૪. વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરગાથાવણ્ણના

દુમવ્હયાય ઉપ્પન્નોતિ વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં વિપસ્સિં ભગવન્તં મહતિયા પરિસાય પરિવુતં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ચતૂહિ સુવણ્ણપુપ્ફેહિ પૂજેસિ. ભગવા તસ્સ પસાદસંવડ્ઢનત્થં તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા સુવણ્ણાભા સકલં તં પદેસં ઓત્થરતિ. તં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસો હુત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા તં નિમિત્તં ગહેત્વા અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં અવિજહન્તો કેનચિ રોગેન કાલં કત્વા તુસિતેસુ ઉપપન્નો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજાનં બિમ્બિસારં પટિચ્ચ અમ્બપાલિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. રાજા હિ બિમ્બિસારો તરુણકાલે અમ્બપાલિયા રૂપસમ્પત્તિં સુત્વા સઞ્જાતાભિલાસો કતિપયમનુસ્સપરિવારો અઞ્ઞાતકવેસેન વેસાલિં ગન્ત્વા એકરત્તિં તાય સંવાસં કપ્પેસિ. તદા અયં તસ્સા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા ચ ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં તસ્સ આરોચેસિ. રાજાપિ અત્તાનં જાનાપેત્વા દાતબ્બયુત્તકં દત્વા પક્કામિ. સા ગબ્ભસ્સ પરિપાકમન્વાય પુત્તં વિજાયિ, ‘‘વિમલો’’તિસ્સ નામં અહોસિ, પચ્છા વિમલકોણ્ડઞ્ઞોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો વયપ્પત્તો ભગવતો વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પસન્નમાનસો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૪૦-૪૮) –

‘‘વિપસ્સી નામ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

નિસિન્નો જનકાયસ્સ, દેસેસિ અમતં પદં.

‘‘તસ્સાહં ધમ્મં સુત્વાન, દ્વિપદિન્નસ્સ તાદિનો;

સોણ્ણપુપ્ફાનિ ચત્તારિ, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘સુવણ્ણચ્છદનં આસિ, યાવતા પરિસા તદા;

બુદ્ધાભા ચ સુવણ્ણાભા, આલોકો વિપુલો અહુ.

‘‘ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, વેદજાતો કતઞ્જલી;

વિત્તિસઞ્જનનો તેસં, દિટ્ઠધમ્મસુખાવહો.

‘‘આયાચિત્વાન સમ્બુદ્ધં, વન્દિત્વાન ચ સુબ્બતં;

પામોજ્જં જનયિત્વાન, સકં ભવનુપાગમિં.

‘‘ભવને ઉપવિટ્ઠોહં, બુદ્ધસેટ્ઠં અનુસ્સરિં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, તુસિતં ઉપપજ્જહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સોળસાસિંસુ રાજાનો, નેમિસમ્મતનામકા;

તેતાલીસે ઇતો કપ્પે, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘દુમવ્હયાયા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૪. તત્થ દુમવ્હયાયાતિ દુમેન અમ્બેન અવ્હાતબ્બાય, અમ્બપાલિયાતિ અત્થો. આધારે ચેતં ભુમ્મવચનં. ઉપ્પન્નોતિ તસ્સા કુચ્છિયં ઉપ્પન્નો ઉપ્પજ્જમાનો ચ. જાતો પણ્ડરકેતુનાતિ ધવલવત્થધજત્તા ‘‘પણ્ડરકેતૂ’’તિ પઞ્ઞાતેન બિમ્બિસારરઞ્ઞા હેતુભૂતેન જાતો, તં પટિચ્ચ નિબ્બત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નોતિ વા પઠમાભિનિબ્બત્તિદસ્સનં. તતો હિ જાતોતિ અભિજાતિદસ્સનં. વિજાયનકાલતો પટ્ઠાય હિ લોકે જાતવોહારો. એત્થ ચ ‘‘દુમવ્હયાય ઉપ્પન્નો’’તિ ઇમિના અત્તુક્કંસનભાવં અપનેતિ, અનેકપતિપુત્તાનમ્પિ વિસેસાધિગમસમ્ભવઞ્ચ દીપેતિ. ‘‘જાતો પણ્ડરકેતુના’’તિ ઇમિના વિઞ્ઞાતપિતિકદસ્સનેન પરવમ્ભનં અપનેતિ. કેતુહાતિ માનપ્પહાયી. માનો હિ ઉણ્ણતિલક્ખણત્તા કેતુ વિયાતિ કેતુ. તથા હિ સો ‘‘કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુચ્ચતિ. કેતુનાયેવાતિ પઞ્ઞાય એવ. પઞ્ઞા હિ અનવજ્જધમ્મેસુ અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન મારસેનપ્પમદ્દનેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ અરિયાનં ધજા નામ. તેનાહ ‘‘ધમ્મો હિ ઇસિનં ધજો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૪૧; અ. નિ. ૪.૪૮; જા. ૨.૨૧.૪૯૪). મહાકેતું પધંસયીતિ મહાવિસયતાય મહન્તા, સેય્યમાનજાતિમાનાદિભેદતો બહવો ચ માનપ્પકારા, ઇતરે ચ કિલેસધમ્મા સમુસ્સિતટ્ઠેન કેતુ એતસ્સાતિ મહાકેતુ મારો પાપિમા. તં બલવિધમનવિસયાતિક્કમનવસેન અભિભવિ નિબ્બિસેવનં અકાસીતિ. ‘‘મહાકેતું પધંસયી’’તિ અત્તાનં પરં વિય દસ્સેન્તો અઞ્ઞાપદેસેન અરહત્તં બ્યાકાસિ.

વિમલકોણ્ડઞ્ઞત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.