૧૦. પુણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના

સીલમેવાતિ આયસ્મતો પુણ્ણત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે પણ્ણકુટિં કત્વા વાસં કપ્પેસિ. તસ્સ વસનટ્ઠાનસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં પબ્ભારે પચ્ચેકબુદ્ધો આબાધિકો હુત્વા પરિનિબ્બાયિ, તસ્સ પરિનિબ્બાનસમયે મહા આલોકો અહોસિ. તં દિસ્વા સો, ‘‘કથં નુ ખો અયં આલોકો ઉપ્પન્નો’’તિ વીમંસનવસેન ઇતો ચિતો ચ આહિણ્ડન્તો પબ્ભારે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં પરિનિબ્બુતં દિસ્વા ગન્ધદારૂનિ સંકડ્ઢિત્વા સરીરં ઝાપેત્વા ગન્ધોદકેન ઉપસિઞ્ચિ. તત્થેકો દેવપુત્તો અન્તલિક્ખે ઠત્વા એવમાહ – ‘‘સાધુ, સાધુ, સપ્પુરિસ, બહું તયા પુઞ્ઞં પસવન્તેન પૂરિતં સુગતિસંવત્તનિયં કમ્મં તેન ત્વં સુગતીસુયેવ ઉપ્પજ્જિસ્સસિ, ‘પુણ્ણો’તિ ચ તે નામં ભવિસ્સતી’’તિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુનાપરન્તજનપદે સુપ્પારકપટ્ટને ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ, પુણ્ણોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો વાણિજ્જવસેન મહતા સત્થેન સદ્ધિં સાવત્થિં ગતો. તેન ચ સમયેન ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ સો સાવત્થિવાસીહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગતો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વત્તપટિવત્તેહિ આચરિયુપજ્ઝાયે આરાધેન્તો વિહાસિ. સો એકદિવસં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સાધુ મં, ભન્તે ભગવા, સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદતુ, યમહં સુત્વા સુનાપરન્તજનપદે વિહરેય્ય’’ન્તિ આહ. તસ્સ ભગવા, ‘‘સન્તિ ખો, પુણ્ણ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૯૫; સં. નિ. ૪.૮૮) ઓવાદં દત્વા સીહનાદં નદાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો ભગવન્તં વન્દિત્વા સુનાપરન્તજનપદં ગન્ત્વા સુપ્પારકપટ્ટને વિહરન્તો સમથવિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૧.૨૯-૪૪) –

‘‘પબ્ભારકૂટં નિસ્સાય, સયમ્ભૂ અપરાજિતો;

આબાધિકો ચ સો બુદ્ધો, વસતિ પબ્બતન્તરે.

‘‘મમ અસ્સમસામન્તા, પનાદો આસિ તાવદે;

બુદ્ધે નિબ્બાયમાનમ્હિ, આલોકો ઉદપજ્જથ.

‘‘યાવતા વનસણ્ડસ્મિં, અચ્છકોકતરચ્છકા;

વાળા ચ કેસરી સબ્બે, અભિગજ્જિંસુ તાવદે.

‘‘ઉપ્પાતં તમહં દિસ્વા, પબ્ભારં અગમાસહં;

તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, નિબ્બુતં અપરાજિતં.

‘‘સુફુલ્લં સાલરાજંવ, સતરંસિંવ ઉગ્ગતં;

વીતચ્ચિકંવ અઙ્ગારં, નિબ્બુતં અપરાજિતં.

‘‘તિણં કટ્ઠઞ્ચ પૂરેત્વા, ચિતકં તત્થકાસહં;

ચિતકં સુકતં કત્વા, સરીરં ઝાપયિં અહં.

‘‘સરીરં ઝાપયિત્વાન, ગન્ધતોયં સમોકિરિં;

અન્તલિક્ખે ઠિતો યક્ખો, નામમગ્ગહિ તાવદે.

‘‘યં પૂરિતં તયા કિચ્ચં, સયમ્ભુસ્સ મહેસિનો;

પુણ્ણકો નામ નામેન, સદા હોહિ તુવં મુને.

‘‘તમ્હા કાયા ચવિત્વાન, દેવલોકં અગચ્છહં;

તત્થ દિબ્બમયો ગન્ધો, અન્તલિક્ખા પવસ્સતિ.

‘‘તત્રાપિ નામધેય્યં મે, પુણ્ણકોતિ અહૂ તદા;

દેવભૂતો મનુસ્સો વા, સઙ્કપ્પં પૂરયામહં.

‘‘ઇદં પચ્છિમકં મય્હં, ચરિમો વત્તતે ભવો;

ઇધાપિ પુણ્ણકો નામ, નામધેય્યં પકાસતિ.

‘‘તોસયિત્વાન સમ્બુદ્ધં, ગોતમં સક્યપુઙ્ગવં;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, તનુકિચ્ચસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરો બહૂ મનુસ્સે સાસને અભિપ્પસાદેસિ. યતો પઞ્ચસતમત્તા પુરિસા ઉપાસકત્તં પઞ્ચસતમત્તા ચ ઇત્થિયો ઉપાસિકાભાવં પટિવેદેસું. સો તત્થ રત્તચન્દનેન ચન્દનમાળં નામ ગન્ધકુટિં કારાપેત્વા, ‘‘સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં માળં પટિચ્છતૂ’’તિ ભગવન્તં પુપ્ફદૂતેન નિમન્તેસિ. ભગવા ચ ઇદ્ધાનુભાવેન તત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા ચન્દનમાળં પટિગ્ગહેત્વા અરુણે અનુટ્ઠિતેયેવ પચ્ચાગમાસિ. થેરો અપરભાગે પરિનિબ્બાનસમયે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૭૦. ‘‘સીલમેવ ઇધ અગ્ગં, પઞ્ઞવા પન ઉત્તમો;

મનુસ્સેસુ ચ દેવેસુ, સીલપઞ્ઞાણતો જય’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન સમાધાનટ્ઠેન ચાતિ અત્થો. સીલઞ્હિ સબ્બગુણાનં પતિટ્ઠા, તેનાહ – ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩; પેટકો. ૨૨; વિસુદ્ધિ. ૧.૧). સમાદહતિ ચ તં કાયવાચાઅવિપ્પકિણ્ણં કરોતીતિ અત્થો. તયિદં સીલમેવ અગ્ગં સબ્બગુણાનં મૂલભાવતો પમુખભાવતો ચ. યથાહ – ‘‘તસ્માતિહ, ત્વં ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯), ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) ચ આદિ. ઇધાતિ નિપાતમત્તં. પઞ્ઞવાતિ ઞાણસમ્પન્નો. સો ઉત્તમો સેટ્ઠો પવરોતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ગાથાય પઞ્ઞાયયેવ સેટ્ઠભાવં દસ્સેતિ. પઞ્ઞુત્તરા હિ કુસલા ધમ્મા. ઇદાનિ તં સીલપઞ્ઞાનં અગ્ગસેટ્ઠભાવં કારણતો દસ્સેતિ ‘‘મનુસ્સેસુ ચ દેવેસુ, સીલપઞ્ઞાણતો જય’’ન્તિ ચ. સીલપઞ્ઞાણહેતુ પટિપક્ખજયો કામકિલેસજયો હોતીતિ અત્થો.

પુણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.