૬. મેઘિયત્થેરગાથાવણ્ણના

અનુસાસિ મહાવીરોતિ આયસ્મતો મેઘિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે કુસલબીજાનિ રોપેન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે વિપસ્સી ભગવા બુદ્ધકિચ્ચસ્સ પરિયોસાનમાગમ્મ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જિ. તેન પથવીકમ્પાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ મહાજનો ભીતતસિતો અહોસિ. અથ નં વેસ્સવણો મહારાજા તમત્થં વિભાવેત્વા સમસ્સાસેસિ. તં સુત્વા મહાજનો સંવેગપ્પત્તો અહોસિ. તત્થાયં કુલપુત્તો બુદ્ધાનુભાવં સુત્વા સત્થરિ સઞ્જાતગારવબહુમાનો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સાકિયરાજકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ મેઘિયોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ભગવન્તં ઉપટ્ઠહન્તો ભગવતિ જાલિકાયં વિહરન્તે કિમિકાલાય નદિયા તીરે રમણીયં અમ્બવનં દિસ્વા તત્થ વિહરિતુકામો દ્વે વારે ભગવતા વારેત્વા તતિયવારં વિસ્સજ્જિતો તત્થ ગન્ત્વા મિચ્છાવિતક્કમક્ખિકાહિ ખજ્જમાનો ચિત્તસમાધિં અલભિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સ ભગવા ‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપાકાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિના (ઉદા. ૩૧) ઓવાદં અદાસિ. સો તસ્મિં ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૫૭-૬૫) –

‘‘યદા વિપસ્સી લોકગ્ગો, આયુસઙ્ખારમોસ્સજિ;

પથવી સમ્પકમ્પિત્થ, મેદની જલમેખલા.

‘‘ઓતતં વિતતં મય્હં, સુવિચિત્તવટંસકં;

ભવનમ્પિ પકમ્પિત્થ, બુદ્ધસ્સ આયુસઙ્ખયે.

‘‘તાસો મય્હં સમુપ્પન્નો, ભવને સમ્પકમ્પિતે;

ઉપ્પાદો નુ કિમત્થાય, આલોકો વિપુલો અહુ.

‘‘વેસ્સવણો ઇધાગમ્મ, નિબ્બાપેસિ મહાજનં;

પાણભૂતે ભયં નત્થિ, એકગ્ગા હોથ સંવુતા.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

યસ્મિં ઉપ્પજ્જમાનમ્હિ, પથવી સમ્પકમ્પતિ.

‘‘બુદ્ધાનુભાવં કિત્તેત્વા, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદહં;

અવસેસેસુ કપ્પેસુ, કુસલં ચરિતં મયા.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચુદ્દસકપ્પમ્હિ, રાજા આસિં પતાપવા;

સમિતો નામ નામેન, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થુ સમ્મુખા ઓવાદં લભિત્વા ‘‘મયા અરહત્તં અધિગત’’ન્તિ અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૬૬. ‘‘અનુસાસિ મહાવીરો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

તસ્સાહં ધમ્મં સુત્વાન, વિહાસિં સન્તિકે સતો;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ અનુસાસીતિ ‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપાકાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિના ઓવદિ અનુસિટ્ઠિં અદાસિ. મહાવીરોતિ મહાવિક્કન્તો, વીરિયપારમિપારિપૂરિયા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતવીરિયાધિટ્ઠાનેન અનઞ્ઞસાધારણચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસમ્પત્તિયા ચ મહાવીરિયોતિ અત્થો. સબ્બધમ્માન પારગૂતિ સબ્બેસઞ્ચ ઞેય્યધમ્માનં પારં પરિયન્તં ઞાણગમનેન ગતો અધિગતોતિ સબ્બધમ્માન પારગૂ, સબ્બઞ્ઞૂતિ અત્થો. સબ્બેસં વા સઙ્ખતધમ્માનં પારભૂતં નિબ્બાનં સયમ્ભૂઞાણેન ગતો અધિગતોતિ સબ્બધમ્માન પારગૂ. તસ્સાહં ધમ્મં સુત્વાનાતિ તસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સામુક્કંસિકં તં ચતુસચ્ચધમ્મં સુણિત્વા. વિહાસિં સન્તિકેતિ અમ્બવને મિચ્છાવિતક્કેહિ ઉપદ્દુતો ચાલિકા વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સમીપેયેવ વિહાસિં. સતોતિ સતિમા, સમથવિપસ્સનાભાવનાય અપ્પમત્તોતિ અત્થો. અહન્તિ ઇદં યથા ‘‘અનુસાસી’’તિ એત્થ ‘‘મ’’ન્તિ એવં ‘‘વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ એત્થ ‘‘મયા’’તિ પરિણામેતબ્બં. ‘‘કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ ચ ઇમિના યથાવુત્તં વિજ્જાત્તયાનુપ્પત્તિમેવ સત્થુ ઓવાદપટિકરણભાવદસ્સનેન પરિયાયન્તરેન પકાસેતિ. સીલક્ખન્ધાદિપરિપૂરણમેવ હિ સત્થુ સાસનકારિતા.

મેઘિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.