૮. અટ્ઠમવગ્ગો

૧. વચ્છપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિનાતિ આયસ્મતો વચ્છપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ આચિનન્તો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો એકદિવસં મહતિયા કંસપાતિયા પાયાસં આદાય દક્ખિણેય્યં પરિયેસન્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં આકાસે ચઙ્કમન્તં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા દાતુકામતં દસ્સેસિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વચ્છપાલોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો બિમ્બિસારસમાગમે ઉરુવેલકસ્સપત્થેરેન ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેત્વા સત્થુ પરમનિપચ્ચકારે કતે તં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્તાહપબ્બજિતો એવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૨૬-૩૪) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણો સમ્બુદ્ધો, બાત્તિંસવરલક્ખણો;

પવના અભિનિક્ખન્તો, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો.

‘‘મહચ્ચા કંસપાતિયા, વડ્ઢેત્વા પાયસં અહં;

આહુતિં યિટ્ઠુકામો સો, ઉપનેસિં બલિં અહં.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

ચઙ્કમં સુસમારૂળ્હો, અમ્બરે અનિલાયને.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

ઠપયિત્વા કંસપાતિં, વિપસ્સિં અભિવાદયિં.

‘‘તુવં દેવોસિ સબ્બઞ્ઞૂ, સદેવે સહમાનુસે;

અનુકમ્પં ઉપાદાય, પટિગ્ગણ્હ મહામુનિ.

‘‘પટિગ્ગહેસિ ભગવા, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે મહામુનિ.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પાયાસસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘એકતાલીસિતો કપ્પે, બુદ્ધો નામાસિ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સુખેનેવ અત્તના નિબ્બાનસ્સ અધિગતભાવં વિભાવેન્તો –

૭૧. ‘‘સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિના, મતિકુસલેન નિવાતવુત્તિના;

સંસેવિતવુદ્ધસીલિના, નિબ્બાનં ન હિ તેન દુલ્લભ’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિનાતિ અતિવિય દુદ્દસટ્ઠેન સુખુમે, સણ્હટ્ઠેન નિપુણે સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિઅત્થે અનિચ્ચતાદિં ઓરોપેત્વા પસ્સતીતિ સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સી, તેન. મતિકુસલેનાતિ મતિયા પઞ્ઞાય કુસલેન છેકેન, ‘‘એવં પવત્તમાનસ્સ પઞ્ઞા વડ્ઢતિ, એવં ન વડ્ઢતી’’તિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગપઞ્ઞાય ઉપ્પાદને કુસલેન. નિવાતવુત્તિનાતિ સબ્રહ્મચારીસુ નિવાતનીચવત્તનસીલેન, વુડ્ઢેસુ નવેસુ ચ યથાનુરૂપપટિપત્તિના. સંસેવિતવુદ્ધસીલિનાતિ સંસેવિતં આચિણ્ણં વુદ્ધસીલં સંસેવિતવુદ્ધસીલં, તં યસ્સ અત્થિ, તેન સંસેવિતવુદ્ધસીલિના. અથ વા સંસેવિતા ઉપાસિતા વુદ્ધસીલિનો એતેનાતિ સંસેવિતવુદ્ધસીલી, તેન. હીતિસદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા યો નિવાતવુત્તિ સંસેવિતવુદ્ધસીલી મતિકુસલો સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સી ચ, તસ્મા નિબ્બાનં ન તસ્સ દુલ્લભન્તિ અત્થો. નિવાતવુત્તિતાય હિ સંસેવિતવુદ્ધસીલિતાય ચ પણ્ડિતા તં ઓવદિતબ્બં અનુસાસિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેસઞ્ચ ઓવાદે ઠિતો સયં મતિકુસલતાય સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિતાય ચ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ નિબ્બાનં અધિગચ્છતીતિ, અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસીતિ.

વચ્છપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આતુમત્થેરગાથાવણ્ણના

યથા કળીરો સુસુ વડ્ઢિતગ્ગોતિ આયસ્મતો આતુમત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં આચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં અન્તરવીથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ગન્ધોદકેન ગન્ધચુણ્ણેન ચ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઞાણસ્સ પન અપરિપક્કત્તા વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. અથ ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, આતુમોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ માતા ‘‘પુત્તસ્સ મે ભરિયં આનેસ્સામા’’તિ ઞાતકેહિ સમ્મન્તેસિ. સો તં ઉપધારેત્વા હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘કિં મય્હં ઘરાવાસેન, ઇદાનેવ પબ્બજિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિતમ્પિ નં માતા ઉપ્પબ્બાજેતુકામા નાનાનયેહિ પલોભેતિ. સો તસ્સા અવસરં અદત્વા અત્તનો અજ્ઝાસયં પકાસેન્તો –

૭૨. ‘‘યથા કળીરો સુસુ વડ્ઢિતગ્ગો, દુન્નિક્ખમો હોતિ પસાખજાતો;

એવં અહં ભરિયાયાનીતાય, અનુમઞ્ઞ મં પબ્બજિતોમ્હિ દાની’’તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ કળીરોતિ અઙ્કુરો, ઇધ પન વંસઙ્કુરો અધિપ્પેતો. સુસૂતિ તરુણો. વડ્ઢિતગ્ગોતિ પવડ્ઢિતસાખો. સુસુવડ્ઢિતગ્ગોતિ વા સુટ્ઠુ વડ્ઢિતસાખો સઞ્જાતપત્તસાખો. દુન્નિક્ખમોતિ વેળુગુમ્બતો નિક્ખામેતું નીહરિતું અસક્કુણેય્યો. પસાખજાતોતિ જાતપસાખો, સાખાનમ્પિ પબ્બે પબ્બે ઉપ્પન્નઅનુસાખો. એવં અહં ભરિયાયાનીતાયાતિ યથા વંસો વડ્ઢિતગ્ગો વંસન્તરેસુ સંસટ્ઠ સાખાપસાખો વેળુગુમ્બતો દુન્નીહરણીયો હોતિ, એવં અહમ્પિ ભરિયાય મય્હં આનીતાય પુત્તધીતાદિવસેન વડ્ઢિતગ્ગો આસત્તિવસેન ઘરાવાસતો દુન્નીહરણીયો ભવેય્યં. યથા પન વંસકળીરો અસઞ્જાતસાખબન્ધો વેળુગુમ્બતો સુનીહરણીયોવ હોતિ, એવં અહમ્પિ અસઞ્જાતપુત્તદારાદિબન્ધો સુનીહરણીયો હોમિ, તસ્મા અનાનીતાય એવ ભરિયાય અનુમઞ્ઞ મં અત્તનાવ મં અનુજાનાપેત્વા. પબ્બજિતોમ્હિ દાનીતિ, ‘‘ઇદાનિ પન પબ્બજિતો અમ્હિ, સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ અત્તનો નેક્ખમ્માભિરતિં પકાસેસિ, અથ વા ‘‘અનુમઞ્ઞ મં પબ્બજિતોમ્હિ દાની’’તિ માતુ કથેતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યદિપિ તાય પુબ્બે નાનુમતં, ઇદાનિ પન પબ્બજિતો અમ્હિ, તસ્મા અનુમઞ્ઞ અનુજાનાહિ મં સમણભાવેયેવ ઠાતું, નાહં તયા નિવત્તનીયોતિ. એવં પન કથેન્તો યથાઠિતોવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા કિલેસે ખેપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૩૫-૪૦) –

‘‘નિસજ્જ પાસાદવરે, વિપસ્સિં અદ્દસં જિનં;

કકુધં વિલસન્તંવ, સબ્બઞ્ઞું તમનાસકં.

‘‘પાસાદસ્સાવિદૂરે ચ, ગચ્છતિ લોકનાયકો;

પભા નિદ્ધાવતે તસ્સ, યથા ચ સતરંસિનો.

‘‘ગન્ધોદકઞ્ચ પગ્ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠં સમોકિરિં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ગન્ધોદકમાકિરિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, સુગન્ધો નામ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા માતરં આપુચ્છિત્વા તસ્સા પેક્ખન્તિયાયેવ આકાસેન પક્કામિ. સો અરહત્તપ્પત્તિયા ઉત્તરિકાલમ્પિ અન્તરન્તરા તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ ‘‘પબ્બજિતોમ્હી’’તિ ઇમિનાપદેસેન અયમ્પિ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસિ અત્તનો સન્તાને રાગાદિમલસ્સ પબ્બાજિતભાવદીપનતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા ‘પબ્બજિતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૩૮૮).

આતુમત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. માણવત્થેરગાથાવણ્ણના

જિણ્ણઞ્ચ દિસ્વા દુખિતઞ્ચ બ્યાધિતન્તિ આયસ્મતો માણવત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા લક્ખણધરો હુત્વા વિપસ્સિસ્સ ભગવતો અભિજાતિયા લક્ખણાનિ પરિગ્ગહેત્વા પુબ્બનિમિત્તાનિ સાવેત્વા, ‘‘એકંસેન અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા નાનાનયેહિ થોમેત્વા અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા યાવ સત્તવસ્સાનિ, તાવ અન્તોઘરેયેવ વડ્ઢિત્વા સત્તમે સંવચ્છરે ઉપનયનત્થં ઉય્યાનં નીતો અન્તરામગ્ગે જિણ્ણાતુરમતે દિસ્વા તેસં અદિટ્ઠપુબ્બત્તા તે પરિજને પુચ્છિત્વા જરારોગમરણસભાવં સુત્વા સઞ્જાતસંવેગો તતો અનિવત્તન્તો વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૪૧-૬૪) –

‘‘જાયમાને વિપસ્સિમ્હિ, નિમિત્તં બ્યાકરિં અહં;

નિબ્બાપયિઞ્ચ જનતં, બુદ્ધો લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, દસસહસ્સિ કમ્પતિ;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, આલોકો વિપુલો અહુ;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, સરિતાયો ન સન્દયું;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, અવીચગ્ગિ ન પજ્જલિ;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, પક્ખિસઙ્ઘો ન સઞ્ચરિ;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, વાતક્ખન્ધો ન વાયતિ;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, સબ્બરતનાનિ જોતયું;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનસ્મિં, સત્તાસું પદવિક્કમા;

સો દાનિ ભગવા સત્થા, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા.

‘‘જાતમત્તો ચ સમ્બુદ્ધો, દિસા સબ્બા વિલોકયિ;

વાચાસભિમુદીરેસિ, એસા બુદ્ધાન ધમ્મતા.

‘‘સંવેજયિત્વા જનતં, થવિત્વા લોકનાયકં;

સમ્બુદ્ધં અભિવાદેત્વા, પક્કામિં પાચિનામુખો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિથોમયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થોમનાય ઇદં ફલં.

‘‘ઇતો નવુતિકપ્પમ્હિ, સમ્મુખાથવિકવ્હયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘પથવીદુન્દુભિ નામ, એકૂનનવુતિમ્હિતો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘અટ્ઠાસીતિમ્હિતો કપ્પે, ઓભાસો નામ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘સત્તાસીતિમ્હિતો કપ્પે, સરિતચ્છેદનવ્હયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘અગ્ગિનિબ્બાપનો નામ, કપ્પાનં છળસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘ગતિપચ્છેદનો નામ, કપ્પાનં પઞ્ચસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘રાજા વાતસમો નામ, કપ્પાનં ચુલ્લસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘રતનપજ્જલો નામ, કપ્પાનં તેઅસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘પદવિક્કમનો નામ, કપ્પાનં દ્વેઅસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘રાજા વિલોકનો નામ, કપ્પાનં એકસીતિયા;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘ગિરસારોતિ નામેન, કપ્પેસીતિમ્હિ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અધિગતારહત્તો પન ભિક્ખૂહિ, ‘‘કેન, ત્વં આવુસો, સંવેગેન અતિદહરોવ સમાનો પબ્બજિતો’’તિ પુચ્છિતો અત્તનો પબ્બજ્જાનિમિત્તકિત્તનાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૭૩. ‘‘જિણ્ણઞ્ચ દિસ્વા દુખિતઞ્ચ બ્યાધિતં, મતઞ્ચ દિસ્વા ગતમાયુસઙ્ખયં;

તતો અહં નિક્ખમિતૂન પબ્બજિં, પહાય કામાનિ મનોરમાની’’તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ જિણ્ણન્તિ જરાય અભિભૂતં, ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચવલિત્તચતાદીહિ સમઙ્ગીભૂતં. દુખિતન્તિ દુક્ખપ્પત્તં. બ્યાધિતન્તિ ગિલાનં. એત્થ ચ ‘‘બ્યાધિત’’ન્તિ વુત્તેપિ દુક્ખપ્પત્તભાવો સિદ્ધો, ‘‘દુખિત’’ન્તિ વચનં તસ્સ બાળ્હગિલાનભાવપરિદીપનત્થં. મતન્તિ કાલઙ્કતં, યસ્મા કાલઙ્કતો આયુનો ખયં વયં ભેદં ગતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ગતમાયુસઙ્ખય’’ન્તિ. તસ્મા જિણ્ણબ્યાધિમતાનં દિટ્ઠત્તા, ‘‘ઇમે જરાદયો નામ ન ઇમેસંયેવ, અથ ખો સબ્બસાધારણા, તસ્મા અહમ્પિ જરાદિકે અનતિવત્તો’’તિ સંવિગ્ગત્તા. નિક્ખમિતૂનાતિ નિક્ખમિત્વા, અયમેવ વા પાઠો. પબ્બજ્જાધિપ્પાયેન ઘરતો નિગ્ગન્ત્વા. પબ્બજિન્તિ સત્થુ સાસને પબ્બજં ઉપગતો. પહાય કામાનિ મનોરમાનીતિ ઇટ્ઠકન્તાદિભાવતો અવીતરાગાનં મનો રમેન્તીતિ મનોરમે વત્થુકામે પજહિત્વા, તપ્પટિબદ્ધસ્સ છન્દરાગસ્સ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દનેન નિરપેક્ખભાવેન છડ્ડેત્વાતિ અત્થો. કામાનં પહાનકિત્તનમુખેન ચેતં થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ. માણવકાલે પબ્બજિતત્તા ઇમસ્સ થેરસ્સ માણવોત્વેવ સમઞ્ઞા જાતાતિ.

માણવત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સુયામનત્થેરગાથાવણ્ણના

કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદોતિ આયસ્મતો સુયામનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે ધઞ્ઞવતીનગરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્વા બ્રાહ્મણમન્તે વાચેતિ. તેન ચ સમયેન વિપસ્સી ભગવા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ધઞ્ઞવતીનગરં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો પસન્નચિત્તો અત્તનો ગેહં નેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા તસ્સૂપરિ પુપ્ફસન્થારં સન્થરિત્વા અદાસિ, સત્થરિ તત્થ નિસિન્ને પણીતેન આહારેન સન્તપ્પેસિ, ભુત્તાવિઞ્ચ પુપ્ફગન્ધેન પૂજેસિ. સત્થા અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુયામનોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ પરમનિસ્સમયુત્તો હુત્વા ગેહવાસીનં કામૂપભોગં જિગુચ્છિત્વા ઝાનનિન્નો ભગવતો વેસાલિગમને પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૬૫-૭૪) –

‘‘નગરે ધઞ્ઞવતિયા, અહોસિં બ્રાહ્મણો તદા;

લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સનિઘણ્ડુસકેટુભે.

‘‘પદકો વેય્યાકરણો, નિમિત્તકોવિદો અહં;

મન્તે ચ સિસ્સે વાચેસિં, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ.

‘‘પઞ્ચ ઉપ્પલહત્થાનિ, પિટ્ઠિયં ઠપિતાનિ મે;

આહુતિં યિટ્ઠુકામોહં, પિતુમાતુસમાગમે.

‘‘તદા વિપસ્સી ભગવા, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો;

ઓભાસેન્તો દિસા સબ્બા, આગચ્છતિ નરાસભો.

‘‘આસનં પઞ્ઞપેત્વાન, નિમન્તેત્વા મહામુનિં;

સન્થરિત્વાન તં પુપ્ફં, અભિનેસિં સકં ઘરં.

‘‘યં મે અત્થિ સકે ગેહે, આમિસં પચ્ચુપટ્ઠિતં;

તાહં બુદ્ધસ્સ પાદાસિં, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘ભુત્તાવિં કાલમઞ્ઞાય પુપ્ફહત્થમદાસહં;

અનુમોદિત્વાન સબ્બઞ્ઞૂ, પક્કામિ ઉત્તરામુખો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અનન્તરં ઇતો કપ્પે, રાજાહું વરદસ્સનો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા નીવરણપ્પહાનકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૭૪. ‘‘કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદો, થિનમિદ્ધઞ્ચ ભિક્ખુનો;

ઉદ્ધચ્ચં વિચિકિચ્છા ચ, સબ્બસોવ ન વિજ્જતી’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ કામચ્છન્દોતિ કામેસુ છન્દો, કામો ચ સો છન્દો ચાતિપિ કામચ્છન્દો, કામરાગો. ઇધ પન સબ્બોપિ રાગો કામચ્છન્દો અગ્ગમગ્ગવજ્ઝસ્સાપિ અધિપ્પેતત્તા, તેનાહ ‘‘સબ્બસોવ ન વિજ્જતી’’તિ. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા, તત્થ પવત્તો રાગો કામચ્છન્દો, તેનાહ ભગવા – ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચનીવરણં અવિજ્જાનીવરણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) બ્યાપજ્જતિ ચિત્તં પૂતિભાવં ગચ્છતિ એતેનાતિ બ્યાપાદો, ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિનયપ્પવત્તો (ધ. સ. ૧૦૬૬; વિભ. ૯૦૯) આઘાતો. થિનં ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અનુસ્સાહસંહનનં, મિદ્ધં કાયસ્સ અકલ્યતા અસત્તિવિઘાતો, તદુભયમ્પિ થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ થિનમિદ્ધં, કિચ્ચાહારપટિપક્ખાનં એકતાય એકં કત્વા વુત્તં. ઉદ્ધતભાવો ઉદ્ધચ્ચં, યેન ધમ્મેન ચિત્તં ઉદ્ધતં હોતિ અવૂપસન્તં, સો ચેતસો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં. ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણેનેવ ચેત્થ કિચ્ચાહારપટિપક્ખાનં સમાનતાય કુક્કુચ્ચમ્પિ ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તં પચ્છાનુતાપલક્ખણં. યો હિ કતાકતકુસલાકુસલૂપનિસ્સયો વિપ્પટિસારો, તં કુક્કુચ્ચં. વિચિકિચ્છાતિ, ‘‘એવં નુ ખો ન નુ ખો’’તિ સંસયં આપજ્જતિ, ધમ્મસભાવં વા વિચિનન્તો કિચ્છતિ કિલમતિ એતાયાતિ વિચિકિચ્છા, બુદ્ધાદિવત્થુકો સંસયો. સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન વિજ્જતીતિ નત્થિ, મગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા ન ઉપલબ્ભતિ. ઇદઞ્ચ પદદ્વયં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં અયઞ્હેત્થ યોજના – યસ્સ ભિક્ખુનો તેન તેન અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદો ચ થિનમિદ્ધઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચઞ્ચ વિચિકિચ્છા ચ સબ્બસોવ ન વિજ્જતિ, તસ્સ ન કિઞ્ચિ કરણીયં, કતસ્સ વા પતિચયોતિ અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ. પઞ્ચસુ હિ નીવરણેસુ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નેસુ તદેકટ્ઠતાય સબ્બેપિ કિલેસા સમુચ્છિન્નાયેવ હોન્તિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બેતે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬).

સુયામનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુસારદત્થેરગાથાવણ્ણના

સાધુ સુવિહિતાન દસ્સનન્તિ આયસ્મતો સુસારદત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિજ્જાપદેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે અરઞ્ઞાયતને અસ્સમં કારેત્વા વિહાસિ. અથ નં અનુગ્ગણ્હન્તો પદુમુત્તરો ભગવા ભિક્ખાચારવેલાયં ઉપસઙ્કમિ. સો દૂરતોવ દિસ્વા પસન્નમાનસો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તં ગહેત્વા મધુરાનિ ફલાનિ પક્ખિપિત્વા અદાસિ. ભગવા તં પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ધમ્મસેનાપતિનો ઞાતિબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મન્દપઞ્ઞત્તા સુસારદોતિ ગહિતનામો અપરભાગે ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૭૫-૮૩) –

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, વસામિ અસ્સમે અહં.

‘‘અગ્ગિહુત્તઞ્ચ મે અત્થિ, પુણ્ડરીકફલાનિ ચ;

પુટકે નિક્ખિપિત્વાન, દુમગ્ગે લગ્ગિતં મયા.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, ભિક્ખન્તો મમુપાગમિ.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, ફલં બુદ્ધસ્સદાસહં;

વિત્તિસઞ્જનનો મય્હં, દિટ્ઠધમ્મસુખાવહો.

‘‘સુવણ્ણવણ્ણો સમ્બુદ્ધો, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, ઇમં ગાથં અભાસથ.

‘‘ઇમિના ફલદાનેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જસિ.

‘‘તેનેવ સુક્કમૂલેન, અનુભોત્વાન સમ્પદા;

પત્તોમ્હિ અચલં ઠાનં, હિત્વા જયપરાજયં.

‘‘ઇતો સત્તસતે કપ્પે, રાજા આસિં સુમઙ્ગલો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનિસંસકિત્તનાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૭૫. ‘‘સાધુ સુવિહિતાન દસ્સનં, કઙ્ખા છિજ્જતિ બુદ્ધિ વડ્ઢતિ;

બાલમ્પિ કરોન્તિ પણ્ડિતં, તસ્મા સાધુ સતં સમાગમો’’તિ. –

ગાથં અભાસિ.