૧૦. સીવલિત્થેરગાથાવણ્ણના

તે મે ઇજ્ઝિંસુ સઙ્કપ્પાતિ આયસ્મતો સીવલિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લાભીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ દસબલં નિમન્તેત્વા સત્તાહં સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાનં દત્વા ‘‘ભગવા અહં ઇમિના અધિકારકમ્મેન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં ન પત્થેમિ, અનાગતે પન એકબુદ્ધસ્સ સાસને અહમ્પિ તુમ્હેહિ સો એતદગ્ગે ઠપિતભિક્ખુ વિય લાભીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા – ‘‘અયં તે પત્થના અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સન્તિકે સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સોપિ કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો વિપસ્સીબુદ્ધકાલે બન્ધુમતીનગરતો અવિદૂરે એકસ્મિં ગામકે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મિં સમયે બન્ધુમતીનગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં સાકચ્છિત્વા દસબલસ્સ દાનં દેન્તિ. તે એકદિવસં સબ્બેવ એકતો હુત્વા દાનં દેન્તા ‘‘કિં નુ ખો અમ્હાકં દાનમુખે નત્થી’’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૭) મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ ન અદ્દસંસુ. તે ‘‘યતો કુતોચિ આહરિસ્સામા’’તિ જનપદતો નગરપવિસનમગ્ગે પુરિસં ઠપેસું. તદા એસ કુલપુત્તો અત્તનો ગામતો ગુળદધિવારકં ગહેત્વા, ‘‘કિઞ્ચિદેવ આહરિસ્સામી’’તિ નગરં ગચ્છન્તો, ‘‘મુખં ધોવિત્વા ધોતહત્થપાદો પવિસિસ્સામી’’તિ ફાસુકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો નઙ્ગલસીસમત્તં નિમ્મક્ખિકં દણ્ડકમધું દિસ્વા ‘‘પુઞ્ઞેન મે ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા નગરં પાવિસિ. નાગરેહિ ઠપિતપુરિસો તં દિસ્વા, ‘‘ભો પુરિસ, કસ્સિમં આહરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન કસ્સચિ, સામિ, વિક્કિણિતું પન મે ઇદં આભત’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભો, ઇદં કહાપણં ગહેત્વા એતં મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ દેહી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં ન બહુમૂલં, અયઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ બહું દેતિ, વીમંસિતું વટ્ટતી’’તિ. તતો નં ‘‘નાહં એકેન કહાપણેન દેમી’’તિ આહ. ‘‘યદિ એવં દ્વે ગહેત્વા દેહી’’તિ. ‘‘દ્વીહિપિ ન દેમી’’તિ. એતેનુપાયેન વડ્ઢેત્વા સહસ્સં પાપુણિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘અતિવડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ, હોતુ તાવ ઇમિના કત્તબ્બકિચ્ચં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘ઇદં ન બહું અગ્ઘનકં, ત્વઞ્ચ બહું દેસિ, કેન કમ્મેન ઇદં ગણ્હાસી’’તિ. ‘‘ઇધ, ભો, નગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝિત્વા વિપસ્સીદસબલસ્સ દાનં દેન્તા ઇદં દ્વયં દાનમુખે અપસ્સન્તા પરિયેસન્તિ, સચે ઇદં દ્વયં ન લભિસ્સન્તિ, નાગરાનં પરાજયો ભવિસ્સતિ, તસ્મા સહસ્સં કત્વા ગણ્હામી’’તિ. ‘‘કિં પનેતં નાગરાનમેવ વટ્ટતિ, અઞ્ઞેસં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ દાતું અવારિતમેત’’ન્તિ. ‘‘અત્થિ પન કોચિ નાગરાનં દાને એકદિવસં સહસ્સં દાતા’’તિ? ‘‘નત્થિ, સમ્મા’’તિ. ‘‘ઇમેસં પન દ્વિન્નં સહસ્સગ્ઘનકભાવં જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છ, નાગરાનં આચિક્ખ ‘એકો પુરિસો ઇમાનિ દ્વે મૂલેન ન દેતિ સહત્થેનેવ દાતુકામો, તુમ્હે ઇમેસં દ્વિન્નં કારણા નિબ્બિતક્કા હોથા’તિ, ત્વં પન મે ઇમસ્મિં દાનમુખે જેટ્ઠકભાવસ્સ કાયસક્ખી હોહી’’તિ. સો પરિબ્બયત્થં ગહિતમાસકેન પઞ્ચકટુકં ગહેત્વા ચુણ્ણં કત્વા દધિતો કઞ્જિયં ગહેત્વા તત્થ મધુપટલં પીળેત્વા પઞ્ચકટુકચુણ્ણેન યોજેત્વા એકસ્મિં પદુમિનિપત્તે પક્ખિપિત્વા તં સંવિદહિત્વા આદાય દસબલસ્સ અવિદૂરટ્ઠાને નિસીદિ મહાજનેન આહરિયમાનસ્સ સક્કારસ્સ અવિદૂરે અત્તનો પત્તવારં ઓલોકયમાનો, સો ઓકાસં ઞત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભગવા અયં ઉપ્પન્નદુગ્ગતપણ્ણાકારો, ઇમં મે અનુકમ્પં પટિચ્ચ પટિગ્ગણ્હથાતિ. સત્થા તસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ ચતુમહારાજદત્તિયેન સેલમયપત્તેન તં પટિગ્ગહેત્વા યથા અટ્ઠસટ્ઠિયા ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ દિય્યમાનં ન ખીયતિ, એવં અધિટ્ઠાસિ. સો કુલપુત્તો નિટ્ઠિતભત્તકિચ્ચં ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતો આહ – ‘‘દિટ્ઠો મે, ભગવા, અજ્જ બન્ધુમતીનગરવાસિકેહિ તુમ્હાકં સક્કારો આહરિયમાનો, અહમ્પિ ઇમસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તભવે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો ભવેય્ય’’ન્તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૭). સત્થા, ‘‘એવં હોતુ, કુલપુત્તા’’તિ વત્વા તસ્સ ચ નગરવાસીનઞ્ચ ભત્તાનુમોદનં કત્વા પક્કામિ.

સોપિ કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુપ્પવાસાય રાજધીતાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય સાયં પાતઞ્ચ પણ્ણાકારસતાનિ સકટેનાદાય સુપ્પવાસાય ઉપનીયન્તિ. અથ નં પુઞ્ઞવીમંસનત્થં હત્થેન બીજપચ્છિં ફુસાપેન્તિ. એકેકબીજતો સલાકસતમ્પિ સલાકસહસ્સમ્પિ નિગ્ગચ્છતિ. એકેકકરીસખેત્તે પણ્ણાસમ્પિ સટ્ઠિપિ સકટપ્પમાણાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કોટ્ઠે પૂરણકાલેપિ કોટ્ઠદ્વારં હત્થેન ફુસાપેન્તિ. રાજધીતાય પુઞ્ઞેન ગણ્હન્તાનં ગહિતગહિતટ્ઠાનં પુન પૂરતિ. પરિપુણ્ણભત્તભાજનતોપિ ‘‘રાજધીતાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ વત્વા યસ્સ કસ્સચિ દેન્તાનં યાવ ન ઉક્કડ્ઢન્તિ, ન તાવ ભત્તં ખીયતિ, દારકે કુચ્છિગતેયેવ સત્તવસ્સાનિ અતિક્કમિંસુ.

ગબ્ભે પન પરિપક્કે સત્તાહં મહાદુક્ખં અનુભોસિ. સા સામિકં આમન્તેત્વા, ‘‘પુરે મરણા જીવમાનાવ દાનં દસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, ઇમં પવત્તિં સત્થુ આરોચેત્વા સત્થારં નિમન્તેહિ, યઞ્ચ સત્થા વદેતિ, તં સાધુકં ઉપલક્ખેત્વા આગન્ત્વા મય્હં કથેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સાસનં ભગવતો આરોચેસિ. સત્થા, ‘‘સુખિની હોતુ સુપ્પવાસા કોલિયધીતા અરોગા, અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ (ઉદા. ૧૮) આહ. રાજા તં સુત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા અત્તનો ગામાભિમુખો પાયાસિ. તસ્સ પુરે આગમનાયેવ સુપ્પવાસાય કુચ્છિતો ધમકરણા ઉદકં વિય ગબ્ભો નિક્ખમિ, પરિવારેત્વા નિસિન્નજનો અસ્સુમુખોવ હસિતું આરદ્ધો તુટ્ઠપહટ્ઠો મહાજનો રઞ્ઞો સાસનં આરોચેતું અગમાસિ.

રાજા તેસં આગમનં દિસ્વાવ, ‘‘દસબલેન કથિતકથા નિપ્ફન્ના ભવિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેસિ. સો આગન્ત્વા સત્થુ સાસનં રાજધીતાય આરોચેસિ. રાજધીતા તયા નિમન્તિતં જીવિતભત્તમેવ મઙ્ગલભત્તં ભવિસ્સતિ, ગચ્છ સત્તાહં દસબલં નિમન્તેહીતિ. રાજા તથા અકાસિ. સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તયિંસુ. દારકો સબ્બેસં ઞાતીનં સન્તત્તં ચિત્તં નિબ્બાપેન્તો જાતોતિ સીવલિદારકોત્વેવસ્સ નામં અકંસુ. સો સત્તવસ્સાનિ ગબ્ભે વસિતત્તા જાતકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકમ્મક્ખમો અહોસિ. ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો સત્તમે દિવસે તેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપં અકાસિ. સત્થાપિ ધમ્મપદે ગાથં અભાસિ –

‘‘યોમં પલિપથં દુગ્ગં, સંસારં મોહમચ્ચગા;

તિણ્ણો પારઙ્ગતો ઝાયી, અનેજો અકથંકથી;

અનુપાદાય નિબ્બુતો, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૪);

અથ નં થેરો એવમાહ – ‘‘કિં પન તયા એવરૂપં દુક્ખરાસિં અનુભવિત્વા પબ્બજિતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘લભમાનો પબ્બજેય્યં, ભન્તે’’તિ. સુપ્પવાસા નં દારકં થેરેન સદ્ધિં કથેન્તં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તો ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધિં કથેતી’’તિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘મય્હં પુત્તો તુમ્હેહિ સદ્ધિં કિં કથેતિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘અત્તના અનુભૂતં ગબ્ભવાસદુક્ખં કથેત્વા, ‘તુમ્હેહિ અનુઞ્ઞાતો પબ્બજિસ્સામી’તિ વદતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ. થેરો તં વિહારં નેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેન્તો ‘‘સીવલિ, ન તુય્હં અઞ્ઞેન ઓવાદેન કમ્મં અત્થિ, તયા સત્ત વસ્સાનિ અનુભૂતદુક્ખમેવ પચ્ચવેક્ખાહી’’તિ. ‘‘ભન્તે, પબ્બાજનમેવ તુમ્હાકં ભારો, યં પન મયા કાતું સક્કા, તમહં જાનિસ્સામી’’તિ. સો પન પઠમકેસવટ્ટિયા ઓહારણક્ખણેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, દુતિયાય ઓહારણક્ખણે સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે સબ્બેસંયેવ પન કેસાનં ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છા અપુરિમા અહોસિ. તસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયા યાવતિચ્છકં ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં એત્થ વત્થુ સમુટ્ઠિતં.

અપરભાગે સત્થા સાવત્થિં અગમાસિ. થેરો સત્થારં અભિવાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામિ, પઞ્ચ મે ભિક્ખુસતાનિ દેથા’’તિ આહ. ‘‘ગણ્હ સીવલી’’તિ. સો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા હિમવન્તાભિમુખં ગચ્છન્તો અટવિમગ્ગં ગચ્છતિ, તસ્સ પઠમં દિટ્ઠનિગ્રોધે અધિવત્થા દેવતા સત્તદિવસાનિ દાનં અદાસિ. ઇતિ સો –

‘‘નિગ્રોધં પઠમં પસ્સિ, દુતિયં પણ્ડવપબ્બતં;

તતિયં અચિરવતિયં, ચતુત્થં વરસાગરં.

‘‘પઞ્ચમં હિમવન્તં સો, છટ્ઠં છદ્દન્તુપાગમિ;

સત્તમં ગન્ધમાદનં, અટ્ઠમં અથ રેવત’’ન્તિ.

સબ્બટ્ઠાનેસુ સત્ત સત્ત દિવસાનેવ દાનં અદંસુ. ગન્ધમાદનપબ્બતે પન નાગદત્તદેવરાજા નામ સત્તસુ દિવસેસુ એકદિવસે ખીરપિણ્ડપાતં અદાસિ, એકદિવસે સપ્પિપિણ્ડપાતં. ભિક્ખુસઙ્ઘો આહ – ‘‘ઇમસ્સ દેવરઞ્ઞો નેવ ધેનુયો દુય્હમાના પઞ્ઞાયન્તિ, ન દધિનિમ્મથનં, કુતો તે દેવરાજ ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘ભન્તે કસ્સપદસબલસ્સ કાલે ખીરસલાકભત્તદાનસ્સેતં ફલ’’ન્તિ દેવરાજા આહ. અપરભાગે સત્થા ખદિરવનિયરેવતસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં અત્તનો સાસને લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

એવં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તસ્સ પન ઇમસ્સ થેરસ્સ અરહત્તપ્પત્તિં એકચ્ચે આચરિયા એવં વદન્તિ – ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેન ધમ્મસેનાપતિના ઓવાદે દિન્ને યં મયા કાતું સક્કા, તમહં જાનિસ્સામીતિ પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં દિવસંયેવ અઞ્ઞતરં વિવિત્તં કુટિકં દિસ્વા તં પવિસિત્વા માતુકુચ્છિસ્મિં સત્ત વસ્સાનિ અત્તના અનુભૂતં દુક્ખં અનુસ્સરિત્વા તદનુસારેન અતીતાનાગતે તસ્સ અવેક્ખન્તસ્સ આદિત્તા વિય તયો ભવા ઉપટ્ઠહિંસુ. ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિ, તાવદેવ મગ્ગપ્પટિપાટિયા સબ્બેપિ આસવે ખેપેન્તો અરહત્તં પાપુણી’’તિ. ઉભયથાપિ થેરસ્સ અરહત્તપ્પત્તિયેવ પકાસિતા. થેરો પન પભિન્નપટિસમ્ભિદો છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૩૧-૩૯) –

‘‘વરુણો નામ નામેન, દેવરાજા અહં તદા;

ઉપટ્ઠહેસિં સમ્બુદ્ધં, સયોગ્ગબલવાહનો.

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, અત્થદસ્સીનરુત્તમે;

તૂરિયં સબ્બમાદાય, અગમં બોધિમુત્તમં.

‘‘વાદિતેન ચ નચ્ચેન, સમ્મતાળસમાહિતો;

સમ્મુખા વિય સમ્બુદ્ધં, ઉપટ્ઠિં બોધિમુત્તમં.

‘‘ઉપટ્ઠહિત્વા તં બોધિં, ધરણીરુહપાદપં;

પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘સકકમ્માભિરદ્ધોહં, પસન્નો બોધિમુત્તમે;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, નિમ્માનં ઉપપજ્જહં.

‘‘સટ્ઠિતૂરિયસહસ્સાનિ, પરિવારેન્તિ મં સદા;

મનુસ્સેસુ ચ દેવેસુ, વત્તમાનં ભવાભવે.

‘‘તિવિધગ્ગી નિબ્બુતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘સુબાહૂ નામ નામેન, ચતુત્તિંસાસુ ખત્તિયા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, પઞ્ચકપ્પસતે ઇતો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમુત્તિસુખપટિસંવેદનેન પીતિવેગેન ઉદાનેન્તો ‘‘તે મે ઇજ્ઝિંસુ સઙ્કપ્પા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૬૦. તત્થ તે મે ઇજ્ઝિંસુ સઙ્કપ્પા, યદત્થો પાવિસિં કુટિં, વિજ્જાવિમુત્તિં પચ્ચેસન્તિ યે પુબ્બે મયા કામસઙ્કપ્પાદીનં સમુચ્છેદકરા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો અભિપત્થિતાયેવ ‘‘કદા નુ ખ્વાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ, વિમુત્તાધિપ્પાયસઞ્ઞિતા વિમુત્તિં ઉદ્દિસ્સ સઙ્કપ્પા મનોરથા અભિણ્હસો અપ્પમત્તા યદત્થો યંપયોજનો યેસં નિપ્ફાદનત્થં કુટિં સુઞ્ઞાગારં વિપસ્સિતું પાવિસિં તિસ્સો વિજ્જા ફલવિમુત્તિઞ્ચ પચ્ચેસન્તો, ગવેસન્તો તે મે ઇજ્ઝિંસુ તે સબ્બેવ ઇદાનિ મય્હં ઇજ્ઝિંસુ સમિજ્ઝિંસુ, નિપ્ફન્નકુસલસઙ્કપ્પો પરિપુણ્ણમનોરથો જાતોતિ અત્થો. તેસં સમિદ્ધભાવં દસ્સેતું ‘‘માનાનુસયમુજ્જહ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા માનાનુસયમુજ્જહં પજહિં સમુચ્છિન્દિં, તસ્મા તે મે સઙ્કપ્પા ઇજ્ઝિંસૂતિ યોજના. માનાનુસયે હિ પહીને અપ્પહીનો નામ અનુસયો નત્થિ, અરહત્તઞ્ચ અધિગતમેવ હોતીતિ માનાનુસયપ્પહાનં યથાવુત્તસઙ્કપ્પસમિદ્ધિયા કારણં કત્વા વુત્તં.

સીવલિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છટ્ઠવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.