૧૨. દ્વાદસમવગ્ગો

૧. જેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના

દુપ્પબ્બજ્જં વે દુરધિવાસા ગેહાતિ આયસ્મતો જેન્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કિંકિરાતપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે જેન્તગામે એકસ્સ મણ્ડલિકરાજસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, જેન્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો દહરકાલેયેવ હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો પબ્બજ્જાનિન્નમાનસો હુત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘પબ્બજ્જા નામ દુક્કરા, ઘરાપિ દુરાવાસા, ધમ્મો ચ ગમ્ભીરો, ભોગા ચ દુરધિગમા, કિં નુ ખો કત્તબ્બ’’ન્તિ એવં પન ચિન્તાબહુલો હુત્વા વિચરન્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણિ. સુતકાલતો પટ્ઠાય પબ્બજ્જાભિરતો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૨૧-૨૪) –

‘‘દેવપુત્તો અહં સન્તો, પૂજયિં સિખિનાયકં;

કક્કારુપુપ્ફં પગ્ગય્હ, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ નવમે કપ્પે, રાજા સત્તુત્તમો અહું;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખન્તો, ‘‘અસક્ખિં વતાહં આદિતો મય્હં ઉપ્પન્નવિતક્કં છિન્દિતુ’’ન્તિ સોમનસ્સજાતો વિતક્કસ્સ ઉપ્પન્નાકારં તસ્સ ચ સમ્મદેવ છિન્નતં દસ્સેન્તો –

૧૧૧. ‘‘દુપ્પબ્બજ્જં વે દુરધિવાસા ગેહા, ધમ્મો ગમ્ભીરો દુરધિગમા ભોગા;

કિચ્છા વુત્તિ નો ઇતરીતરેનેવ, યુત્તં ચિન્તેતું સતતમનિચ્ચત’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ દુપ્પબ્બજ્જન્તિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધઞ્ચેવ ઞાતિપરિવટ્ટઞ્ચ પહાય ઇમસ્મિં સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજનસ્સ દુક્કરત્તા દુક્ખં પબ્બજનં, દુક્કરા પબ્બજ્જાતિ દુપ્પબ્બજ્જં. વેતિ નિપાતમત્તં, દળ્હત્થો વા ‘‘પબ્બજ્જા દુક્ખા’’તિ. ગેહઞ્ચે આવસેય્યં, દુરધિવાસા ગેહા, યસ્મા ગેહં અધિવસન્તેન રઞ્ઞા રાજકિચ્ચં, ઇસ્સરેન ઇસ્સરકિચ્ચં, ગહપતિના ગહપતિકિચ્ચં કત્તબ્બં હોતિ, પરિજનો ચેવ સમણબ્રાહ્મણા ચ સઙ્ગહેતબ્બા, તસ્મિં તસ્મિઞ્ચ કત્તબ્બે કરિયમાનેપિ ઘરાવાસો છિદ્દઘટો વિય મહાસમુદ્દો વિય ચ દુપ્પૂરો, તસ્મા ગેહા નામેતે અધિવસિતું આવસિતું દુક્ખા દુક્કરાતિ કત્વા દુરધિવાસા દુરાવાસાતિ. પબ્બજ્જઞ્ચે અનુતિટ્ઠેય્યં ધમ્મો ગમ્ભીરો, યદત્થા પબ્બજ્જા, સો પબ્બજિતેન અધિગન્તબ્બો પટિવેધસદ્ધમ્મો ગમ્ભીરો, ગમ્ભીરઞાણગોચરત્તા દુદ્દસો, દુપ્પટિવિજ્ઝો ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવેન દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા. ગેહઞ્ચે આવસેય્યં, દુરધિગમા ભોગા યેહિ વિના ન સક્કા ગેહં આવસિતું, તે ભોગા દુક્ખેન કસિરેન અધિગન્તબ્બતાય દુરધિગમા. એવં સન્તે ઘરાવાસં પહાય પબ્બજ્જંયેવ અનુતિટ્ઠેય્યં, એવમ્પિ કિચ્છા વુત્તિ નો ઇતરીતરેન ઇધ ઇમસ્મિં બુદ્ધસાસને ઇતરીતરેન યથાલદ્ધેન પચ્ચયેન અમ્હાકં વુત્તિ જીવિકા કિચ્છા દુક્ખા, ઘરાવાસાનં દુરધિવાસતાય ભોગાનઞ્ચ દુરધિગમતાય ગેહે ઇતરીતરેન પચ્ચયેન યાપેતબ્બતાય કિચ્છા કસિરા વુત્તિ અમ્હાકં, તત્થ કિં કાતું વટ્ટતીતિ? યુત્તં ચિન્તેતું સતતમનિચ્ચતં સકલં દિવસં પુબ્બરત્તાપરરત્તઞ્ચ તેભૂમકધમ્મજાતં અનિચ્ચતન્તિ, તતો ઉપ્પાદવયવન્તતો આદિઅન્તવન્તતો તાવકાલિકતો ચ ન નિચ્ચન્તિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ ચિન્તેતું વિપસ્સિતું યુત્તં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સિદ્ધાય ઇતરાનુપસ્સના સુખેનેવ સિજ્ઝન્તીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાવ એત્થ વુત્તા, અનિચ્ચસ્સ દુક્ખાનત્તતાનં અબ્યભિચરણતો સાસનિકસ્સ સુખગ્ગહણતો ચ. તેનાહ – ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫), ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મં’’ (મહાવ. ૧૬; દી. નિ. ૨.૩૭૧; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧), ‘‘વયધમ્મા સઙ્ખારા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૮) ચ તદમિના એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિપક્ખવસેન અપરાપરં ઉપ્પન્ને વિતક્કે નિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતામુખેન વિપસ્સનં આરભિત્વા ઇદાનિ કતકિચ્ચો જાતોતિ દસ્સેતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો પટિપત્તિ’’ન્તિઆદિ. ઇદમેવ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

જેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વચ્છગોત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

તેવિજ્જોહં મહાઝાયીતિ આયસ્મતો વચ્છગોત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલબીજં રોપેન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં રઞ્ઞા નાગરેહિ ચ સદ્ધિં બુદ્ધપૂજં કત્વા તતો પરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સ વચ્છગોત્તતાય વચ્છગોત્તોત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્વા બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો વિમુત્તિં ગવેસન્તો તત્થ સારં અદિસ્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા વિચરન્તો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા તસ્મિં વિસ્સજ્જિતે પસન્નમાનસો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૧૫-૨૦) –

‘‘ઉદેન્તં સતરંસિંવ, પીતરંસિંવ ભાણુમં;

પન્નરસે યથા ચન્દં, નિય્યન્તં લોકનાયકં.

‘‘અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સાનિ, સબ્બે ખીણાસવા અહું;

પરિવારિંસુ સમ્બુદ્ધં, દ્વિપદિન્દં નરાસભં.

‘‘સમ્મજ્જિત્વાન તં વીથિં, નિય્યન્તે લોકનાયકે;

ઉસ્સાપેસિં ધજં તત્થ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ધજં અભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચતુત્થકે કપ્પે, રાજાહોસિં મહબ્બલો;

સબ્બાકારેન સમ્પન્નો, સુધજો ઇતિ વિસ્સુતો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સોમનસ્સજાતો ઉદાનવસેન –

૧૧૨. ‘‘તેવિજ્જોહં મહાઝાયી, ચેતોસમથકોવિદો;

સદત્થો મે અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ તેવિજ્જોહન્તિ યદિપિ મં પુબ્બે તિણ્ણં વેદાનં પારં ગતત્તા ‘‘બ્રાહ્મણો તેવિજ્જો’’તિ સઞ્જાનન્તિ, તં પન સમઞ્ઞામત્તં વેદેસુ વિજ્જાકિચ્ચસ્સ અભાવતો. ઇદાનિ પન પુબ્બેનિવાસઞાણાદીનં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં અધિગતત્તા પરમત્થતો તેવિજ્જો અહં, મહન્તસ્સ અનવસેસસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ ઝાપનતો, મહન્તેન મગ્ગફલઝાનેન મહન્તસ્સ ઉળારસ્સ પણીતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઝાયનતો ચ મહાઝાયી. ચેતોસમથકોવિદોતિ ચિત્તસઙ્ખોભકરાનં સંકિલેસધમ્માનં વૂપસમનેન ચેતસો સમાદહને કુસલો. એતેન તેવિજ્જભાવસ્સ કારણમાહ. સમાધિકોસલ્લસહિતેન હિ આસવક્ખયેન તેવિજ્જતા, ન કેવલેન. સદત્થોતિ સકત્થો ક-કારસ્સાયં દ-કારો કતો ‘‘અનુપ્પત્તસદત્થો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૯; અ. નિ. ૩.૩૮) વિય. ‘‘સદત્થો’’તિ ચ અરહત્તં વેદિતબ્બં. તઞ્હિ અત્તપટિબન્ધટ્ઠેન અત્તાનં અવિજહનટ્ઠેન અત્તનો પરમત્થટ્ઠેન અત્તનો અત્થત્તા ‘‘સકત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વાયં સદત્થો મે મયા અનુપ્પત્તો અધિગતો. એતેન યથાવુત્તં મહાઝાયિભાવં સિખાપત્તં કત્વા દસ્સેતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

વચ્છગોત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

અચ્છોદિકા પુથુસિલાતિ આયસ્મતો વનવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલબીજં રોપેન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો પરસ્સ કમ્મં કત્વા જીવન્તો કસ્સચિ અપરાધં કત્વા મરણભયેન તજ્જિતો પલાયન્તો અન્તરામગ્ગે બોધિરુક્ખં દિસ્વા પસન્નમાનસો તસ્સ મૂલં સમ્મજ્જિત્વા પિણ્ડિબન્ધેહિ અસોકપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા બોધિં અભિમુખો નમસ્સમાનો પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો મારેતું આગતે પચ્ચત્થિકે દિસ્વા તેસુ ચિત્તં અકોપેત્વા બોધિં એવ આવજ્જેન્તો સતપોરિસે પપાતે પપતિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ‘‘વચ્છો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો બિમ્બિસારસમાગમે પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૭-૧૪) –

‘‘પરકમ્માયને યુત્તો, અપરાધં અકાસહં;

વનન્તં અભિધાવિસ્સં, ભયવેરસમપ્પિતો.

‘‘પુપ્ફિતં પાદપં દિસ્વા, પિણ્ડિબન્ધં સુનિમ્મિતં;

તમ્બપુપ્ફં ગહેત્વાન, બોધિયં ઓકિરિં અહં.

‘‘સમ્મજ્જિત્વાન તં બોધિં, પાટલિં પાદપુત્તમં;

પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાન, બોધિમૂલે ઉપાવિસિં.

‘‘ગતમગ્ગં ગવેસન્તા, આગચ્છું મમ સન્તિકં;

તે ચ દિસ્વાનહં તત્થ, આવજ્જિં બોધિમુત્તમં.

‘‘વન્દિત્વાન અહં બોધિં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

અનેકતાલે પપતિં, ગિરિદુગ્ગે ભયાનકે.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બોધિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ તતિયે કપ્પે, રાજા સુસઞ્ઞતો અહં;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિવેકાભિરતિયા વનેયેવ વસિ, તેન વનવચ્છોતિ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. અથ કદાચિ થેરો ઞાતિજનાનુગ્ગહત્થં રાજગહં ગતો તત્થ ઞાતકેહિ ઉપટ્ઠિયમાનો કતિપાહં વસિત્વા ગમનાકારં સન્દસ્સેતિ. તં ઞાતકા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં અનુગ્ગહત્થં ધુરવિહારે વસથ, મયં ઉપટ્ઠહિસ્સામા’’તિ યાચિંસુ. થેરો તેસં પબ્બતરામણેય્યકિત્તનાપદેસેન વિવેકાભિરતિં નિવેદેન્તો –

૧૧૩. ‘‘અચ્છોદિકા પુથુસિલા, ગોનઙ્ગુલમિગાયુતા;

અમ્બુસેવાલસઞ્છન્ના, તે સેલા રમયન્તિ મ’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ અચ્છોદિકાતિ અચ્છં અબહલં સુખુમં ઉદકં એતેસૂતિ ‘‘અચ્છોદકા’’તિ વત્તબ્બે લિઙ્ગવિપલ્લાસેન અચ્છોદિકા’’તિ વુત્તં. એતેન તેસં ઉદકસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. પુથુસિલાતિ પુથુલા વિત્થતા મુદુસુખસમ્ફસ્સા સિલા એતેસૂતિ પુથુસિલા. એતેન નિસજ્જનટ્ઠાનસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ગુન્નં વિય નઙ્ગુલં નઙ્ગુટ્ઠં એતેસન્તિ ગોનઙ્ગુલા, કાળમક્કટા, ‘‘પકતિમક્કટા’’તિપિ વદન્તિયેવ. ગોનઙ્ગુલેહિ ચ પસદાદિકેહિ મિગેહિ ચ તહં તહં વિચરન્તેહિ આયુતા મિસ્સિતાતિ ગોનઙ્ગુલમિગાયુતા. એતેન તેસં અમનુસ્સૂપચારિતાય અરઞ્ઞલક્ખણૂપેતતં દસ્સેતિ. અમ્બુસેવાલસઞ્છન્નાતિ પસવનતો સતતં પગ્ઘરમાનસલિલતાય તહં તહં ઉદકસેવાલસઞ્છાદિતા. તે સેલા રમયન્તિ મન્તિ યત્થાહં વસામિ; તે એદિસા સેલા પબ્બતા વિવેકાભિરતિયા મં રમયન્તિ, તસ્મા તત્થેવાહં ગચ્છામીતિ અધિપ્પાયો. ઇદમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનોતિ આયસ્મતો અધિમુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા મનુસ્સૂપચારં ઉપગન્ત્વા સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અત્તનો વાકચીરં સત્થુ પાદમૂલે પત્થરિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા તસ્મિં અટ્ઠાસિ. તત્થ ઠિતં ભગવન્તં કાળાનુસારેન ગન્ધેન પૂજેત્વા ‘‘સમુદ્ધરસિમં લોક’’ન્તિઆદિકાહિ દસહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ. તં સત્થા ‘‘અનાગતે ઇતો સતસહસ્સકપ્પમત્થકે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા છળભિઞ્ઞો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો યાવાયં બુદ્ધુપ્પાદો, તાવ દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા અધિમુત્તોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો પચ્છિમભવિકત્તા નિસ્સરણં ગવેસન્તો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૩૦૪-૩૩૨) –

‘‘કણિકારંવ જલિતં, દીપરુક્ખંવ ઉજ્જલં;

ઓસધિંવ વિરોચન્તં, વિજ્જુતં ગગને યથા.

‘‘અસમ્ભીતં અનુત્તાસિં, મિગરાજંવ કેસરિં;

ઞાણાલોકં પકાસેન્તં, મદ્દન્તં તિત્થિયે ગણે.

‘‘ઉદ્ધરન્તં ઇમં લોકં, છિન્દન્તં સબ્બસંસયં;

ગજ્જન્તં મિગરાજંવ, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘જટાજિનધરો આસિં, બ્રહા ઉજુ પતાપવા;

વાકચીરં ગહેત્વાન, પાદમૂલે અપત્થરિં.

‘‘કાળાનુસારિયં ગય્હં, અનુલિમ્પિં તથાગતં;

સમ્બુદ્ધમનુલિમ્પેત્વા, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘સમુદ્ધરસિમં લોકં, ઓઘતિણ્ણ મહામુનિ;

ઞાણાલોકેન જોતેસિ, નાવટં ઞાણમુત્તમં.

‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, મદ્દસે પરતિત્થિયે;

ઉસભો જિતસઙ્ગામો, સમ્પકમ્પેસિ મેદનિં.

‘‘મહાસમુદ્દે ઊમિયો, વેલન્તમ્હિ પભિજ્જરે;

તથેવ તવ ઞાણમ્હિ, સબ્બદિટ્ઠી પભિજ્જરે.

‘‘સુખુમચ્છિકજાલેન, સરમ્હિ સમ્પતાનિતે;

અન્તોજાલીકતા પાણા, પીળિતા હોન્તિ તાવદે.

‘‘તથેવ તિત્થિયા લોકે, પુથુપાસણ્ડનિસ્સિતા;

અન્તોઞાણવરે તુય્હં, પરિવત્તન્તિ મારિસ.

‘‘પતિટ્ઠા વુય્હતં ઓઘે, ત્વઞ્હિ નાથો અબન્ધુનં;

ભયટ્ટિતાનં સરણં, મુત્તિત્થીનં પરાયણં.

‘‘એકવીરો અસદિસો, મેત્તાકરુણસઞ્ચયો;

અસમો સુસમો સન્તો, વસી તાદી જિતઞ્જયો.

‘‘ધીરો વિગતસમ્મોહો, અનેજો અકથંકથી;

તુસિતો વન્તદોસોસિ, નિમ્મલો સંયતો સુચિ.

‘‘સઙ્ગાતિગો હતમદો, તેવિજ્જો તિભવન્તગો;

સીમાતિગો ધમ્મગરુ, ગતત્થો હિતવબ્ભુતો.

‘‘તારકો ત્વં યથા નાવા, નિધીવસ્સાસકારકો;

અસમ્ભીતો યથા સીહો, ગજરાજાવ દપ્પિતો.

‘‘થોમેત્વા દસગાથાહિ, પદુમુત્તરં મહાયસં;

વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, તુણ્હી અટ્ઠાસહં તદા.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે ઠિતો સત્થા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો મે સીલઞ્ચ ઞાણઞ્ચ, સદ્ધમ્મઞ્ચાપિ વણ્ણયિ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘સટ્ઠિ કપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

અઞ્ઞે દેવેભિભવિત્વા, ઇસ્સરં કારયિસ્સતિ.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સતિ.

‘‘પબ્બજિત્વાન કાયેન, પાપકમ્મં વિવજ્જિય;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘યથાપિ મેઘો થનયં, તપ્પેતિ મેદનિં ઇમં;

તથેવ ત્વં મહાવીર, ધમ્મેન તપ્પયી મમં.

‘‘સીલં પઞ્ઞઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, થવિત્વા લોકનાયકં;

પત્તોમ્હિ પરમં સન્તિં, નિબ્બાનં પદમચ્ચુતં.

‘‘અહો નૂન સ ભગવા, ચિરં તિટ્ઠેય્ય ચક્ખુમા;

અઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનેય્યું, ફુસેય્યું અમતં પદં.

‘‘અયં મે પચ્છિમા જાતિ, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિથોમયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, કિત્તનાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તના સહ વસન્તે કાયદળ્હિબહુલે ભિક્ખૂ ઓવદન્તો –

૧૧૪. ‘‘કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનો, હિય્યમાનમ્હિ જીવિતે;

સરીરસુખગિદ્ધસ્સ, કુતો સમણસાધુતા’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનોતિ દુટ્ઠુલ્લં અસુભયોગ્યતા, કાયસ્સ દુટ્ઠુલ્લં કાયદુટ્ઠુલ્લં, કાયદુટ્ઠુલ્લં ગરુ સમ્ભાવિતં યસ્સ સો કાયદુટ્ઠુલ્લગરુ, અનિસ્સરણપ્પઞ્ઞો હુત્વા કાયપોસનપ્પસુતો કાયદળ્હિબહુલોતિ અત્થો, તસ્સ કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનો. હિય્યમાનમ્હિ જીવિતેતિ કુન્નદીનં ઉદકં વિય જીવિતસઙ્ખારે લહુસો ખીયમાને. સરીરસુખગિદ્ધસ્સાતિ પણીતાહારાદીહિ અત્તનો કાયસ્સ સુખેન ગેધં આપન્નસ્સ. કુતો સમણસાધુતાતિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમણભાવેન સાધુતા સુસમણતા કુતો કેન કારણેન સિયા, એકંસતો પન કાયે જીવિતે ચ નિરપેક્ખસ્સ ઇતરીતરસન્તોસેન સન્તુટ્ઠસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સેવ સમણસાધુતાતિ અધિપ્પાયો.

અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મહાનામત્થેરગાથાવણ્ણના

એસાવહિય્યસે પબ્બતેનાતિ આયસ્મતો મહાનામત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો ઘરાવાસં પહાય અઞ્ઞતરાય નદિયા તીરે અસ્સમં કારેત્વા સમ્બહુલે બ્રાહ્મણે મન્તે વાચેન્તો વિહરતિ. અથેકદિવસં ભગવા તં અનુગ્ગણ્હિતું તસ્સ અસમપદં ઉપગચ્છિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસિન્ને ભગવતિ સુમધુરં મધું ઉપનામેસિ. તં ભગવા પરિભુઞ્જિત્વા હેટ્ઠા અધિમુત્તત્થેરવત્થુમ્હિ વુત્તનયેન અનાગતં બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાનામોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતો સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નેસાદકે નામ પબ્બતે વિહરન્તો કિલેસપરિયુટ્ઠાનં વિક્ખમ્ભેતું અસક્કોન્તો ‘‘કિં મે ઇમિના સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ જીવિતેના’’તિ અત્તભાવં નિબ્બિન્દન્તો ઉચ્ચં પબ્બતસિખરં અભિરુહિત્વા ‘‘ઇતો પાતેત્વા તં મારેસ્સામી’’તિ અત્તાનં પરં વિય નિદ્દિસન્તો –

૧૧૫. ‘‘એસાવહિય્યસે પબ્બતેન, બહુકુટજસલ્લકિકેન;

નેસાદકેન ગિરિના, યસસ્સિના પરિચ્છદેના’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ એસાવહિય્યસેતિ એસો ત્વં મહાનામ અવહિય્યસે પરિહાયસિ. પબ્બતેનાતિ નિવાસટ્ઠાનભૂતેન ઇમિના પબ્બતેન. બહુકુટજસલ્લકિકેનાતિ બહૂહિ કુટજેહિ ઇન્દસાલરુક્ખેહિ સલ્લકીહિ ઇન્દસાલરુક્ખેહિ વા સમન્નાગતેન. નેસાદકેનાતિ એવંનામકેન. ગિરિનાતિ સેલેન. સેલો હિ સન્ધિસઙ્ખાતેહિ પબ્બેહિ ઠિતત્તા ‘‘પબ્બતો’’તિ, પસવનાદિવસેન જલસ્સ, સારભૂતાનં ભેસજ્જાદિવત્થૂનઞ્ચ ગિરણતો ‘‘ગિરી’’તિ વુચ્ચતિ. તદુભયત્થસમ્ભવતો પનેત્થ ‘‘પબ્બતેના’’તિ વત્વા ‘‘ગિરિના’’તિ ચ વુત્તં. યસસ્સિનાતિ સબ્બગુણેહિ વિસ્સુતેન પકાસેન. પરિચ્છદેનાતિ નાનાવિધરુક્ખગચ્છલતાહિ સમન્તતો છન્નેન, વસનટ્ઠાનતાય વા તુય્હં પરિચ્છદભૂતેન. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – મહાનામ, યદિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા વિતક્કબહુલો હોસિ, એવં ત્વં ઇમિના છાયૂદકસમ્પન્નેન સપ્પાયેન નિવાસનટ્ઠાનભૂતેન નેસાદકગિરિના પરિહાયસિ, ઇદાનિહં તં ઇતો પાતેત્વા મારેસ્સામિ, તસ્મા ન લબ્ભા વિતક્કવસિકેન ભવિતુન્તિ. એવં થેરો અત્તાનં સન્તજ્જેન્તોયેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૩૩૩-૩૫૨) –

‘‘સિન્ધુયા નદિયા તીરે, સુકતો અસ્સમો મમ;

તત્થ વાચેમહં સિસ્સે, ઇતિહાસં સલક્ખણં.

‘‘ધમ્મકામા વિનીતા તે, સોતુકામા સુસાસનં;

છળઙ્ગે પારમિપ્પત્તા, સિન્ધુકૂલે વસન્તિ તે.

‘‘ઉપ્પાતગમને ચેવ, લક્ખણેસુ ચ કોવિદા;

ઉત્તમત્થં ગવેસન્તા, વસન્તિ વિપિને તદા.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, લોકે ઉપ્પજ્જિ તાવદે;

અમ્હાકં અનુકમ્પન્તો, ઉપાગચ્છિ વિનાયકો.

‘‘ઉપાગતં મહાવીરં, સુમેધં લોકનાયકં;

તિણસન્થારકં કત્વા, લોકજેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘વિપિનાતો મધું ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

સમ્બુદ્ધો પરિભુઞ્જિત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘યો તં અદાસિ મધું મે, પસન્નો સેહિ પાણિભિ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘ઇમિના મધુદાનેન, તિણસન્થારકેન ચ;

તિંસ કપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘દેવલોકા ઇધાગન્ત્વા, માતુકુચ્છિં ઉપાગતે;

મધુવસ્સં પવસ્સિત્થ, છાદયં મધુના મહિં.

‘‘મયિ નિક્ખન્તમત્તમ્હિ, કુચ્છિયા ચ સુદુત્તરા;

તત્રાપિ મધુવસ્સં મે, વસ્સતે નિચ્ચકાલિકં.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, પબ્બજિં અનગારિયં;

લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ, મધુદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સબ્બકામસમિદ્ધોહં, ભવિત્વા દેવમાનુસે;

તેનેવ મધુદાનેન, પત્તોમ્હિ આસવક્ખયં.

‘‘વુટ્ઠમ્હિ દેવે ચતુરઙ્ગુલે તિણે, સમ્પુપ્ફિતે ધરણીરુહે સઞ્છન્ને;