૨. આતુમત્થેરગાથાવણ્ણના

યથા કળીરો સુસુ વડ્ઢિતગ્ગોતિ આયસ્મતો આતુમત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં આચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં અન્તરવીથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ગન્ધોદકેન ગન્ધચુણ્ણેન ચ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઞાણસ્સ પન અપરિપક્કત્તા વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. અથ ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, આતુમોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ માતા ‘‘પુત્તસ્સ મે ભરિયં આનેસ્સામા’’તિ ઞાતકેહિ સમ્મન્તેસિ. સો તં ઉપધારેત્વા હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘કિં મય્હં ઘરાવાસેન, ઇદાનેવ પબ્બજિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિતમ્પિ નં માતા ઉપ્પબ્બાજેતુકામા નાનાનયેહિ પલોભેતિ. સો તસ્સા અવસરં અદત્વા અત્તનો અજ્ઝાસયં પકાસેન્તો –

૭૨. ‘‘યથા કળીરો સુસુ વડ્ઢિતગ્ગો, દુન્નિક્ખમો હોતિ પસાખજાતો;

એવં અહં ભરિયાયાનીતાય, અનુમઞ્ઞ મં પબ્બજિતોમ્હિ દાની’’તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ કળીરોતિ અઙ્કુરો, ઇધ પન વંસઙ્કુરો અધિપ્પેતો. સુસૂતિ તરુણો. વડ્ઢિતગ્ગોતિ પવડ્ઢિતસાખો. સુસુવડ્ઢિતગ્ગોતિ વા સુટ્ઠુ વડ્ઢિતસાખો સઞ્જાતપત્તસાખો. દુન્નિક્ખમોતિ વેળુગુમ્બતો નિક્ખામેતું નીહરિતું અસક્કુણેય્યો. પસાખજાતોતિ જાતપસાખો, સાખાનમ્પિ પબ્બે પબ્બે ઉપ્પન્નઅનુસાખો. એવં અહં ભરિયાયાનીતાયાતિ યથા વંસો વડ્ઢિતગ્ગો વંસન્તરેસુ સંસટ્ઠ સાખાપસાખો વેળુગુમ્બતો દુન્નીહરણીયો હોતિ, એવં અહમ્પિ ભરિયાય મય્હં આનીતાય પુત્તધીતાદિવસેન વડ્ઢિતગ્ગો આસત્તિવસેન ઘરાવાસતો દુન્નીહરણીયો ભવેય્યં. યથા પન વંસકળીરો અસઞ્જાતસાખબન્ધો વેળુગુમ્બતો સુનીહરણીયોવ હોતિ, એવં અહમ્પિ અસઞ્જાતપુત્તદારાદિબન્ધો સુનીહરણીયો હોમિ, તસ્મા અનાનીતાય એવ ભરિયાય અનુમઞ્ઞ મં અત્તનાવ મં અનુજાનાપેત્વા. પબ્બજિતોમ્હિ દાનીતિ, ‘‘ઇદાનિ પન પબ્બજિતો અમ્હિ, સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ અત્તનો નેક્ખમ્માભિરતિં પકાસેસિ, અથ વા ‘‘અનુમઞ્ઞ મં પબ્બજિતોમ્હિ દાની’’તિ માતુ કથેતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યદિપિ તાય પુબ્બે નાનુમતં, ઇદાનિ પન પબ્બજિતો અમ્હિ, તસ્મા અનુમઞ્ઞ અનુજાનાહિ મં સમણભાવેયેવ ઠાતું, નાહં તયા નિવત્તનીયોતિ. એવં પન કથેન્તો યથાઠિતોવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા કિલેસે ખેપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૩૫-૪૦) –

‘‘નિસજ્જ પાસાદવરે, વિપસ્સિં અદ્દસં જિનં;

કકુધં વિલસન્તંવ, સબ્બઞ્ઞું તમનાસકં.

‘‘પાસાદસ્સાવિદૂરે ચ, ગચ્છતિ લોકનાયકો;

પભા નિદ્ધાવતે તસ્સ, યથા ચ સતરંસિનો.

‘‘ગન્ધોદકઞ્ચ પગ્ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠં સમોકિરિં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ગન્ધોદકમાકિરિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, સુગન્ધો નામ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા માતરં આપુચ્છિત્વા તસ્સા પેક્ખન્તિયાયેવ આકાસેન પક્કામિ. સો અરહત્તપ્પત્તિયા ઉત્તરિકાલમ્પિ અન્તરન્તરા તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ ‘‘પબ્બજિતોમ્હી’’તિ ઇમિનાપદેસેન અયમ્પિ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસિ અત્તનો સન્તાને રાગાદિમલસ્સ પબ્બાજિતભાવદીપનતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા ‘પબ્બજિતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૩૮૮).

આતુમત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.