૨. કસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

યેન યેન સુભિક્ખાનીતિ આયસ્મતો કસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા તીસુ વેદેસુ અઞ્ઞેસુ ચ બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો, સો એકદિવસં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સુમનપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. કરોન્તો ચ સત્થુ સમન્તતો ઉપરિ ચ પુપ્ફમુટ્ઠિયો ખિપિ. બુદ્ધાનુભાવેન પુપ્ફાનિ પુપ્ફાસનાકારેન સત્તાહં અટ્ઠંસુ. સો તં અચ્છરિયં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસો અહોસિ. અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કપ્પસતસહસ્સં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, કસ્સપોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ દહરકાલેયેવ પિતા કાલમકાસિ. માતા તં પટિજગ્ગતિ. સો એકદિવસં જેતવનં ગતો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા હેતુસમ્પન્નતાય તસ્મિંયેવ આસને સોતાપન્નો હુત્વા માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિતો સત્થરિ વુટ્ઠવસ્સે પવારેત્વા જનપદચારિકં પક્કન્તે સયમ્પિ સત્થારા સદ્ધિં ગન્તુકામો આપુચ્છિતું માતુ સન્તિકં અગમાસિ. માતા વિસ્સજ્જેન્તી ઓવાદવસેન –

૮૨. ‘‘યેન યેન સુભિક્ખાનિ, સિવાનિ અભયાનિ ચ;

તેન પુત્તક ગચ્છસ્સુ, મા સોકાપહતો ભવા’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ યેન યેનાતિ યત્થ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં, યસ્મિં યસ્મિં દિસાભાગેતિ અત્થો. સુભિક્ખાનીતિ સુલભપિણ્ડાનિ, રટ્ઠાનીતિ અધિપ્પાયો. સિવાનીતિ ખેમાનિ અરોગાનિ. અભયાનીતિ ચોરભયાદીહિ નિબ્ભયાનિ, રોગદુબ્ભિક્ખભયાનિ પન ‘‘સુભિક્ખાનિ, સિવાની’’તિ પદદ્વયેનેવ ગહિતાનિ. તેનાતિ તત્થ, તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગેતિ અત્થો. પુત્તકાતિ અનુકમ્પન્તી તં આલપતિ. માતિ પટિસેધત્થે નિપાતો સોકાપહતોતિ વુત્તગુણરહિતાનિ રટ્ઠાનિ ગન્ત્વા દુબ્ભિક્ખભયાદિજનિતેન સોકેન ઉપહતો મા ભવ માહોસીતિ અત્થો. તં સુત્વા થેરો, ‘‘મમ માતા મય્હં સોકરહિતટ્ઠાનગમનં આસીસતિ, હન્દ મયં સબ્બસો અચ્ચન્તમેવ સોકરહિતં ઠાનં પત્તું યુત્ત’’ન્તિ ઉસ્સાહજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૧-૯) –

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

અબ્ભોકાસે ઠિતો સન્તો, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘સીહં યથા વનચરં, બ્યગ્ઘરાજંવ નિત્તસં;

તિધાપભિન્નમાતઙ્ગં, કુઞ્જરંવ મહેસિનં.

‘‘સેરેયકં ગહેત્વાન, આકાસે ઉક્ખિપિં અહં;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, પરિવારેન્તિ સબ્બસો.

‘‘અધિટ્ઠહિ મહાવીરો, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

સમન્તા પુપ્ફચ્છદના, ઓકિરિંસુ નરાસભં.

‘‘તતો સા પુપ્ફકઞ્ચુકા, અન્તોવણ્ટા બહિમુખા;

સત્તાહં છદનં કત્વા, તતો અન્તરધાયથ.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

બુદ્ધે ચિત્તં પસાદેસિં, સુગતે લોકનાયકે.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘પન્નરસસહસ્સમ્હિ, કપ્પાનં પઞ્ચવીસતિ;

વીતમલાસનામા ચ, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘ઇદમેવ માતુ વચનં અરહત્તપ્પત્તિયા અઙ્કુસં જાત’’ન્તિ તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

કસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.