૧. વચ્છપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિનાતિ આયસ્મતો વચ્છપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ આચિનન્તો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો એકદિવસં મહતિયા કંસપાતિયા પાયાસં આદાય દક્ખિણેય્યં પરિયેસન્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં આકાસે ચઙ્કમન્તં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા દાતુકામતં દસ્સેસિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વચ્છપાલોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો બિમ્બિસારસમાગમે ઉરુવેલકસ્સપત્થેરેન ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેત્વા સત્થુ પરમનિપચ્ચકારે કતે તં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્તાહપબ્બજિતો એવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૩.૨૬-૩૪) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણો સમ્બુદ્ધો, બાત્તિંસવરલક્ખણો;

પવના અભિનિક્ખન્તો, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો.

‘‘મહચ્ચા કંસપાતિયા, વડ્ઢેત્વા પાયસં અહં;

આહુતિં યિટ્ઠુકામો સો, ઉપનેસિં બલિં અહં.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

ચઙ્કમં સુસમારૂળ્હો, અમ્બરે અનિલાયને.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

ઠપયિત્વા કંસપાતિં, વિપસ્સિં અભિવાદયિં.

‘‘તુવં દેવોસિ સબ્બઞ્ઞૂ, સદેવે સહમાનુસે;

અનુકમ્પં ઉપાદાય, પટિગ્ગણ્હ મહામુનિ.

‘‘પટિગ્ગહેસિ ભગવા, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે મહામુનિ.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પાયાસસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘એકતાલીસિતો કપ્પે, બુદ્ધો નામાસિ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સુખેનેવ અત્તના નિબ્બાનસ્સ અધિગતભાવં વિભાવેન્તો –

૭૧. ‘‘સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિના, મતિકુસલેન નિવાતવુત્તિના;

સંસેવિતવુદ્ધસીલિના, નિબ્બાનં ન હિ તેન દુલ્લભ’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિનાતિ અતિવિય દુદ્દસટ્ઠેન સુખુમે, સણ્હટ્ઠેન નિપુણે સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિઅત્થે અનિચ્ચતાદિં ઓરોપેત્વા પસ્સતીતિ સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સી, તેન. મતિકુસલેનાતિ મતિયા પઞ્ઞાય કુસલેન છેકેન, ‘‘એવં પવત્તમાનસ્સ પઞ્ઞા વડ્ઢતિ, એવં ન વડ્ઢતી’’તિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગપઞ્ઞાય ઉપ્પાદને કુસલેન. નિવાતવુત્તિનાતિ સબ્રહ્મચારીસુ નિવાતનીચવત્તનસીલેન, વુડ્ઢેસુ નવેસુ ચ યથાનુરૂપપટિપત્તિના. સંસેવિતવુદ્ધસીલિનાતિ સંસેવિતં આચિણ્ણં વુદ્ધસીલં સંસેવિતવુદ્ધસીલં, તં યસ્સ અત્થિ, તેન સંસેવિતવુદ્ધસીલિના. અથ વા સંસેવિતા ઉપાસિતા વુદ્ધસીલિનો એતેનાતિ સંસેવિતવુદ્ધસીલી, તેન. હીતિસદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા યો નિવાતવુત્તિ સંસેવિતવુદ્ધસીલી મતિકુસલો સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સી ચ, તસ્મા નિબ્બાનં ન તસ્સ દુલ્લભન્તિ અત્થો. નિવાતવુત્તિતાય હિ સંસેવિતવુદ્ધસીલિતાય ચ પણ્ડિતા તં ઓવદિતબ્બં અનુસાસિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેસઞ્ચ ઓવાદે ઠિતો સયં મતિકુસલતાય સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિતાય ચ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ નિબ્બાનં અધિગચ્છતીતિ, અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસીતિ.

વચ્છપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.