૭. સત્તમવગ્ગો

૧. વપ્પત્થેરગાથાવણ્ણના

પસ્સતિ પસ્સોતિ આયસ્મતો વપ્પત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ થેરો સત્થુ પઠમં ધમ્મપટિગ્ગાહકા અહેસુ’’ન્તિ થોમનં સુત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ – ‘‘અહમ્પિ ભગવા અનાગતે તાદિસસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પઠમં ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં અઞ્ઞતરો ભવેય્ય’’ન્તિ, સત્થુ સન્તિકે સરણગમનઞ્ચ પવેદેસિ. સો યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવમનુસ્સેસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં વાસેટ્ઠસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વપ્પોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો અસિતેન ઇસિના ‘‘સિદ્ધત્થકુમારો સબ્બઞ્ઞૂ ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકતો કોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખેહિ બ્રાહ્મણપુત્તેહિ સદ્ધિં ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ‘‘તસ્મિં સબ્બઞ્ઞુતં પત્તે તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અમતં પાપુણિસ્સામી’’તિ ઉરુવેલાયં વિહરન્તં મહાસત્તં છબ્બસ્સાનિ પધાનં પદહન્તં ઉપટ્ઠહિત્વા ઓળારિકાહારપરિભોગેન નિબ્બિજ્જિત્વા ઇસિપતનં ગતો. અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા સત્થારા સત્તસત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા ઇસિપતનં ગન્ત્વા ધમ્મચક્કે પવત્તિતે પાટિપદદિવસે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો પઞ્ચમિયં પક્ખસ્સ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞાદીહિ સદ્ધિં અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૨૦-૩૦) –

‘‘ઉભિન્નં દેવરાજૂનં, સઙ્ગામો સમુપટ્ઠિતો;

અહોસિ સમુપબ્યૂળ્હો, મહાઘોસો અવત્તથ.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, સંવેજેસિ મહાજનં.

‘‘સબ્બે દેવા અત્તમના, નિક્ખિત્તકવચાવુધા;

સમ્બુદ્ધં અભિવાદેત્વા, એકગ્ગાસિંસુ તાવદે.

‘‘મય્હં સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, વાચાસભિમુદીરયિ;

અનુકમ્પકો લોકવિદૂ, નિબ્બાપેસિ મહાજનં.

‘‘પદુટ્ઠચિત્તો મનુજો, એકપાણં વિહેઠયં;

તેન ચિત્તપ્પદોસેન, અપાયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સઙ્ગામસીસે નાગોવ, બહૂ પાણે વિહેઠયં;

નિબ્બાપેથ સકં ચિત્તં, મા હઞ્ઞિત્થો પુનપ્પુનં.

‘‘દ્વિન્નમ્પિ યક્ખરાજૂનં, સેના સા વિમ્હિતા અહુ;

સરણઞ્ચ ઉપાગચ્છું, લોકજેટ્ઠં સુતાદિનં.

‘‘સઞ્ઞાપેત્વાન જનતં, પદમુદ્ધરિ ચક્ખુમા;

પેક્ખમાનોવ દેવેહિ, પક્કામિ ઉત્તરામુખો.

‘‘પઠમં સરણં ગચ્છિં, દ્વિપદિન્દસ્સ તાદિનો;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘મહાદુન્દુભિનામા ચ, સોળસાસું રથેસભા;

તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, રાજાનો ચક્કવત્તિનો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તના પટિલદ્ધસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખણમુખેન સત્થુ ગુણમહન્તતં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘ઈદિસં નામ સત્થારં બાહુલિકાદિવાદેન સમુદાચરિમ્હ. અહો પુથુજ્જનભાવો નામ અન્ધકરણો અચક્ખુકરણો અરિયભાવોયેવ ચક્ખુકરણો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સતિ પસ્સો’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૧. તત્થ પસ્સતિ પસ્સોતિ પસ્સતિ સમ્માદિટ્ઠિયા ધમ્મે અવિપરીતં જાનાતિ બુજ્ઝતીતિ પસ્સો, દસ્સનસમ્પન્નો અરિયો, સો પસ્સન્તં અવિપરીતદસ્સાવિં ‘‘અયં અવિપરીતદસ્સાવી’’તિ પસ્સતિ પઞ્ઞાચક્ખુના ધમ્માધમ્મં યથાસભાવતો જાનાતિ. ન કેવલં પસ્સન્તમેવ, અથ ખો અપસ્સન્તઞ્ચ પસ્સતિ, યો પઞ્ઞાચક્ખુવિરહિતો ધમ્મે યથાસભાવતો ન પસ્સતિ, તમ્પિ અપસ્સન્તં પુથુજ્જનં ‘‘અન્ધો વતાયં ભવં અચક્ખુકો’’તિ અત્તનો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સતિ. અપસ્સન્તો અપસ્સન્તં, પસ્સન્તઞ્ચ ન પસ્સતીતિ અપસ્સન્તો પઞ્ઞાચક્ખુરહિતો અન્ધબાલો તાદિસં અન્ધબાલં અયં ધમ્માધમ્મં યથાસભાવતો ન પસ્સતીતિ યથા અપસ્સન્તં ન પસ્સતિ ન જાનાતિ, એવં અત્તનો પઞ્ઞાચક્ખુના ધમ્માધમ્મં યથાસભાવતો પસ્સન્તઞ્ચ પણ્ડિતં ‘‘અયં એવંવિધો’’તિ ન પસ્સતિ ન જાનાતિ, તસ્મા અહમ્પિ પુબ્બે દસ્સનરહિતો સકલં ઞેય્યં હત્થામલકં વિય પસ્સન્તં ભગવન્તં અપસ્સન્તમ્પિ પૂરણાદિં યથાસભાવતો ન પસ્સિં, ઇદાનિ પન બુદ્ધાનુભાવેન સમ્પન્નો ઉભયેપિ યથાસભાવતો પસ્સામીતિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બેસુ અત્તનો અવિપરીતપટિપત્તિં દસ્સેતિ.

વપ્પત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વજ્જિપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

એકકા મયં અરઞ્ઞેતિ આયસ્મતો વજ્જિપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો નાગપુપ્ફકેસરેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ, વજ્જિપુત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો ભગવતો વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વેસાલિયા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. તેન ચ સમયેન વેસાલિયં ઉસ્સવો અહોસિ. તત્થ તત્થ નચ્ચગીતવાદિતં પવત્તતિ, મહાજનો હટ્ઠતુટ્ઠો ઉસ્સવસમ્પત્તિં પચ્ચનુભોતિ, તં સુત્વા સો ભિક્ખુ અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તો વિવેકં વજ્જમાનો કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો અનભિરતિં પકાસેન્તો –

‘‘એકકા મયં અરઞ્ઞે વિહરામ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

એતાદિસિકાય રત્તિયા, કો સુ નામ અમ્હેહિ પાપિયો’’તિ. – ગાથમાહ;

તં સુત્વા વનસણ્ડે અધિવત્થા દેવતા તં ભિક્ખું અનુકમ્પમાના ‘‘યદિપિ, ત્વં ભિક્ખુ, અરઞ્ઞવાસં હીળેન્તો વદસિ, વિવેકકામા પન વિદ્દસુનો તં બહુ મઞ્ઞન્તિયેવા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તી –

‘‘એકકો ત્વં અરઞ્ઞે વિહરસિ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

તસ્સ તે બહુકા પિહયન્તિ, નેરયિકા વિય સગ્ગગામિન’’ન્તિ. –

ગાથં વત્વા, ‘‘કથઞ્હિ નામ ત્વં, ભિક્ખુ, નિય્યાનિકે સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા અનિય્યાનિકં વિતક્કં વિતક્કેસ્સસી’’તિ સન્તજ્જેન્તી સંવેજેસિ. એવં સો ભિક્ખુ તાય દેવતાય સંવેજિતો કસાભિહતો વિય ભદ્રો અસ્સાજાનીયો વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિત્વા નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૬૨-૬૬) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, સતરંસિંવ ભાણુમં;

ઓભાસેન્તં દિસા સબ્બા, ઉળુરાજંવ પૂરિતં.

‘‘પુરક્ખતં સાવકેહિ, સાગરેહેવ મેદનિં;

નાગં પગ્ગય્હ રેણૂહિ, વિપસ્સિસ્સાભિરોપયિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં રેણુમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘પણ્ણતાલીસિતો કપ્પે, રેણુ નામાસિ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘અયં મે અરહત્તપ્પત્તિયા અઙ્કુસો જાતો’’તિ અત્તનો દેવતાય ચ વુત્તનયં સંકડ્ઢિત્વા –

૬૨. ‘‘એકકા મયં અરઞ્ઞે વિહરામ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

તસ્સ મે બહુકા પિહયન્તિ, નેરયિકા વિય સગ્ગગામિન’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તસ્સત્થો – અનપેક્ખભાવેન વને છડ્ડિતદારુક્ખણ્ડં વિય યદિપિ મયં એકકા એકાકિનો અસહાયા ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે વિહરામ, એવં વિહરતો પન તસ્સ મે બહુકા પિહયન્તિ મં બહૂ અત્થકામરૂપા કુલપુત્તા અભિપત્થેન્તિ, ‘‘અહો વતસ્સ મયમ્પિ વજ્જિપુત્તત્થેરો વિય ઘરબન્ધનં પહાય અરઞ્ઞે વિહરેય્યામા’’તિ. યથા કિં? નેરયિકા વિય સગ્ગગામિનં, યથા નામ નેરયિકા અત્તનો પાપકમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તસત્તા સગ્ગગામીનં સગ્ગૂપગામીનં પિહયન્તિ – ‘‘અહો વત મયમ્પિ નિરયદુક્ખં પહાય સગ્ગસુખં પચ્ચનુભવેય્યામા’’તિ એવંસમ્પદમિદન્તિ અત્થો. એત્થ ચ અત્તનિ ગરુબહુવચનપ્પયોગસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા ‘‘એકકા મયં વિહરામા’’તિ પુન તસ્સ અત્થસ્સ એકત્તં સન્ધાય ‘‘તસ્સ મે’’તિ એકવચનપ્પયોગો કતો. ‘‘તસ્સ મે’’, ‘‘સગ્ગગામિન’’ન્તિ ચ ઉભયમ્પિ ‘પિહયન્તી’તિ પદં અપેક્ખિત્વા ઉપયોગત્થે સમ્પદાનનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. તં અભિપત્થેન્તીતિ ચ તાદિસે અરઞ્ઞવાસાદિગુણે અભિપત્થેન્તા નામ હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. તસ્સ મેતિ વા તસ્સ મમ સન્તિકે ગુણેતિ અધિપ્પાયો.

વજ્જિપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પક્ખત્થેરગાથાવણ્ણના

ચુતા પતન્તીતિ આયસ્મતો પક્ખત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે યક્ખસેનાપતિ હુત્વા વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો દિબ્બવત્થેન પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્કેસુ દેવદહનિગમે સાકિયરાજકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘સમ્મોદકુમારો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. અથસ્સ દહરકાલે વાતરોગેન પાદા ન વહિંસુ. સો કતિપયં કાલં પીઠસપ્પી વિય વિચરિ. તેનસ્સ પક્ખોતિ સમઞ્ઞા જાતા. પચ્છા અરોગકાલેપિ તથેવ નં સઞ્જાનન્તિ, સો ભગવતો ઞાતિસમાગમે પાટિહારિયં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરતિ. અથેકદિવસં ગામં પિણ્ડાય પવિસિતું ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે અઞ્ઞતરો કુલલો મંસપેસિં આદાય આકાસેન ગચ્છતિ, તં બહૂ કુલલા અનુપતિત્વા પાતેસું. પાતિતં મંસપેસિં એકો કુલલો અગ્ગહેસિ. તં અઞ્ઞો અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હિ, તં દિસ્વા થેરો ‘‘યથાયં મંસપેસિ, એવં કામા નામ બહુસાધારણા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિ – કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં પચ્ચવેક્ખિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના મનસિકરોન્તો પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૧-૧૦) –

‘‘વિપસ્સી નામ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સેહિ, પાવિસિ બન્ધુમં તદા.

‘‘નગરા અભિનિક્ખમ્મ, અગમં દીપચેતિયં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, આહુતીનં પટિગ્ગહં.

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, યક્ખા મય્હં ઉપન્તિકે;

ઉપટ્ઠહન્તિ સક્કચ્ચં, ઇન્દંવ તિદસા ગણા.

‘‘ભવના અભિનિક્ખમ્મ, દુસ્સં પગ્ગય્હહં તદા;

સિરસા અભિવાદેસિં, તઞ્ચાદાસિં મહેસિનો.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, વસુધાયં પકમ્પથ.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

બુદ્ધે ચિત્તં પસાદેમિ, દ્વિપદિન્દમ્હિ તાદિને.

‘‘સોહં ચિત્તં પસાદેત્વા, દુસ્સં દત્વાન સત્થુનો;

સરણઞ્ચ ઉપાગચ્છિં, સામચ્ચો સપરિજ્જનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો પન્નરસે કપ્પે, સોળસાસું સુવાહના;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા યદેવ સંવેગવત્થું અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અઞ્ઞા અધિગતા, તસ્સ સંકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘ચુતા પતન્તી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૩. તત્થ ચુતાતિ ભટ્ઠા. પતન્તીતિ અનુપતન્તિ. પતિતાતિ ચવનવસેન ભૂમિયં પતિતા, આકાસે વા સમ્પતનવસેન પતિતા. ગિદ્ધાતિ ગેધં આપન્ના. પુનરાગતાતિ પુનદેવ ઉપગતા. ચ-સદ્દો સબ્બત્થ યોજેતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – પતન્તિ અનુપતન્તિ ચ ઇધ કુલલા, ઇતરસ્સ મુખતો ચુતા ચ મંસપેસિ, ચુતા પન સા ભૂમિયં પતિતા ચ, ગિદ્ધા ગેધં આપન્ના સબ્બેવ કુલલા પુનરાગતા. યથા ચિમે કુલલા, એવં સંસારે પરિબ્ભમન્તા સત્તા યે કુસલધમ્મતો ચુતા, તે પતન્તિ નિરયાદીસુ, એવં પતિતા ચ, સમ્પત્તિભવે ઠિતા તત્થ કામસુખાનુયોગવસેન કામભવે રૂપારૂપભવેસુ ચ ભવનિકન્તિવસેન ગિદ્ધા ચ પુનરાગતા ભવતો અપરિમુત્તત્તા તેન તેન ભવગામિના કમ્મેન તં તં ભવસઞ્ઞિતં દુક્ખં આગતા એવ, એવંભૂતા ઇમે સત્તા. મયા પન કતં કિચ્ચં પરિઞ્ઞાદિભેદં સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં કતં, ન દાનિ તં કાતબ્બં અત્થિ. રતં રમ્મં રમિતબ્બં અરિયેહિ સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટં નિબ્બાનં રતં અભિરતં રમ્મં. તેન ચ સુખેનન્વાગતં સુખં ફલસમાપત્તિસુખેન અનુઆગતં ઉપગતં અચ્ચન્તસુખં નિબ્બાનં, સુખેન વા સુખાપટિપદાભૂતેન વિપસ્સનાસુખેન મગ્ગસુખેન ચ અન્વાગતં ફલસુખં નિબ્બાનસુખઞ્ચાતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

પક્ખત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરગાથાવણ્ણના

દુમવ્હયાય ઉપ્પન્નોતિ વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં વિપસ્સિં ભગવન્તં મહતિયા પરિસાય પરિવુતં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ચતૂહિ સુવણ્ણપુપ્ફેહિ પૂજેસિ. ભગવા તસ્સ પસાદસંવડ્ઢનત્થં તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા સુવણ્ણાભા સકલં તં પદેસં ઓત્થરતિ. તં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસો હુત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા તં નિમિત્તં ગહેત્વા અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં અવિજહન્તો કેનચિ રોગેન કાલં કત્વા તુસિતેસુ ઉપપન્નો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજાનં બિમ્બિસારં પટિચ્ચ અમ્બપાલિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. રાજા હિ બિમ્બિસારો તરુણકાલે અમ્બપાલિયા રૂપસમ્પત્તિં સુત્વા સઞ્જાતાભિલાસો કતિપયમનુસ્સપરિવારો અઞ્ઞાતકવેસેન વેસાલિં ગન્ત્વા એકરત્તિં તાય સંવાસં કપ્પેસિ. તદા અયં તસ્સા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા ચ ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં તસ્સ આરોચેસિ. રાજાપિ અત્તાનં જાનાપેત્વા દાતબ્બયુત્તકં દત્વા પક્કામિ. સા ગબ્ભસ્સ પરિપાકમન્વાય પુત્તં વિજાયિ, ‘‘વિમલો’’તિસ્સ નામં અહોસિ, પચ્છા વિમલકોણ્ડઞ્ઞોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો વયપ્પત્તો ભગવતો વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પસન્નમાનસો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૪૦-૪૮) –

‘‘વિપસ્સી નામ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

નિસિન્નો જનકાયસ્સ, દેસેસિ અમતં પદં.

‘‘તસ્સાહં ધમ્મં સુત્વાન, દ્વિપદિન્નસ્સ તાદિનો;

સોણ્ણપુપ્ફાનિ ચત્તારિ, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘સુવણ્ણચ્છદનં આસિ, યાવતા પરિસા તદા;

બુદ્ધાભા ચ સુવણ્ણાભા, આલોકો વિપુલો અહુ.

‘‘ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, વેદજાતો કતઞ્જલી;

વિત્તિસઞ્જનનો તેસં, દિટ્ઠધમ્મસુખાવહો.

‘‘આયાચિત્વાન સમ્બુદ્ધં, વન્દિત્વાન ચ સુબ્બતં;

પામોજ્જં જનયિત્વાન, સકં ભવનુપાગમિં.

‘‘ભવને ઉપવિટ્ઠોહં, બુદ્ધસેટ્ઠં અનુસ્સરિં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તુસિતં ઉપપજ્જહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સોળસાસિંસુ રાજાનો, નેમિસમ્મતનામકા;

તેતાલીસે ઇતો કપ્પે, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘દુમવ્હયાયા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૪. તત્થ દુમવ્હયાયાતિ દુમેન અમ્બેન અવ્હાતબ્બાય, અમ્બપાલિયાતિ અત્થો. આધારે ચેતં ભુમ્મવચનં. ઉપ્પન્નોતિ તસ્સા કુચ્છિયં ઉપ્પન્નો ઉપ્પજ્જમાનો ચ. જાતો પણ્ડરકેતુનાતિ ધવલવત્થધજત્તા ‘‘પણ્ડરકેતૂ’’તિ પઞ્ઞાતેન બિમ્બિસારરઞ્ઞા હેતુભૂતેન જાતો, તં પટિચ્ચ નિબ્બત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નોતિ વા પઠમાભિનિબ્બત્તિદસ્સનં. તતો હિ જાતોતિ અભિજાતિદસ્સનં. વિજાયનકાલતો પટ્ઠાય હિ લોકે જાતવોહારો. એત્થ ચ ‘‘દુમવ્હયાય ઉપ્પન્નો’’તિ ઇમિના અત્તુક્કંસનભાવં અપનેતિ, અનેકપતિપુત્તાનમ્પિ વિસેસાધિગમસમ્ભવઞ્ચ દીપેતિ. ‘‘જાતો પણ્ડરકેતુના’’તિ ઇમિના વિઞ્ઞાતપિતિકદસ્સનેન પરવમ્ભનં અપનેતિ. કેતુહાતિ માનપ્પહાયી. માનો હિ ઉણ્ણતિલક્ખણત્તા કેતુ વિયાતિ કેતુ. તથા હિ સો ‘‘કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુચ્ચતિ. કેતુનાયેવાતિ પઞ્ઞાય એવ. પઞ્ઞા હિ અનવજ્જધમ્મેસુ અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન મારસેનપ્પમદ્દનેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ અરિયાનં ધજા નામ. તેનાહ ‘‘ધમ્મો હિ ઇસિનં ધજો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૪૧; અ. નિ. ૪.૪૮; જા. ૨.૨૧.૪૯૪). મહાકેતું પધંસયીતિ મહાવિસયતાય મહન્તા, સેય્યમાનજાતિમાનાદિભેદતો બહવો ચ માનપ્પકારા, ઇતરે ચ કિલેસધમ્મા સમુસ્સિતટ્ઠેન કેતુ એતસ્સાતિ મહાકેતુ મારો પાપિમા. તં બલવિધમનવિસયાતિક્કમનવસેન અભિભવિ નિબ્બિસેવનં અકાસીતિ. ‘‘મહાકેતું પધંસયી’’તિ અત્તાનં પરં વિય દસ્સેન્તો અઞ્ઞાપદેસેન અરહત્તં બ્યાકાસિ.

વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સાતિ આયસ્મતો ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થારં ઉદ્દિસ્સ માળં કરોન્તસ્સ પૂગસ્સ એકત્થમ્ભં અલભન્તસ્સ થમ્ભં દત્વા સહાયકિચ્ચં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વચ્છોતિસ્સ ગોત્તતો આગતનામં. સો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કોસલરટ્ઠે ગામકાવાસે વસન્તો આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મં પરિયાપુણાતિ. ‘‘અયં વિનયો ઇદં સુત્તન્તં અયં અભિધમ્મો’’તિ પન પરિચ્છેદં ન જાનાતિ. અથેકદિવસં આયસ્મન્તં ધમ્મસેનાપતિં પુચ્છિત્વા યથાપરિચ્છેદં સબ્બં સલ્લક્ખેસિ. ધમ્મસઙ્ગીતિયા પુબ્બેપિ પિટકાદિસમઞ્ઞા પરિયત્તિસદ્ધમ્મે વવત્થિતા એવ, યતો ભિક્ખૂનં વિનયધરાદિવોહારો. સો તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હન્તો પરિપુચ્છન્તો તત્થ વુત્તે રૂપારૂપધમ્મે સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સમ્મસન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨.૧૩-૨૬) –

‘‘સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો, મહાપૂગગણો અહુ;

સરણં ગતા ચ તે બુદ્ધં, સદ્દહન્તિ તથાગતં.

‘‘સબ્બે સઙ્ગમ્મ મન્તેત્વા, માળં કુબ્બન્તિ સત્થુનો;

એકત્થમ્ભં અલભન્તા, વિચિનન્તિ બ્રહાવને.

‘‘તેહં અરઞ્ઞે દિસ્વાન, ઉપગમ્મ ગણં તદા;

અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, પટિપુચ્છિં ગણં અહં.

‘‘તે મે પુટ્ઠા વિયાકંસુ, સીલવન્તો ઉપાસકા;

માળં મયં કત્તુકામા, એકત્થમ્ભો ન લબ્ભતિ.

‘‘એકત્થમ્ભં મમં દેથ, અહં દસ્સામિ સત્થુનો;

આહરિસ્સામહં થમ્ભં, અપ્પોસ્સુક્કા ભવન્તુ તે.

‘‘તે મે થમ્ભં પવેચ્છિંસુ, પસન્ના તુટ્ઠમાનસા;

તતો પટિનિવત્તિત્વા, અગમંસુ સકં ઘરં.

‘‘અચિરં ગતે પૂગગણે, થમ્ભં અહાસહં તદા;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પઠમં ઉસ્સપેસહં.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, વિમાનં ઉપપજ્જહં;

ઉબ્બિદ્ધં ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં.

‘‘વજ્જમાનાસુ ભેરીસુ, પરિચારેમહં સદા;

પઞ્ચપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, રાજા આસિં યસોધરો.

‘‘તત્થાપિ ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં;

કૂટાગારવરૂપેતં, એકત્થમ્ભં મનોરમં.

‘‘એકવીસતિકપ્પમ્હિ, ઉદેનો નામ ખત્તિયો;

તત્રાપિ ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

અનુભોમિ સુખં સબ્બં, એકત્થમ્ભસ્સિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં થમ્ભમદદં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, એકત્થમ્ભસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા કતકિચ્ચત્તા અકિલાસુભાવે ઠિતો અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અનુકમ્પં ઉપાદાય તેપિટકં બુદ્ધવચનં વીમંસિત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસેન્તો ચ એકદિવસં અત્તાનં પરં વિય કત્વા દસ્સેન્તો –

૬૫. ‘‘ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સ, સઙ્કલિતં બહૂહિ વસ્સેહિ;

તં ભાસતિ ગહટ્ઠાનં, સુનિસિન્નો ઉળારપામોજ્જો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સાતિ કતઉક્ખેપવચ્છસ્સ, ભિક્ખુનો સન્તિકે વિસું વિસું ઉગ્ગહિતં વિનયપદેસં સુત્તપદેસં અભિધમ્મપદેસઞ્ચ યથાપરિચ્છેદં વિનયસુત્તાભિધમ્માનંયેવ ઉપરિ ખિપિત્વા સજ્ઝાયનવસેન તત્થ તત્થેવ પક્ખિપિત્વા ઠિતવચ્છેનાતિ અત્થો કરણત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. સઙ્કલિતં બહૂહિ વસ્સેહીતિ બહુકેહિ સંવચ્છરેહિ સમ્પિણ્ડનવસેન હદયે ઠપિતં. ‘‘સઙ્ખલિત’’ન્તિપિ પાઠો, સઙ્ખલિતં વિય કતં એકાબદ્ધવસેન વાચુગ્ગતં કતં. યં બુદ્ધવચનન્તિ વચનસેસો. તન્તિ તં પરિયત્તિધમ્મં ભાસતિ કથેતિ. ગહટ્ઠાનન્તિ તેસં યેભુય્યતાય વુત્તં. સુનિસિન્નોતિ તસ્મિં ધમ્મે સમ્મા નિચ્ચલો નિસિન્નો, લાભસક્કારાદિં અપચ્ચાસીસન્તો કેવલં વિમુત્તાયતનસીસેયેવ ઠત્વા કથેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉળારપામોજ્જો’’તિ ફલસમાપત્તિસુખવસેન ધમ્મદેસનાવસેનેવ ચ ઉપ્પન્નઉળારપામોજ્જોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથા યથાવુસો ભિક્ખુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫).

ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મેઘિયત્થેરગાથાવણ્ણના

અનુસાસિ મહાવીરોતિ આયસ્મતો મેઘિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે કુસલબીજાનિ રોપેન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે વિપસ્સી ભગવા બુદ્ધકિચ્ચસ્સ પરિયોસાનમાગમ્મ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જિ. તેન પથવીકમ્પાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ મહાજનો ભીતતસિતો અહોસિ. અથ નં વેસ્સવણો મહારાજા તમત્થં વિભાવેત્વા સમસ્સાસેસિ. તં સુત્વા મહાજનો સંવેગપ્પત્તો અહોસિ. તત્થાયં કુલપુત્તો બુદ્ધાનુભાવં સુત્વા સત્થરિ સઞ્જાતગારવબહુમાનો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સાકિયરાજકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ મેઘિયોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ભગવન્તં ઉપટ્ઠહન્તો ભગવતિ જાલિકાયં વિહરન્તે કિમિકાલાય નદિયા તીરે રમણીયં અમ્બવનં દિસ્વા તત્થ વિહરિતુકામો દ્વે વારે ભગવતા વારેત્વા તતિયવારં વિસ્સજ્જિતો તત્થ ગન્ત્વા મિચ્છાવિતક્કમક્ખિકાહિ ખજ્જમાનો ચિત્તસમાધિં અલભિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સ ભગવા ‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપાકાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિના (ઉદા. ૩૧) ઓવાદં અદાસિ. સો તસ્મિં ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૫૭-૬૫) –

‘‘યદા વિપસ્સી લોકગ્ગો, આયુસઙ્ખારમોસ્સજિ;

પથવી સમ્પકમ્પિત્થ, મેદની જલમેખલા.

‘‘ઓતતં વિતતં મય્હં, સુવિચિત્તવટંસકં;

ભવનમ્પિ પકમ્પિત્થ, બુદ્ધસ્સ આયુસઙ્ખયે.

‘‘તાસો મય્હં સમુપ્પન્નો, ભવને સમ્પકમ્પિતે;

ઉપ્પાદો નુ કિમત્થાય, આલોકો વિપુલો અહુ.

‘‘વેસ્સવણો ઇધાગમ્મ, નિબ્બાપેસિ મહાજનં;

પાણભૂતે ભયં નત્થિ, એકગ્ગા હોથ સંવુતા.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

યસ્મિં ઉપ્પજ્જમાનમ્હિ, પથવી સમ્પકમ્પતિ.

‘‘બુદ્ધાનુભાવં કિત્તેત્વા, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદહં;

અવસેસેસુ કપ્પેસુ, કુસલં ચરિતં મયા.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચુદ્દસકપ્પમ્હિ, રાજા આસિં પતાપવા;

સમિતો નામ નામેન, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.