૪. સુયામનત્થેરગાથાવણ્ણના

કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદોતિ આયસ્મતો સુયામનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે ધઞ્ઞવતીનગરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્વા બ્રાહ્મણમન્તે વાચેતિ. તેન ચ સમયેન વિપસ્સી ભગવા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ધઞ્ઞવતીનગરં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો પસન્નચિત્તો અત્તનો ગેહં નેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા તસ્સૂપરિ પુપ્ફસન્થારં સન્થરિત્વા અદાસિ, સત્થરિ તત્થ નિસિન્ને પણીતેન આહારેન સન્તપ્પેસિ, ભુત્તાવિઞ્ચ પુપ્ફગન્ધેન પૂજેસિ. સત્થા અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુયામનોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ પરમનિસ્સમયુત્તો હુત્વા ગેહવાસીનં કામૂપભોગં જિગુચ્છિત્વા ઝાનનિન્નો ભગવતો વેસાલિગમને પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૬૫-૭૪) –

‘‘નગરે ધઞ્ઞવતિયા, અહોસિં બ્રાહ્મણો તદા;

લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સનિઘણ્ડુસકેટુભે.

‘‘પદકો વેય્યાકરણો, નિમિત્તકોવિદો અહં;

મન્તે ચ સિસ્સે વાચેસિં, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ.

‘‘પઞ્ચ ઉપ્પલહત્થાનિ, પિટ્ઠિયં ઠપિતાનિ મે;

આહુતિં યિટ્ઠુકામોહં, પિતુમાતુસમાગમે.

‘‘તદા વિપસ્સી ભગવા, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો;

ઓભાસેન્તો દિસા સબ્બા, આગચ્છતિ નરાસભો.

‘‘આસનં પઞ્ઞપેત્વાન, નિમન્તેત્વા મહામુનિં;

સન્થરિત્વાન તં પુપ્ફં, અભિનેસિં સકં ઘરં.

‘‘યં મે અત્થિ સકે ગેહે, આમિસં પચ્ચુપટ્ઠિતં;

તાહં બુદ્ધસ્સ પાદાસિં, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘ભુત્તાવિં કાલમઞ્ઞાય પુપ્ફહત્થમદાસહં;

અનુમોદિત્વાન સબ્બઞ્ઞૂ, પક્કામિ ઉત્તરામુખો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અનન્તરં ઇતો કપ્પે, રાજાહું વરદસ્સનો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા નીવરણપ્પહાનકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૭૪. ‘‘કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદો, થિનમિદ્ધઞ્ચ ભિક્ખુનો;

ઉદ્ધચ્ચં વિચિકિચ્છા ચ, સબ્બસોવ ન વિજ્જતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ કામચ્છન્દોતિ કામેસુ છન્દો, કામો ચ સો છન્દો ચાતિપિ કામચ્છન્દો, કામરાગો. ઇધ પન સબ્બોપિ રાગો કામચ્છન્દો અગ્ગમગ્ગવજ્ઝસ્સાપિ અધિપ્પેતત્તા, તેનાહ ‘‘સબ્બસોવ ન વિજ્જતી’’તિ. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા, તત્થ પવત્તો રાગો કામચ્છન્દો, તેનાહ ભગવા – ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચનીવરણં અવિજ્જાનીવરણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) બ્યાપજ્જતિ ચિત્તં પૂતિભાવં ગચ્છતિ એતેનાતિ બ્યાપાદો, ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિનયપ્પવત્તો (ધ. સ. ૧૦૬૬; વિભ. ૯૦૯) આઘાતો. થિનં ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અનુસ્સાહસંહનનં, મિદ્ધં કાયસ્સ અકલ્યતા અસત્તિવિઘાતો, તદુભયમ્પિ થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ થિનમિદ્ધં, કિચ્ચાહારપટિપક્ખાનં એકતાય એકં કત્વા વુત્તં. ઉદ્ધતભાવો ઉદ્ધચ્ચં, યેન ધમ્મેન ચિત્તં ઉદ્ધતં હોતિ અવૂપસન્તં, સો ચેતસો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણેનેવ ચેત્થ કિચ્ચાહારપટિપક્ખાનં સમાનતાય કુક્કુચ્ચમ્પિ ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તં પચ્છાનુતાપલક્ખણં. યો હિ કતાકતકુસલાકુસલૂપનિસ્સયો વિપ્પટિસારો, તં કુક્કુચ્ચં. વિચિકિચ્છાતિ, ‘‘એવં નુ ખો ન નુ ખો’’તિ સંસયં આપજ્જતિ, ધમ્મસભાવં વા વિચિનન્તો કિચ્છતિ કિલમતિ એતાયાતિ વિચિકિચ્છા, બુદ્ધાદિવત્થુકો સંસયો. સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન વિજ્જતીતિ નત્થિ, મગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા ન ઉપલબ્ભતિ. ઇદઞ્ચ પદદ્વયં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં અયઞ્હેત્થ યોજના – યસ્સ ભિક્ખુનો તેન તેન અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદો ચ થિનમિદ્ધઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચઞ્ચ વિચિકિચ્છા ચ સબ્બસોવ ન વિજ્જતિ, તસ્સ ન કિઞ્ચિ કરણીયં, કતસ્સ વા પતિચયોતિ અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ. પઞ્ચસુ હિ નીવરણેસુ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નેસુ તદેકટ્ઠતાય સબ્બેપિ કિલેસા સમુચ્છિન્નાયેવ હોન્તિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બેતે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬).

સુયામનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.