૨. વજ્જિપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

એકકા મયં અરઞ્ઞેતિ આયસ્મતો વજ્જિપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો નાગપુપ્ફકેસરેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ, વજ્જિપુત્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો ભગવતો વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વેસાલિયા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. તેન ચ સમયેન વેસાલિયં ઉસ્સવો અહોસિ. તત્થ તત્થ નચ્ચગીતવાદિતં પવત્તતિ, મહાજનો હટ્ઠતુટ્ઠો ઉસ્સવસમ્પત્તિં પચ્ચનુભોતિ, તં સુત્વા સો ભિક્ખુ અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તો વિવેકં વજ્જમાનો કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો અનભિરતિં પકાસેન્તો –

‘‘એકકા મયં અરઞ્ઞે વિહરામ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

એતાદિસિકાય રત્તિયા, કો સુ નામ અમ્હેહિ પાપિયો’’તિ. – ગાથમાહ;

તં સુત્વા વનસણ્ડે અધિવત્થા દેવતા તં ભિક્ખું અનુકમ્પમાના ‘‘યદિપિ, ત્વં ભિક્ખુ, અરઞ્ઞવાસં હીળેન્તો વદસિ, વિવેકકામા પન વિદ્દસુનો તં બહુ મઞ્ઞન્તિયેવા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તી –

‘‘એકકો ત્વં અરઞ્ઞે વિહરસિ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

તસ્સ તે બહુકા પિહયન્તિ, નેરયિકા વિય સગ્ગગામિન’’ન્તિ. –

ગાથં વત્વા, ‘‘કથઞ્હિ નામ ત્વં, ભિક્ખુ, નિય્યાનિકે સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા અનિય્યાનિકં વિતક્કં વિતક્કેસ્સસી’’તિ સન્તજ્જેન્તી સંવેજેસિ. એવં સો ભિક્ખુ તાય દેવતાય સંવેજિતો કસાભિહતો વિય ભદ્રો અસ્સાજાનીયો વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિત્વા નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૬૨-૬૬) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, સતરંસિંવ ભાણુમં;

ઓભાસેન્તં દિસા સબ્બા, ઉળુરાજંવ પૂરિતં.

‘‘પુરક્ખતં સાવકેહિ, સાગરેહેવ મેદનિં;

નાગં પગ્ગય્હ રેણૂહિ, વિપસ્સિસ્સાભિરોપયિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં રેણુમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘પણ્ણતાલીસિતો કપ્પે, રેણુ નામાસિ ખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘અયં મે અરહત્તપ્પત્તિયા અઙ્કુસો જાતો’’તિ અત્તનો દેવતાય ચ વુત્તનયં સંકડ્ઢિત્વા –

૬૨. ‘‘એકકા મયં અરઞ્ઞે વિહરામ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

તસ્સ મે બહુકા પિહયન્તિ, નેરયિકા વિય સગ્ગગામિન’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તસ્સત્થો – અનપેક્ખભાવેન વને છડ્ડિતદારુક્ખણ્ડં વિય યદિપિ મયં એકકા એકાકિનો અસહાયા ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે વિહરામ, એવં વિહરતો પન તસ્સ મે બહુકા પિહયન્તિ મં બહૂ અત્થકામરૂપા કુલપુત્તા અભિપત્થેન્તિ, ‘‘અહો વતસ્સ મયમ્પિ વજ્જિપુત્તત્થેરો વિય ઘરબન્ધનં પહાય અરઞ્ઞે વિહરેય્યામા’’તિ. યથા કિં? નેરયિકા વિય સગ્ગગામિનં, યથા નામ નેરયિકા અત્તનો પાપકમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તસત્તા સગ્ગગામીનં સગ્ગૂપગામીનં પિહયન્તિ – ‘‘અહો વત મયમ્પિ નિરયદુક્ખં પહાય સગ્ગસુખં પચ્ચનુભવેય્યામા’’તિ એવંસમ્પદમિદન્તિ અત્થો. એત્થ ચ અત્તનિ ગરુબહુવચનપ્પયોગસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા ‘‘એકકા મયં વિહરામા’’તિ પુન તસ્સ અત્થસ્સ એકત્તં સન્ધાય ‘‘તસ્સ મે’’તિ એકવચનપ્પયોગો કતો. ‘‘તસ્સ મે’’, ‘‘સગ્ગગામિન’’ન્તિ ચ ઉભયમ્પિ ‘પિહયન્તી’તિ પદં અપેક્ખિત્વા ઉપયોગત્થે સમ્પદાનનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. તં અભિપત્થેન્તીતિ ચ તાદિસે અરઞ્ઞવાસાદિગુણે અભિપત્થેન્તા નામ હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. તસ્સ મેતિ વા તસ્સ મમ સન્તિકે ગુણેતિ અધિપ્પાયો.

વજ્જિપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.