્નો હુત્વા અત્તનો નગરે સુદસ્સનં નામ મહન્તં વિહારં કારેત્વા થેરસ્સ નિય્યાતેસિ. મહાલાભસક્કારો અહોસિ. થેરો વિહારં સબ્બઞ્ચ લાભસક્કારં સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતેત્વા સયં પુરિમનિયામેનેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા યાપેન્તો કતિપાહં તત્થ વસિત્વા સાવત્થિં ગન્તુકામો અહોસિ. ભિક્ખૂ, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ઇધેવ વસથ, સચે પચ્ચયેહિ વેકલ્લં, મયં તં પરિપૂરેસ્સામા’’તિ આહંસુ. થેરો, ‘‘ન મય્હં, આવુસો, ઉળારેહિ પચ્ચયેહિ અત્થો અત્થિ, ઇતરીતરેહિ પચ્ચયેહિ યાપેમિ, ધમ્મરસેનેવમ્હિ તિત્તો’’તિ દસ્સેન્તો –

૧૦૩. ‘‘નાહં એતેન અત્થિકો, સુખિતો ધમ્મરસેન તપ્પિતો;

પિત્વા રસગ્ગમુત્તમં, ન ચ કાહામિ વિસેન સન્થવ’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ નાહં એતેન અત્થિકોતિ યેન મં તુમ્હે તપ્પેતુકામા ‘‘પરિપૂરેસ્સામા’’તિ વદથ, એતેન આમિસલાભેન પચ્ચયામિસરસેન નાહં અત્થિકો, મય્હં એતેન અત્થો નત્થિ, સન્તુટ્ઠિ પરમં સુખન્તિ ઇતરીતરેહેવ પચ્ચયેહિ યાપેમીતિ અત્થો. ઇદાનિ તેન અનત્થિકભાવે પધાનકારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુખિતો ધમ્મરસેન તપ્પિતો’’તિ. સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મરસેન ચેવ નવવિધલોકુત્તરધમ્મરસેન ચ તપ્પિતો પીણિતો સુખિતો ઉત્તમેન સુખેન સુહિતોતિ અત્થો. પિત્વા રસગ્ગમુત્તમન્તિ સબ્બરસેસુ અગ્ગં સેટ્ઠં તતોયેવ ઉત્તમં યથાવુત્તં ધમ્મરસં પિવિત્વા ઠિતો, તેનાહ – ‘‘સબ્બરસં ધમ્મરસો જિનાતી’’તિ (ધ. પ. ૩૫૪). ન ચ કાહામિ વિસેન સન્થવન્તિ એવરૂપં રસુત્તમં ધમ્મરસં પિવિત્વા ઠિતો વિસેન વિસસદિસેન વિસરસેન સન્થવં સંસગ્ગં ન કરિસ્સામિ, તથાકરણસ્સ કારણં નત્થીતિ અત્થો.

બન્ધુરત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ખિતકત્થેરગાથાવણ્ણના

લહુકો વત મે કાયોતિ આયસ્મતો ખિતકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે યક્ખસેનાપતિ હુત્વા નિબ્બત્તો એકદિવસં યક્ખસમાગમે નિસિન્નો સત્થારં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પવેદેન્તો અપ્ફોટેન્તો ઉટ્ઠહિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, ખિતકોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ મહિદ્ધિકભાવં સુત્વા ‘‘ઇદ્ધિમા ભવિસ્સામી’’તિ પુબ્બહેતુના ચોદિયમાનો પબ્બજિત્વા ભગવતો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૭.૧-૬) –

‘‘પદુમો નામ નામેન, દ્વિપદિન્દો નરાસભો;

પવના અભિનિક્ખમ્મ, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યક્ખાનં સમયો આસિ, અવિદૂરે મહેસિનો;

યેન કિચ્ચેન સમ્પત્તા, અજ્ઝાપેક્ખિંસુ તાવદે.

‘‘બુદ્ધસ્સ ગિરમઞ્ઞાય, અમતસ્સ ચ દેસનં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, અપ્ફોટેત્વા ઉપટ્ઠહિં.

‘‘સુચિણ્ણસ્સ ફલં પસ્સ, ઉપટ્ઠાનસ્સ સત્થુનો;

તિંસકપ્પસહસ્સેસુ, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘ઊનતિંસે કપ્પસતે, સમલઙ્કતનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સવિસેસં ઇદ્ધીસુ વસીભાવેન અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોન્તો ઇદ્ધિપાટિહારિયેન અનુસાસનીપાટિહારિયેન ચ સત્તાનં અનુગ્ગહં કરોન્તો વિહરતિ. સો ભિક્ખૂહિ, ‘‘કથં ત્વં, આવુસો, ઇદ્ધિ વળઞ્જેસી’’તિ પુટ્ઠો તમત્થં આચિક્ખન્તો –

૧૦૪. ‘‘લહુકો વત મે કાયો, ફુટ્ઠો ચ પીતિસુખેન વિપુલેન;

તૂલમિવ એરિતં માલુતેન, પિલવતીવ મે કાયો’’તિ. –

ગાથં અભાસિ. ‘‘ઉદાનવસેના’’તિપિ વદન્તિયેવ.

તત્થ લહુકો વત મે કાયોતિ નીવરણાદિવિક્ખમ્ભનેન ચુદ્દસવિધેન ચિત્તપરિદમનેન ચતુરિદ્ધિપાદકભાવનાય સુટ્ઠુ ચિણ્ણવસીભાવેન ચ મે રૂપકાયો સલ્લહુકો વત, યેન દન્ધં મહાભૂતપચ્ચયમ્પિ નામ ઇમં કરજકાયં ચિત્તવસેન પરિણામેમીતિ અધિપ્પાયો. ફુટ્ઠો ચ પીતિસુખેન વિપુલેનાતિ સબ્બત્થકમેવ ફરન્તેન મહતા ઉળારેન પીતિસહિતેન સુખેન ફુટ્ઠો ચ મે કાયોતિ યોજના. ઇદઞ્ચ યથા કાયો લહુકો અહોસિ, તં દસ્સનત્થં વુત્તં. સુખસઞ્ઞોક્કમનેન હિ સદ્ધિંયેવ લહુસઞ્ઞોક્કમનં હોતિ. સુખસ્સ ફરણઞ્ચેત્થ તંસમુટ્ઠાનરૂપવસેન દટ્ઠબ્બં કથં પન ચતુત્થજ્ઝાનસમઙ્ગિનો પીતિસુખફરણં, સમતિક્કન્તપીતિસુખઞ્હિ તન્તિ ચે? સચ્ચમેતં, ઇદં પન ન ચતુત્થજ્ઝાનલક્ખણવસેન વુત્તં, અથ ખો પુબ્બભાગવસેન. ‘‘પીતિસુખેના’’તિ પન પીતિસહિતસદિસેન સુખેન, ઉપેક્ખા હિ ઇધ સન્તસભાવતાય ઞાણવિસેસયોગતો ચ સુખન્તિ અધિપ્પેતં. તથા હિ વુત્તં ‘‘સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૦૧). પાદકજ્ઝાનારમ્મણેન રૂપકાયારમ્મણેન વા ઇદ્ધિચિત્તેન સહજાતં સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતિ પવિસતિ ફુસતિ સમ્પાપુણાતીતિ અયમ્પિ તત્થ અત્થો. તથા ચાહ અટ્ઠકથાયં (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૩.૧૨) – ‘‘સુખસઞ્ઞા નામ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા. ઉપેક્ખા હિ સન્તં સુખન્તિ વુત્તં સાયેવ સઞ્ઞા નીવરણેહિ ચેવ વિતક્કાદિપચ્ચનીકેહિ ચ વિમુત્તત્તા લહુસઞ્ઞાતિપિ વેદિતબ્બા. તં ઓક્કન્તસ્સ પનસ્સ કરજકાયોપિ તૂલપિચુ વિય સલ્લહુકો હોતિ. સો એવં વાતક્ખિત્તતૂલપિચુનો વિય સલ્લહુકેન દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતી’’તિ. તેનાહ ‘‘તૂલમિવ એરિતં માલુતેન, પિલવતીવ મે કાયો’’તિ. તસ્સત્થો – યદાહં બ્રહ્મલોકં અઞ્ઞં વા ઇદ્ધિયા ગન્તુકામો હોમિ, તદા માલુતેન વાયુના એરિતં ચિત્તં તૂલપિચુ વિય આકાસં લઙ્ઘન્તોયેવ મે કાયો હોતીતિ.

ખિતકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મલિતવમ્ભત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉક્કણ્ઠિતોતિ આયસ્મતો મલિતવમ્ભત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હિમવન્તતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં જાતસ્સરે સકુણો હુત્વા નિબ્બત્તિ, પદુમુત્તરો ભગવા તં અનુગ્ગણ્હન્તો તત્થ ગન્ત્વા જાતસ્સરતીરે ચઙ્કમતિ. સકુણો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સરે કુમુદાનિ ગહેત્વા ભગવન્તં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુરુકચ્છનગરે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, મલિતવમ્ભોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો પચ્છાભૂમહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો વિહરતિ. તસ્સ ચ અયં સભાવો, યત્થ ભોજનસપ્પાયો દુલ્લભો, ઇતરે સુલભા, તતો ન પક્કમતિ. યત્થ પન ભોજનસપ્પાયો સુલભો, ઇતરે દુલ્લભા, તત્થ ન વસતિ પક્કમતેવ. એવં વિહરન્તો ચ હેતુસમ્પન્નતાય મહાપુરિસજાતિકતાય ચ નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૫૧-૫૭) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, મહાજાતસ્સરો અહુ;

પદુમુપ્પલસઞ્છન્નો, પુણ્ડરીકસમોત્થટો.

‘‘કુકુત્થો નામ નામેન, તત્થાસિં સકુણો તદા;

સીલવા બુદ્ધિસમ્પન્નો, પુઞ્ઞાપુઞ્ઞેસુ કોવિદો.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

જાતસ્સરસ્સાવિદૂરે, સઞ્ચરિત્થ મહામુનિ.

‘‘જલજં કુમુદં છેત્વા, ઉપનેસિં મહેસિનો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, પટિગ્ગહિ મહામુનિ.

‘‘તઞ્ચ દાનં દદિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘સોળસેતો કપ્પસતે, આસું વરુણનામકા;

અટ્ઠ એતે જનાધિપા, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનેન્તો –

૧૦૫. ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોપિ ન વસે, રમમાનોપિ પક્કમે;

ન ત્વેવાનત્થસંહિતં, વસે વાસં વિચક્ખણો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ ઉક્કણ્ઠિતોપિ ન વસેતિ યસ્મિં આવાસે વસન્તસ્સ મે ભોજનસપ્પાયાલાભેન અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ ઉક્કણ્ઠા અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ ઉક્કણ્ઠિતોપિ વસામિયેવ ઇતરસપ્પાયલાભેન ન પક્કમે ન પક્કમામિ. ન વસેતિ એત્થ ન-કારેનપિ પક્કમેતિપદં સમ્બન્ધિતબ્બં. રમમાનોપિ પક્કમેતિ યસ્મિં પન આવાસે વસન્તસ્સ મે પચ્ચયવેકલ્લાભાવેન નત્થિ ઉક્કણ્ઠા, અઞ્ઞદત્થુ અભિરમામિ, એવં અભિરમમાનોપિ અવસેસસપ્પાયાલાભેન તતો પક્કમે, ન વસેય્યં. એવં પટિપજ્જન્તોવાહં નચિરસ્સેવ સકત્થં પચ્ચુપાદિન્તિ. અયઞ્ચેત્થ અત્તપટિપત્તિપચ્ચવેક્ખણાયં યોજના. પરસ્સ ઓવાદદાને પન વસેય્ય ન પક્કમેય્યાતિ વિધાનવસેન યોજેતબ્બં. ન ત્વેવાનત્થસંહિતં, વસે વાસં વિચક્ખણોતિ યસ્મિં આવાસે પચ્ચયા સુલભા, સમણધમ્મો ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, યસ્મિઞ્ચ આવાસે પચ્ચયા દુલ્લભા, સમણધમ્મોપિ પારિપૂરિં ન ગચ્છતિ, એવરૂપો આવાસો ઇધ અનત્થસંહિતો નામ અવડ્ઢિસહિતોતિ કત્વા. એવરૂપં વાસં વિચક્ખણો વિઞ્ઞુજાતિકો સકત્થં પરિપૂરેતુકામો નત્વેવ વસેય્ય. યત્થ પન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો આવાસો લબ્ભતિ, સત્તપિ સપ્પાયા લબ્ભન્તિ, તત્થેવ વસેય્યાતિ અત્થો.

મલિતવમ્ભત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુહેમન્તત્થેરગાથાવણ્ણના

સતલિઙ્ગસ્સ અત્થસ્સાતિ આયસ્મતો સુહેમન્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો દ્વાનવુતે કપ્પે તિસ્સસ્સ ભગવતો કાલે વનચરો હુત્વા વને વસતિ, તં અનુગ્ગહિતું ભગવા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તસ્સ આસન્ને ઠાને અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો સુગન્ધાનિ પુન્નાગપુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા ભગવન્તં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પારિયન્તદેસે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુહેમન્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સઙ્કસ્સનગરે મિગદાયે વિહરન્તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા તેપિટકો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો પટિસમ્ભિદાપત્તો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૪૬-૫૦) –

‘‘કાનનં વનમોગય્હ, વસામિ લુદ્દકો અહં;

પુન્નાગં પુપ્ફિતં દિસ્વા, બુદ્ધસેટ્ઠં અનુસ્સરિં.

‘‘તં પુપ્ફં ઓચિનિત્વાન, સુગન્ધં ગન્ધિતં સુભં;

થૂપં કરિત્વા પુલિને, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકમ્હિ નવુતે કપ્પે, એકો આસિં તમોનુદો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ખો યં સાવકેન પત્તબ્બં, તં અનુપ્પત્તં, યંનૂનાહં ઇદાનિ ભિક્ખૂનં અનુગ્ગહં કરેય્ય’’ન્તિ. એવં ચિન્તેત્વા પભિન્નપટિસમ્ભિદતાય અકિલાસુતાય ચ અત્તનો સન્તિકં ઉપગતે ભિક્ખૂ યથારહં ઓવદન્તો અનુસાસન્તો કઙ્ખં છિન્દન્તો ધમ્મં કથેન્તો કમ્મટ્ઠાનં નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા આચિક્ખન્તો વિહરતિ. અથેકદિવસં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ભિક્ખૂનં વિઞ્ઞૂનઞ્ચ પુગ્ગલાનં વિસેસં આચિક્ખન્તો –

૧૦૬. ‘‘સતલિઙ્ગસ્સ અત્થસ્સ, સતલક્ખણધારિનો;

એકઙ્ગદસ્સી દુમ્મેધો, સતદસ્સી ચ પણ્ડિતો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સતલિઙ્ગસ્સાતિ લીનમત્થં ગમેન્તીતિ લિઙ્ગાનિ, અત્થેસુ સદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તાનિ, તાનિ પન સતં અનેકાનિ લિઙ્ગાનિ એતસ્સાતિ સતલિઙ્ગો. અનેકત્થો હિ ઇધ સતસદ્દો, ‘‘સતં સહસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન સઙ્ખ્યાવિસેસત્થો તસ્સ સતલિઙ્ગસ્સ. અત્થસ્સાતિ ઞેય્યસ્સ, ઞેય્યઞ્હિ ઞાણેન અરણીયતો ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. સો ચ એકોપિ અનેકલિઙ્ગો, યથા ‘‘સક્કો પુરિન્દદો મઘવા’’તિ, ‘‘પઞ્ઞા વિજ્જા મેધા ઞાણ’’ન્તિ ચ. યેન લિઙ્ગેન પવત્તિનિમિત્તેન તાવતિંસાધિપતિમ્હિ ઇન્દસદ્દો પવત્તો, ન તેન તત્થ સક્કાદિસદ્દા પવત્તા, અથ ખો અઞ્ઞેન. તથા યેન સમ્માદિટ્ઠિમ્હિ પઞ્ઞાસદ્દો પવત્તો, ન તેન વિજ્જાદિસદ્દા. તેન વુત્તં ‘‘સતલિઙ્ગસ્સ અત્થસ્સા’’તિ.

સતલક્ખણધારિનોતિ અનેકલક્ખણવતો. લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, પચ્ચયભાવિનો અત્થસ્સ અત્તનો ફલં પટિચ્ચ પચ્ચયભાવો, તેન હિ સો અયં ઇમસ્સ કારણન્તિ લક્ખીયતિ. સો ચ એકસ્સેવ અત્થસ્સ અનેકપ્પભેદો ઉપલબ્ભતિ, તેનાહ ‘‘સતલક્ખણધારિનો’’તિ. અથ વા લક્ખીયન્તીતિ લક્ખણાનિ, તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ સઙ્ખતતાદયો પકારવિસેસા તે પન અત્થતો અવત્થાવિસેસા વેદિતબ્બા. તે ચ પન તેસં અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણં લિઙ્ગેન્તિ ઞાપેન્તીતિ ‘‘લિઙ્ગાની’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. તસ્સિમે આકારા, યસ્મા એકસ્સાપિ અત્થસ્સ અનેકે ઉપલબ્ભન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સતલિઙ્ગસ્સ અત્થસ્સ, સતલક્ખણધારિનો’’તિ. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ – ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫).

એકઙ્ગદસ્સી દુમ્મેધોતિ એવં અનેકલિઙ્ગે અનેકલક્ખણે અત્થે યો તત્થ એકઙ્ગદસ્સી અપુથુપઞ્ઞતાય એકલિઙ્ગમત્તં એકલક્ખણમત્તઞ્ચ દિસ્વા અત્તના દિટ્ઠમેવ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવિસ્સ ‘‘મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇતરં પટિક્ખિપતિ, હત્થિદસ્સનકઅન્ધો વિય એકઙ્ગગાહી દુમ્મેધો દુપ્પઞ્ઞો તત્થ વિજ્જમાનાનંયેવ પકારવિસેસાનં અજાનનતો મિચ્છા અભિનિવિસનતો ચ. સતદસ્સી ચ પણ્ડિતોતિ પણ્ડિતો પન તત્થ વિજ્જમાને અનેકેપિ પકારે અત્તનો પઞ્ઞાચક્ખુના સબ્બસો પસ્સતિ. યો વા તત્થ લબ્ભમાને અનેકે પઞ્ઞાચક્ખુના અત્તનાપિ પસ્સતિ, અઞ્ઞેસમ્પિ દસ્સેતિ પકાસેતિ, સો પણ્ડિતો વિચક્ખણો અત્થેસુ કુસલો નામાતિ. એવં થેરો ઉક્કંસગતં અત્તનો પટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિં ભિક્ખૂનં વિભાવેસિ.

સુહેમન્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મસવત્થેરગાથાવણ્ણના

પબ્બજિં તુલયિત્વાનાતિ આયસ્મતો ધમ્મસવત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સુવચ્છો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ ઘરાવાસે દોસં દિસ્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞાયતને પબ્બતન્તરે અસ્સમં કારેત્વા બહૂહિ તાપસેહિ સદ્ધિં વસિ. અથસ્સ કુસલબીજં રોપેતુકામો પદુમુત્તરો ભગવા અસ્સમસમીપે આકાસે ઠત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસિ. સો તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પૂજેતુકામો નાગપુપ્ફાનિ ઓચિનાપેસિ. સત્થા, ‘‘અલં ઇમસ્સ તાપસસ્સ એત્તકં કુસલબીજ’’ન્તિ પક્કામિ. સો પુપ્ફાનિ ગહેત્વા સત્થુ ગમનમગ્ગં ઓકિરિત્વા ચિત્તં પસાદેન્તો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ધમ્મસવોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ઘરાવાસે આદીનવં પબ્બજ્જાય આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા દક્ખિણાગિરિસ્મિં વિહરન્તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૩૯-૪૫) –

‘‘સુવચ્છો નામ નામેન, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

પુરક્ખતો સસિસ્સેહિ, વસતે પબ્બતન્તરે.

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, આગચ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘વેહાસમ્હિ ચઙ્કમતિ, ધૂપાયતિ જલતે તથા;

હાસં મમં વિદિત્વાન, પક્કામિ પાચિનામુખો.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

નાગપુપ્ફં ગહેત્વાન, ગતમગ્ગમ્હિ ઓકિરિં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં પુપ્ફં ઓકિરિં અહં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘એકતિંસે કપ્પસતે, રાજા આસિ મહારહો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સોમનસ્સપ્પત્તો ઉદાનવસેન –

૧૦૭. ‘‘પબ્બજિં તુલયિત્વાન, અગારસ્માનગારિયં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ પબ્બજિં તુલયિત્વાનાતિ ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; મ. નિ. ૨.૧૦; સં. નિ. ૨.૧૫૪) ઘરાવાસે, ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૧૭; મ. નિ. ૧.૧૭૭) કામેસુ આદીનવં તપ્પટિપક્ખતો નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં તુલભૂતાય પઞ્ઞાય વિચારેત્વા વીમંસિત્વાતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇદમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

ધમ્મસવત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ધમ્મસવપિતુત્થેરગાથાવણ્ણના

સ વીસવસ્સસતિકોતિ આયસ્મતો ધમ્મસવપિતુત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભૂતગણે નામ પબ્બતે વિહરન્તં પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં દિસ્વા પસન્નમાનસો તિણસૂલપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો દારપરિગ્ગહં કત્વા ધમ્મસવં નામ પુત્તં લભિત્વા તસ્મિં પબ્બજિતે સયમ્પિ વીસવસ્સસતિકો હુત્વા, ‘‘મમ પુત્તો તાવ તરુણો પબ્બજિ, અથ કસ્મા નાહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતસંવેગો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૩૫-૩૮) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, ભૂતગણો નામ પબ્બતો;

વસતેકો જિનો તત્થ, સયમ્ભૂ લોકનિસ્સટો.

‘‘તિણસૂલં ગહેત્વાન, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં;

એકૂનસતસહસ્સં, કપ્પં ન વિનિપાતિકો.

‘‘ઇતો એકાદસે કપ્પે, એકોસિં ધરણીરુહો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સો ઉદાનેન્તો –

૧૦૮. ‘‘સ વીસવસ્સસતિકો, પબ્બજિં અનગારિયં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સ વીસવસ્સસતિકોતિ સો વીસંવસ્સસતિકો, સો અહં જાતિયા વીસાધિકવસ્સસતિકો સમાનો. પબ્બજિન્તિ પબ્બજ્જં ઉપગચ્છિં. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇદમેવ ચ ઇમસ્સ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

ધમ્મસવપિતુત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરગાથાવણ્ણના

ન નૂનાયં પરમહિતાનુકમ્પિનોતિ આયસ્મતો સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં પબ્બતપાદે વસન્તે સત્ત પચ્ચેકસમ્બુદ્ધે દિસ્વા પસન્નમાનસો કદમ્બપુપ્ફાનિ ગહેત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં ઇબ્ભકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ સઙ્ઘરક્ખિતોતિ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું સહાયં કત્વા અરઞ્ઞે વિહરતિ. થેરસ્સ વસનટ્ઠાનતો અવિદૂરે વનગુમ્બે એકા મિગી વિજાયિત્વા તરુણં છાપં રક્ખન્તી છાતજ્ઝત્તાપિ પુત્તસિનેહેન દૂરે ગોચરાય ન ગચ્છતિ, આસન્ને ચ તિણોદકસ્સ અલાભેન કિલમતિ. તં દિસ્વા થેરો, ‘‘અહો વતાયં લોકો તણ્હાબન્ધનબદ્ધો મહાદુક્ખં અનુભવતિ, ન તં છિન્દિતું સક્કોતી’’તિ સંવેગજાતો તમેવ અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૩૦-૩૪) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, કુક્કુટો નામ પબ્બતો;

તમ્હિ પબ્બતપાદમ્હિ, સત્ત બુદ્ધા વસન્તિ તે.