૩. પક્ખત્થેરગાથાવણ્ણના

ચુતા પતન્તીતિ આયસ્મતો પક્ખત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે યક્ખસેનાપતિ હુત્વા વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો દિબ્બવત્થેન પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્કેસુ દેવદહનિગમે સાકિયરાજકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘સમ્મોદકુમારો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. અથસ્સ દહરકાલે વાતરોગેન પાદા ન વહિંસુ. સો કતિપયં કાલં પીઠસપ્પી વિય વિચરિ. તેનસ્સ પક્ખોતિ સમઞ્ઞા જાતા. પચ્છા અરોગકાલેપિ તથેવ નં સઞ્જાનન્તિ, સો ભગવતો ઞાતિસમાગમે પાટિહારિયં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરતિ. અથેકદિવસં ગામં પિણ્ડાય પવિસિતું ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે અઞ્ઞતરો કુલલો મંસપેસિં આદાય આકાસેન ગચ્છતિ, તં બહૂ કુલલા અનુપતિત્વા પાતેસું. પાતિતં મંસપેસિં એકો કુલલો અગ્ગહેસિ. તં અઞ્ઞો અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હિ, તં દિસ્વા થેરો ‘‘યથાયં મંસપેસિ, એવં કામા નામ બહુસાધારણા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિ – કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં પચ્ચવેક્ખિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના મનસિકરોન્તો પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૧-૧૦) –

‘‘વિપસ્સી નામ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સેહિ, પાવિસિ બન્ધુમં તદા.

‘‘નગરા અભિનિક્ખમ્મ, અગમં દીપચેતિયં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, આહુતીનં પટિગ્ગહં.

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, યક્ખા મય્હં ઉપન્તિકે;

ઉપટ્ઠહન્તિ સક્કચ્ચં, ઇન્દંવ તિદસા ગણા.

‘‘ભવના અભિનિક્ખમ્મ, દુસ્સં પગ્ગય્હહં તદા;

સિરસા અભિવાદેસિં, તઞ્ચાદાસિં મહેસિનો.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, વસુધાયં પકમ્પથ.

‘‘તઞ્ચ અચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

બુદ્ધે ચિત્તં પસાદેમિ, દ્વિપદિન્દમ્હિ તાદિને.

‘‘સોહં ચિત્તં પસાદેત્વા, દુસ્સં દત્વાન સત્થુનો;

સરણઞ્ચ ઉપાગચ્છિં, સામચ્ચો સપરિજ્જનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો પન્નરસે કપ્પે, સોળસાસું સુવાહના;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા યદેવ સંવેગવત્થું અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અઞ્ઞા અધિગતા, તસ્સ સંકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘ચુતા પતન્તી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૩. તત્થ ચુતાતિ ભટ્ઠા. પતન્તીતિ અનુપતન્તિ. પતિતાતિ ચવનવસેન ભૂમિયં પતિતા, આકાસે વા સમ્પતનવસેન પતિતા. ગિદ્ધાતિ ગેધં આપન્ના. પુનરાગતાતિ પુનદેવ ઉપગતા. ચ-સદ્દો સબ્બત્થ યોજેતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – પતન્તિ અનુપતન્તિ ચ ઇધ કુલલા, ઇતરસ્સ મુખતો ચુતા ચ મંસપેસિ, ચુતા પન સા ભૂમિયં પતિતા ચ, ગિદ્ધા ગેધં આપન્ના સબ્બેવ કુલલા પુનરાગતા. યથા ચિમે કુલલા, એવં સંસારે પરિબ્ભમન્તા સત્તા યે કુસલધમ્મતો ચુતા, તે પતન્તિ નિરયાદીસુ, એવં પતિતા ચ, સમ્પત્તિભવે ઠિતા તત્થ કામસુખાનુયોગવસેન કામભવે રૂપારૂપભવેસુ ચ ભવનિકન્તિવસેન ગિદ્ધા ચ પુનરાગતા ભવતો અપરિમુત્તત્તા તેન તેન ભવગામિના કમ્મેન તં તં ભવસઞ્ઞિતં દુક્ખં આગતા એવ, એવંભૂતા ઇમે સત્તા. મયા પન કતં કિચ્ચં પરિઞ્ઞાદિભેદં સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં કતં, ન દાનિ તં કાતબ્બં અત્થિ. રતં રમ્મં રમિતબ્બં અરિયેહિ સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટં નિબ્બાનં રતં અભિરતં રમ્મં. તેન ચ સુખેનન્વાગતં સુખં ફલસમાપત્તિસુખેન અનુઆગતં ઉપગતં અચ્ચન્તસુખં નિબ્બાનં, સુખેન વા સુખાપટિપદાભૂતેન વિપસ્સનાસુખેન મગ્ગસુખેન ચ અન્વાગતં ફલસુખં નિબ્બાનસુખઞ્ચાતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

પક્ખત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.