૫. ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સાતિ આયસ્મતો ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થારં ઉદ્દિસ્સ માળં કરોન્તસ્સ પૂગસ્સ એકત્થમ્ભં અલભન્તસ્સ થમ્ભં દત્વા સહાયકિચ્ચં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, વચ્છોતિસ્સ ગોત્તતો આગતનામં. સો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કોસલરટ્ઠે ગામકાવાસે વસન્તો આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મં પરિયાપુણાતિ. ‘‘અયં વિનયો ઇદં સુત્તન્તં અયં અભિધમ્મો’’તિ પન પરિચ્છેદં ન જાનાતિ. અથેકદિવસં આયસ્મન્તં ધમ્મસેનાપતિં પુચ્છિત્વા યથાપરિચ્છેદં સબ્બં સલ્લક્ખેસિ. ધમ્મસઙ્ગીતિયા પુબ્બેપિ પિટકાદિસમઞ્ઞા પરિયત્તિસદ્ધમ્મે વવત્થિતા એવ, યતો ભિક્ખૂનં વિનયધરાદિવોહારો. સો તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હન્તો પરિપુચ્છન્તો તત્થ વુત્તે રૂપારૂપધમ્મે સલ્લક્ખેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સમ્મસન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨.૧૩-૨૬) –

‘‘સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો, મહાપૂગગણો અહુ;

સરણં ગતા ચ તે બુદ્ધં, સદ્દહન્તિ તથાગતં.

‘‘સબ્બે સઙ્ગમ્મ મન્તેત્વા, માળં કુબ્બન્તિ સત્થુનો;

એકત્થમ્ભં અલભન્તા, વિચિનન્તિ બ્રહાવને.

‘‘તેહં અરઞ્ઞે દિસ્વાન, ઉપગમ્મ ગણં તદા;

અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, પટિપુચ્છિં ગણં અહં.

‘‘તે મે પુટ્ઠા વિયાકંસુ, સીલવન્તો ઉપાસકા;

માળં મયં કત્તુકામા, એકત્થમ્ભો ન લબ્ભતિ.

‘‘એકત્થમ્ભં મમં દેથ, અહં દસ્સામિ સત્થુનો;

આહરિસ્સામહં થમ્ભં, અપ્પોસ્સુક્કા ભવન્તુ તે.

‘‘તે મે થમ્ભં પવેચ્છિંસુ, પસન્ના તુટ્ઠમાનસા;

તતો પટિનિવત્તિત્વા, અગમંસુ સકં ઘરં.

‘‘અચિરં ગતે પૂગગણે, થમ્ભં અહાસહં તદા;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પઠમં ઉસ્સપેસહં.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, વિમાનં ઉપપજ્જહં;

ઉબ્બિદ્ધં ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં.

‘‘વજ્જમાનાસુ ભેરીસુ, પરિચારેમહં સદા;

પઞ્ચપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, રાજા આસિં યસોધરો.

‘‘તત્થાપિ ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં;

કૂટાગારવરૂપેતં, એકત્થમ્ભં મનોરમં.

‘‘એકવીસતિકપ્પમ્હિ, ઉદેનો નામ ખત્તિયો;

તત્રાપિ ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

અનુભોમિ સુખં સબ્બં, એકત્થમ્ભસ્સિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં થમ્ભમદદં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, એકત્થમ્ભસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા કતકિચ્ચત્તા અકિલાસુભાવે ઠિતો અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અનુકમ્પં ઉપાદાય તેપિટકં બુદ્ધવચનં વીમંસિત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસેન્તો ચ એકદિવસં અત્તાનં પરં વિય કત્વા દસ્સેન્તો –

૬૫. ‘‘ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સ, સઙ્કલિતં બહૂહિ વસ્સેહિ;

તં ભાસતિ ગહટ્ઠાનં, સુનિસિન્નો ઉળારપામોજ્જો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ ઉક્ખેપકતવચ્છસ્સાતિ કતઉક્ખેપવચ્છસ્સ, ભિક્ખુનો સન્તિકે વિસું વિસું ઉગ્ગહિતં વિનયપદેસં સુત્તપદેસં અભિધમ્મપદેસઞ્ચ યથાપરિચ્છેદં વિનયસુત્તાભિધમ્માનંયેવ ઉપરિ ખિપિત્વા સજ્ઝાયનવસેન તત્થ તત્થેવ પક્ખિપિત્વા ઠિતવચ્છેનાતિ અત્થો કરણત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. સઙ્કલિતં બહૂહિ વસ્સેહીતિ બહુકેહિ સંવચ્છરેહિ સમ્પિણ્ડનવસેન હદયે ઠપિતં. ‘‘સઙ્ખલિત’’ન્તિપિ પાઠો, સઙ્ખલિતં વિય કતં એકાબદ્ધવસેન વાચુગ્ગતં કતં. યં બુદ્ધવચનન્તિ વચનસેસો. તન્તિ તં પરિયત્તિધમ્મં ભાસતિ કથેતિ. ગહટ્ઠાનન્તિ તેસં યેભુય્યતાય વુત્તં. સુનિસિન્નોતિ તસ્મિં ધમ્મે સમ્મા નિચ્ચલો નિસિન્નો, લાભસક્કારાદિં અપચ્ચાસીસન્તો કેવલં વિમુત્તાયતનસીસેયેવ ઠત્વા કથેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉળારપામોજ્જો’’તિ ફલસમાપત્તિસુખવસેન ધમ્મદેસનાવસેનેવ ચ ઉપ્પન્નઉળારપામોજ્જોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથા યથાવુસો ભિક્ખુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫).

ઉક્ખેપકતવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.