૧. સમિતિગુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

યં મયા પકતં પાપન્તિ આયસ્મતો સમિતિગુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નચિત્તો જાતિસુમનપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન યત્થ યત્થ ભવે નિબ્બત્તિ, તત્થ તત્થ કુલરૂપપરિવારસમ્પદાય અઞ્ઞે સત્તે અભિભવિત્વા અટ્ઠાસિ. એકસ્મિં પન અત્તભાવે અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘અયં મુણ્ડકો કુટ્ઠી મઞ્ઞે, તેનાયં પટિચ્છાદેત્વા વિચરતી’’તિ નિટ્ઠુભિત્વા પક્કામિ. સો તેન કમ્મેન બહું કાલં નિરયે પચ્ચિત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તો પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં ઉપગતો એકં સીલાચારસમ્પન્નં ઉપાસકં દિસ્વા દોસન્તરો હુત્વા, ‘‘કુટ્ઠરોગી ભવેય્યાસી’’તિ અક્કોસિ, ન્હાનતિત્થે ચ મનુસ્સેહિ ઠપિતાનિ ન્હાનચુણ્ણાનિ દૂસેસિ. સો તેન કમ્મેન પુન નિરયે નિબ્બત્તિત્વા બહૂનિ વસ્સાનિ દુક્ખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સમિતિગુત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સુવિસુદ્ધસીલો હુત્વા વિહરતિ. તસ્સ પુરિમકમ્મનિસ્સન્દેન કુટ્ઠરોગો ઉપ્પજ્જિ, તેન તસ્સ સરીરાવયવા યેભુય્યેન છિન્નભિન્ના હુત્વા પગ્ઘરન્તિ. સો ગિલાનસાલાયં વસતિ. અથેકદિવસં ધમ્મસેનાપતિ ગિલાનપુચ્છં ગન્ત્વા તત્થ તત્થ ગિલાને ભિક્ખૂ પુચ્છન્તો તં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘આવુસો, યાવતા ખન્ધપ્પવત્તિ નામ, સબ્બં દુક્ખમેવ વેદના. ખન્ધેસુ પન અસન્તેસુયેવ નત્થિ દુક્ખ’’ન્તિ વેદનાનુપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા અગમાસિ. સો થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞા સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૮૨-૯૦) –

‘‘જાયન્તસ્સ વિપસ્સિસ્સ, આલોકો વિપુલો અહુ;

પથવી ચ પકમ્પિત્થ, સસાગરા સપબ્બતા.

‘‘નેમિત્તા ચ વિયાકંસુ, બુદ્ધો લોકે ભવિસ્સતિ;

અગ્ગો ચ સબ્બસત્તાનં, જનતં ઉદ્ધરિસ્સતિ.

‘‘નેમિત્તાનં સુણિત્વાન, જાતિપૂજમકાસહં;

એદિસા પૂજના નત્થિ, યાદિસા જાતિપૂજના.

‘‘સઙ્ખરિત્વાન કુસલં, સકં ચિત્તં પસાદયિં;

જાતિપૂજં કરિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

સબ્બે સત્તે અભિભોમિ, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ધાતિયો મં ઉપટ્ઠેન્તિ, મમ ચિત્તવસાનુગા;

ન તા સક્કોન્તિ કોપેતું, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પૂજમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, જાતિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સુપારિચરિયા નામ, ચતુત્તિંસ જનાધિપા;

ઇતો તતિયકપ્પમ્હિ, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન એતરહિ અનુભુય્યમાનરોગવસેન પુરિમજાતીસુ અત્તના કતં પાપકમ્મં અનુસ્સરિત્વા તસ્સ ઇદાનિ સબ્બસો પહીનભાવં વિભાવેન્તો –

૮૧. ‘‘યં મયા પકતં પાપં, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતિસુ;

ઇધેવ તં વેદનીયં, વત્થુ અઞ્ઞં ન વિજ્જતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ પાપન્તિ અકુસલં કમ્મં. તઞ્હિ લામકટ્ઠેન પાપન્તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બેતિ પુરા. અઞ્ઞાસુ જાતિસૂતિ ઇતો અઞ્ઞાસુ જાતીસુ, અઞ્ઞેસુ અત્તભાવેસુ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યદિપિ મયા ઇમસ્મિં અત્તભાવે ન તાદિસં પાપં કતં અત્થિ, ઇદાનિ પન તસ્સ સમ્ભવોયેવ નત્થિ. યં પન ઇતો અઞ્ઞાસુ જાતીસુ કતં અત્થિ, ઇધેવ તં વેદનીયં, તઞ્હિ ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વેદયિતબ્બં અનુભવિતબ્બં ફલં, કસ્મા? વત્થુ અઞ્ઞં ન વિજ્જતીતિ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનોકાસો અઞ્ઞો ખન્ધપ્પબન્ધો નત્થિ, ઇમે પન ખન્ધા સબ્બસો ઉપાદાનાનં પહીનત્તા અનુપાદાનો વિય જાતવેદો ચરિમકચિત્તનિરોધેન અપ્પટિસન્ધિકા નિરુજ્ઝન્તીતિ અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સમિતિગુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.