૬. છટ્ઠવગ્ગો

૧. ગોધિકાદિચતુત્થેરગાથાવણ્ણના

વસ્સતિ દેવોતિઆદિકા ચતસ્સો – ગોધિકો, સુબાહુ, વલ્લિયો, ઉત્તિયોતિ ઇમેસં ચતુન્નં થેરાનં ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? ઇમેપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તા ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહાયા હુત્વા વિચરિંસુ. તેસુ એકો સિદ્ધત્થં ભગવન્તં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા કટચ્છુભિક્ખં અદાસિ. દુતિયો પસન્નચિત્તો હુત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. તતિયો પસન્નચિત્તો એકેન પુપ્ફહત્થેન ભગવન્તં પૂજેસિ. ચતુત્થો સુમનપુપ્ફેહિ પૂજમકાસિ. એવં તે સત્થરિ ચિત્તં પસાદેત્વા પસુતેન તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા પુન અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા સહાયકા હુત્વા સાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે પાવાયં ચતુન્નં મલ્લરાજાનં પુત્તા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. તેસં ગોધિકો, સુબાહુ, વલ્લિયો, ઉત્તિયોતિ નામાનિ અકંસુ. અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયસહાયા અહેસું. તે કેનચિદેવ કરણીયેન કપિલવત્થું અગમંસુ. તસ્મિઞ્ચ સમયે સત્થા કપિલવત્થું ગન્ત્વા નિગ્રોધારામે વસન્તો યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા સુદ્ધોદનપ્પમુખે સક્યરાજાનો દમેસિ. તદા તેપિ ચત્તારો મલ્લરાજપુત્તા પાટિહારિયં દિસ્વા લદ્ધપ્પસાદા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાકમ્મં કરોન્તા નચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૧-૨૩) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, આહુતીનં પટિગ્ગહં;

પવરા અભિનિક્ખન્તં, વના નિબ્બનમાગતં.

‘‘કટચ્છુભિક્ખં પાદાસિં, સિદ્ધત્થસ્સ મહેસિનો;

પઞ્ઞાય ઉપસન્તસ્સ, મહાવીરસ્સ તાદિનો.

‘‘પદેનાનુપદાયન્તં, નિબ્બાપેન્તે મહાજનં;

ઉળારા વિત્તિ મે જાતા, બુદ્ધે આદિચ્ચબન્ધુને.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભિક્ખાદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સત્તાસીતિમ્હિતો કપ્પે, મહારેણુસનામકા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, સત્તેતે ચક્કવત્તિનો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

ગોધિકો થેરો.

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, નિસભાજાનિયં યથા;

તિધાપભિન્નં માતઙ્ગં, કુઞ્જરંવ મહેસિનં.

‘‘ઓભાસેન્તં દિસા સબ્બા, ઉળુરાજંવ પૂરિતં;

રથિયં પટિપજ્જન્તં, લોકજેટ્ઠં અપસ્સહં.

‘‘ઞાણે ચિત્તં પસાદેત્વા, પગ્ગહેત્વાન અઞ્જલિં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, સિદ્ધત્થમભિવાદયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઞાણસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘તેસત્તતિમ્હિતો કપ્પે, સોળસાસું નરુત્તમા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

સુબાહુત્થેરો.

‘‘તિવરાયં નિવાસીહં, અહોસિં માલિકો તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સિદ્ધત્થં લોકપૂજિતં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, પુપ્ફહત્થમદાસહં;

યત્થ યત્થુપપજ્જામિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા.

‘‘અનુભોમિ ફલં ઇટ્ઠં, પુબ્બે સુકતમત્તનો;

પરિક્ખિત્તો સુમલ્લેહિ, પુપ્ફદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતુપાદાય, ઠપેત્વા વત્તમાનકં;

પઞ્ચરાજસતા તત્થ, નજ્જસમસનામકા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

વલ્લિયો થેરો.

‘‘સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો, જાતિપુપ્ફમદાસહં;

પાદેસુ સત્ત પુપ્ફાનિ, હાસેનોકિરિતાનિ મે.

‘‘તેન કમ્મેનહં અજ્જ, અભિભોમિ નરામરે;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સમન્તગન્ધનામાસું, તેરસ ચક્કવત્તિનો;

ઇતો પઞ્ચમકે કપ્પે, ચાતુરન્તા જનાધિપા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (અપ. થેર ૧.૧૧.૧-૨૩);

ઉત્તિયો થેરો.

અરહત્તં પન પત્વા ઇમે ચત્તારોપિ થેરા લોકે પાકટા પઞ્ઞાતા રાજરાજમહામત્તેહિ સક્કતા ગરુકતા હુત્વા અરઞ્ઞે સહેવ વિહરન્તિ. અથેકદા રાજા બિમ્બિસારો તે ચત્તારો થેરે રાજગહં ઉપગતે ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તેમાસં વસ્સાવાસત્થાય નિમન્તેત્વા તેસં પાટિયેક્કં કુટિકાયો કારેત્વા સતિસમ્મોસેન ન છાદેસિ. થેરા અચ્છન્નાસુ કુટિકાસુ વિહરન્તિ. વસ્સકાલે દેવો ન વસ્સતિ. રાજા ‘‘કિં નુ ખો કારણં દેવો ન વસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો, તં કારણં ઞત્વા, તા કુટિકાયો છાદાપેત્વા, મત્તિકાકમ્મં ચિત્તકમ્મઞ્ચ કારાપેત્વા, કુટિકામહં કરોન્તો મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં અદાસિ. થેરા રઞ્ઞો અનુકમ્પાય કુટિકાયો પવિસિત્વા મેત્તાસમાપત્તિયો સમાપજ્જિંસુ. અથુત્તરપાચીનદિસતો મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા થેરાનં સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનક્ખણેયેવ વસ્સિતું આરભિ. તેસુ ગોધિકત્થેરો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સહ મેઘગજ્જિતેન –

૫૧. ‘‘વસ્સતિ દેવો યથા સુગીતં, છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા;

ચિત્તં સુસમાહિતઞ્ચ મય્હં, અથ ચે પત્થયસિ પવસ્સ દેવા’’તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ વસ્સતીતિ સિઞ્ચતિ વુટ્ઠિધારં પવેચ્છતિ. દેવોતિ મેઘો. યથા સુગીતન્તિ સુન્દરગીતં વિય ગજ્જન્તોતિ અધિપ્પાયો. મેઘો હિ વસ્સનકાલે સતપટલસહસ્સપટલો ઉટ્ઠહિત્વા થનયન્તો વિજ્જુતા નિચ્છારેન્તોવ સોભતિ, ન કેવલો. તસ્મા સિનિદ્ધમધુરગમ્ભીરનિગ્ઘોસો વસ્સતિ દેવોતિ દસ્સેતિ. તેન સદ્દતો અનુપપીળિતં આહ ‘‘છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા’’તિ. યથા ન દેવો વસ્સતિ, એવં તિણાદીહિ છાદિતા અયં મે કુટિકા, તેન વુટ્ઠિવસ્સેન અનુપપીળિતં આહ. પરિભોગસુખસ્સ ઉતુસપ્પાયઉતુસુખસ્સ ચ સબ્ભાવતો સુખા. ફુસિતગ્ગળપિહિતવાતપાનતાહિ વાતપરિસ્સયરહિતા. ઉભયેનપિ આવાસસપ્પાયવસેન અનુપપીળિતં આહ. ચિત્તં સુસમાહિતઞ્ચ મય્હન્તિ ચિત્તઞ્ચ મમ સુટ્ઠુ સમાહિતં અનુત્તરસમાધિના નિબ્બાનારમ્મણે સુટ્ઠુ અપ્પિતં, એતેન અબ્ભન્તરપરિસ્સયાભાવતો અપ્પોસ્સુક્કતં દસ્સેતિ. અથ ચે પત્થયસીતિ અથ ઇદાનિ પત્થયસિ ચે, યદિ ઇચ્છસિ. પવસ્સાતિ સિઞ્ચ ઉદકં પગ્ઘર વુટ્ઠિધારં પવેચ્છ. દેવાતિ મેઘં આલપતિ.

ગોધિકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુબાહુત્થેરગાથાવણ્ણના

૫૨. ઇતરેહિ વુત્તગાથાસુ તતિયપદે એવ વિસેસો. તત્થ સુબાહુના વુત્તગાથાયં ચિત્તં સુસમાહિતઞ્ચ કાયેતિ મમ ચિત્તં કરજકાયે કાયગતાસતિભાવનાવસેન સુટ્ઠુ સમાહિતં સમ્મદેવ અપ્પિતં. અયઞ્હિ થેરો કાયગતાસતિભાવનાવસેન પટિલદ્ધઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘ચિત્તં સુસમાહિતઞ્ચ કાયે’’તિ.

સુબાહુત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના

૫૩. વલ્લિયત્થેરગાથાયં તસ્સં વિહરામિ અપ્પમત્તોતિ તસ્સં કુટિકાયં અપ્પમાદપટિપત્તિયા મત્થકં પાપિતત્તા અપ્પમત્તો અરિયવિહારૂપસંહિતેન દિબ્બવિહારાદિસંહિતેન ચ ઇરિયાપથવિહારેન વિહરામિ, અત્તભાવં પવત્તેમીતિ વુત્તં હોતિ.

વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા

૪. ઉત્તિયત્થેરગાથાવણ્ણના

૫૪. ઉત્તિયત્થેરેન વુત્તગાથાયં અદુતિયોતિ અસહાયો, કિલેસસઙ્ગણિકાય ગણસઙ્ગણિકાય ચ વિરહિતોતિ અત્થો.

ઉત્તિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુન્નં થેરાનં ગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અઞ્જનવનિયત્થેરગાથાવણ્ણના

આસન્દિં કુટિકં કત્વાતિ આયસ્મતો અઞ્જનવનિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સુદસ્સનો નામ માલાકારો હુત્વા સુમનપુપ્ફેહિ ભગવન્તં પૂજેત્વા અઞ્ઞમ્પિ તત્થ તત્થ બહું પુઞ્ઞં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ. અથ ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં વજ્જિરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા તસ્સ વયપ્પત્તકાલે વજ્જિરટ્ઠે અવુટ્ઠિભયં બ્યાધિભયં અમનુસ્સભયન્તિ તીણિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. તં સબ્બં રતનસુત્તવણ્ણનાયં (ખુ. પા. અટ્ઠ. રતનસુત્તવણ્ણના; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.રતનસુત્તવણ્ણના) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. ભગવતિ પન વેસાલિં પવિટ્ઠે ભયેસુ ચ વૂપસન્તેસુ સત્થુ ધમ્મદેસનાય સમ્બહુલાનં દેવમનુસ્સાનં ધમ્માભિસમયે ચ જાતે અયં રાજકુમારો બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. યથા ચાયં એવં અનન્તરં વુચ્ચમાના ચત્તારોપિ જના. તેપિ હિ ઇમસ્સ સહાયભૂતા લિચ્છવિરાજકુમારા એવં ઇમિનાવ નીહારેન પબ્બજિંસુ. કસ્સપસમ્બુદ્ધકાલેપિ સહાયા હુત્વા ઇમિના સહેવ પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં અકંસુ, પદુમુત્તરસ્સપિ ભગવતો પાદમૂલે કુસલબીજરોપનાદિં અકંસૂતિ. તત્થાયં કતપુબ્બકિચ્ચો સાકેતે અઞ્જનવને સુસાનટ્ઠાને વસન્તો ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય મનુસ્સેહિ છડ્ડિતં જિણ્ણકં આસન્દિં લભિત્વા તં ચતૂસુ પાસાણેસુ ઠપેત્વા ઉપરિ તિરિયઞ્ચ તિણાદીહિ છાદેત્વા દ્વારં યોજેત્વા વસ્સં ઉપગતો. પઠમમાસેયેવ ઘટેન્તો વાયમન્તો અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૨૪-૨૮) –

‘‘સુદસ્સનોતિ નામેન, માલાકારો અહં તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં.

‘‘જાતિપુપ્ફં ગહેત્વાન, પૂજયિં પદુમુત્તરં;

વિસુદ્ધચક્ખુ સુમનો, દિબ્બચક્ખું સમજ્ઝગં.

‘‘એતિસ્સા પુપ્ફપૂજાય, ચિત્તસ્સ પણિધીહિ ચ;

કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં નુપપજ્જહં.

‘‘સોળસાસિંસુ રાજાનો, દેવુત્તરસનામકા;

છત્તિંસમ્હિ ઇતો કપ્પે, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય યથાલદ્ધં સમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિવેગેન ઉદાનેન્તો ‘‘આસન્દિં કુટિકં કત્વા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૫૫. તત્થ આસન્દિં કુટિકં કત્વાતિ આસન્દી નામ દીઘપાદકં ચતુરસ્સપીઠં, આયતં ચતુરસ્સમ્પિ અત્થિયેવ, યત્થ નિસીદિતુમેવ સક્કા, ન નિપજ્જિતું તં આસન્દિં કુટિકં કત્વા વાસત્થાય હેટ્ઠા વુત્તનયેન કુટિકં કત્વા યથા તત્થ નિસિન્નસ્સ ઉતુપરિસ્સયાભાવેન સુખેન સમણધમ્મં કાતું સક્કા, એવં કુટિકં કત્વા. એતેન પરમુક્કંસગતં સેનાસને અત્તનો અપ્પિચ્છતં સન્તુટ્ઠિઞ્ચ દસ્સેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘પલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ, જણ્ણુકેનાભિવસ્સતિ;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૫; મિ. પ. ૬.૧.૧);

અપરે ‘‘આસન્દિકુટિક’’ન્તિ પાઠં વત્વા ‘‘આસન્દિપ્પમાણં કુટિકં કત્વા’’તિ અત્થં વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘આસનનિસજ્જાદિગતે મનુસ્સે ઉદ્દિસ્સ મઞ્ચકસ્સ ઉપરિ કતકુટિકા આસન્દી નામ, તં આસન્દિં કુટિકં કત્વા’’તિ અત્થં વદન્તિ. ઓગ્ગય્હાતિ ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા. અઞ્જનં વનન્તિ એવંનામકં વનં, અઞ્જનવણ્ણપુપ્ફભાવતો હિ અઞ્જના વુચ્ચન્તિ વલ્લિયો, તબ્બહુલતાય તં વનં ‘‘અઞ્જનવન’’ન્તિ નામં લભિ. અપરે પન ‘‘અઞ્જના નામ મહાગચ્છા’’તિ વદન્તિ, તં અઞ્જનવનં ઓગ્ગય્હ આસન્દિકં કુટિકં કત્વા તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ વિહરતા મયાતિ વચનસેસેનેવ યોજના. ઇદમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

અઞ્જનવનિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના

કો કુટિકાયન્તિ આયસ્મતો કુટિવિહારિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો આકાસેન ગચ્છન્તસ્સ ‘‘ઉદકદાનં દસ્સામી’’તિ સીતલં ઉદકં ગહેત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો ઉદ્ધમ્મુખો હુત્વા ઉક્ખિપિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા પસાદસંવડ્ઢનત્થં આકાસે ઠિતોવ સમ્પટિચ્છિ. સો તેન અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. સેસં અઞ્જનવનિયત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ વુત્તસદિસમેવ. અયં પન વિસેસો – અયં કિર વુત્તનયેન પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તો સાયં ખેત્તસમીપેન ગચ્છન્તો દેવે ફુસાયન્તે ખેત્તપાલકસ્સ પુઞ્ઞં તિણકુટિં દિસ્વા પવિસિત્વા તત્થ તિણસન્થારકે નિસીદિ. નિસિન્નમત્તોવ ઉતુસપ્પાયં લભિત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૨૯-૩૫) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, ગચ્છન્તં અનિલઞ્જસે;

ઘતાસનંવ જલિતં, આદિત્તંવ હુતાસનં.

‘‘પાણિના ઉદકં ગય્હ, આકાસે ઉક્ખિપિં અહં;

સમ્પટિચ્છિ મહાવીરો, બુદ્ધો કારુણિકો ઇસિ.

‘‘અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, પદુમુત્તરનામકો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘ઇમિના દકદાનેન, પીતિઉપ્પાદનેન ચ;

કપ્પસતસહસ્સમ્પિ, દુગ્ગતિં નુપપજ્જતિ.

‘‘તેન કમ્મેન દ્વિપદિન્દ, લોકજેટ્ઠ નરાસભ;

પત્તોમ્હિ અચલં ઠાનં, હિત્વા જયપરાજયં.

‘‘સહસ્સરાજનામેન, તયો તે ચક્કવત્તિનો;

પઞ્ચસટ્ઠિકપ્પસતે, ચાતુરન્તા જનાધિપા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરે તત્થ નિસિન્ને ખેત્તપાલકો આગન્ત્વા ‘‘કો કુટિકાય’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા થેરો ‘‘ભિક્ખુ કુટિકાય’’ન્તિઆદિમાહ. તયિદં ખેત્તપાલસ્સ થેરસ્સ ચ વચનં એકજ્ઝં કત્વા –

૫૬. ‘‘કો કુટિકાયં ભિક્ખુ કુટિકાયં, વીતરાગો સુસમાહિતચિત્તો;

એવં જાનાહિ આવુસો, અમોઘા તે કુટિકા કતા’’તિ. –

તથારૂપેન સઙ્ગીતિં આરોપિતં.

તત્થ કો કુટિકાયન્તિ, ‘‘ઇમિસ્સં કુટિકાયં કો નિસિન્નો’’તિ ખેત્તપાલસ્સ પુચ્છાવચનં. તસ્સ ભિક્ખુ કુટિકાયન્તિ થેરસ્સ પટિવચનદાનં. અથ નં અત્તનો અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવતો તં કુટિપરિભોગં અનુમોદાપેત્વા ઉળારં તમેવ પુઞ્ઞં પતિટ્ઠાપેતું ‘‘વીતરાગો’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – એકો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ તે કુટિકાયં નિસિન્નો, તતો એવ સો અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસો સમુચ્છિન્નરાગતાય વીતરાગો અનુત્તરસમાધિના નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા સુટ્ઠુ સમાહિતચિત્તતાય સુસમાહિતચિત્તો, ઇમઞ્ચ અત્થં, આવુસો ખેત્તપાલ, યથાહં વદામિ, એવં જાનાહિ સદ્દહ અધિમુચ્ચસ્સુ. અમોઘા તે કુટિકા કતા તયા કતા કુટિકા અમોઘા અવઞ્ઝા સફલા સઉદ્રયા, યસ્મા અરહતા ખીણાસવેન પરિભુત્તા. સચે ત્વં અનુમોદસિ, તં તે ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ.

તં સુત્વા ખેત્તપાલો ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે કુટિકાયં એદિસો અય્યો પવિસિત્વા નિસીદતી’’તિ પસન્નચિત્તો અનુમોદન્તો અટ્ઠાસિ. ઇમં પન તેસં કથાસલ્લાપં ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા સુત્વા અનુમોદનઞ્ચસ્સ ઞત્વા તમ્ભાવિનિં સમ્પત્તિં વિભાવેન્તો ખેત્તપાલં ઇમાહિ ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘વિહાસિ કુટિયં ભિક્ખુ, સન્તચિત્તો અનાસવો;

તેન કમ્મવિપાકેન, દેવિન્દો ત્વં ભવિસ્સસિ.

‘‘છત્તિંસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સસિ;

ચતુત્તિંસક્ખત્તું ચક્કવત્તી, રાજા રટ્ઠે ભવિસ્સસિ;

રતનકુટિ નામ પચ્ચેકબુદ્ધો, વીતરાગો ભવિસ્સસી’’તિ.

કુટિકાયં લદ્ધવિસેસત્તા પન થેરસ્સ તતો પભુતિ કુટિવિહારીત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથાપિ અહોસીતિ.

કુટિવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુતિયકુટિવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના

અયમાહુ પુરાણિયાતિ આયસ્મતો કુટિવિહારિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પસન્નમાનસો પરિળાહકાલે નળવિલીવેહિ વિરચિતં બીજનિં અદાસિ. તં સત્થા અનુમોદનગાથાય સમ્પહંસેસિ. સેસં યદેત્થ વત્તબ્બં, તં અઞ્જનવનિયત્થેરવત્થુમ્હિ વુત્તસદિસમેવ. અયં પન વિસેસો – અયં કિર વુત્તનયેન પબ્બજિત્વા અઞ્ઞતરાય પુરાણકુટિકાય વિહરન્તો સમણધમ્મં અચિન્તેત્વા, ‘‘અયં કુટિકા જિણ્ણા, અઞ્ઞં કુટિકં કાતું વટ્ટતી’’તિ નવકમ્મવસેન ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તસ્સ અત્થકામા દેવતા સંવેગજનનત્થં ઇમં ઉત્તાનોભાસં ગમ્ભીરત્થં ‘‘અયમાહુ’’તિ ગાથમાહ.

૫૭. તત્થ અયન્તિ આસન્નપચ્ચક્ખવચનં. આહૂતિ અહોસીતિ અત્થો. ગાથાસુખત્થઞ્હિ દીઘં કત્વા વુત્તં. પુરાણિયાતિ પુરાતની અદ્ધગતા. અઞ્ઞં પત્થયસે નવં કુટિન્તિ ઇમિસ્સા કુટિયા પુરાણભાવેન જિણ્ણતાય ઇતો અઞ્ઞં ઇદાનિ નિબ્બત્તનીયતાય નવં કુટિં પત્થયસે પત્થેસિ આસીસસિ. સબ્બેન સબ્બં પન આસં કુટિયા વિરાજય પુરાણિયં વિય નવાયમ્પિ કુટિયં આસં તણ્હં અપેક્ખં વિરાજેહિ, સબ્બસો તત્થ વિરત્તચિત્તો હોહિ. કસ્મા? યસ્મા દુક્ખા ભિક્ખુ પુન નવા નામ કુટિ ભિક્ખુ પુન ઇદાનિ નિબ્બત્તિયમાના દુક્ખાવહત્તા દુક્ખા, તસ્મા અઞ્ઞં નવં દુક્ખં અનુપ્પાદેન્તો યથાનિબ્બત્તાયં પુરાણિયંયેવ કુટિયં ઠત્વા અત્તના કતબ્બં કરોહીતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ત્વં, ભિક્ખુ, ‘‘અયં પુરાણી તિણકુટિકા જિણ્ણા’’તિ અઞ્ઞં નવં તિણકુટિકં કાતું ઇચ્છસિ, ન સમણધમ્મં, એવં ઇચ્છન્તો પન ભાવનાય અનનુયુઞ્જનેન પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા અનતિવત્તનતો આયતિં અત્તભાવકુટિમ્પિ પત્થેન્તો કાતું ઇચ્છન્તોયેવ નામ હોતિ. સા પન નવા તિણકુટિ વિય કરણદુક્ખેન તતો ભિય્યોપિ જરામરણસોકપરિદેવાદિદુક્ખસંસટ્ઠતાય દુક્ખા, તસ્મા તિણકુટિયં વિય અત્તભાવકુટિયં આસં અપેક્ખં વિરાજય સબ્બસો તત્થ વિરત્તચિત્તો હોહિ, એવં તે વટ્ટદુક્ખં ન ભવિસ્સતીતિ. દેવતાય ચ વચનં સુત્વા થેરો સંવેગજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૩૬-૪૬) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

તિણત્થરે નિસિન્નસ્સ, ઉપસન્તસ્સ તાદિનો.

‘‘નળમાલં ગહેત્વાન, બન્ધિત્વા બીજનિં અહં;

બુદ્ધસ્સ ઉપનામેસિં, દ્વિપદિન્દસ્સ તાદિનો.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા સબ્બઞ્ઞૂ, બીજનિં લોકનાયકો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, ઇમં ગાથં અભાસથ.

‘‘યથા મે કાયો નિબ્બાતિ, પરિળાહો ન વિજ્જતિ;

તથેવ તિવિધગ્ગીહિ, ચિત્તં તવ વિમુચ્ચતુ.

‘‘સબ્બે દેવા સમાગચ્છું, યે કેચિ વનનિસ્સિતા;

સોસ્સામ બુદ્ધવચનં, હાસયન્તઞ્ચ દાયકં.

‘‘નિસિન્નો ભગવા તત્થ, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતો;

દાયકં સમ્પહંસેન્તો, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘ઇમિના બીજનિદાનેન, ચિત્તસ્સ પણિધીહિ ચ;

સુબ્બતો નામ નામેન, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

માલુતો નામ નામેન, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘ઇમિના બીજનિદાનેન, સમ્માનવિપુલેન ચ;

કપ્પસતસહસ્સમ્પિ, દુગ્ગતિં નુપપજ્જતિ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, સુબ્બતા અટ્ઠતિંસ તે;

એકૂનતિંસસહસ્સે, અટ્ઠ માલુતનામકા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તે પન પતિટ્ઠિતો ‘‘અયં મે અરહત્તપ્પત્તિયા અઙ્કુસભૂતા’’તિ તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ. સાયેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસિ. કુટિઓવાદેન લદ્ધવિસેસત્તા ચસ્સ કુટિવિહારીત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસીતિ.

દુતિયકુટિવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. રમણીયકુટિકત્થેરગાથાવણ્ણના

રમણીયા મે કુટિકાતિ આયસ્મતો રમણીયકુટિકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુસલબીજરોપનં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો અટ્ઠારસકપ્પસતમત્થકે અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બુદ્ધારહં આસનં ભગવતો અદાસિ. પુપ્ફેહિ ચ ભગવન્તં પૂજેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. સેસં અઞ્જનવનિયત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ વુત્તસદિસમેવ. અયં પન વિસેસો – અયં કિર વુત્તનયેન પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વજ્જિરટ્ઠે અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકાવાસે કુટિકાયં વિહરતિ, સા હોતિ કુટિકા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા સુપરિકમ્મકતભિત્તિભૂમિકા આરામપોક્ખરણિરામણેય્યાદિસમ્પન્ના મુત્તાજાલસદિસવાલિકાકિણ્ણભૂમિભાગા થેરસ્સ ચ વત્તસમ્પન્નતાય સુસમ્મટ્ઠઙ્ગણતાદિના ભિય્યોસોમત્તાય રમણીયતરા હુત્વા તિટ્ઠતિ. સો તત્થ વિહરન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૧.૪૭-૫૨) –

‘‘કાનનં વનમોગ્ગય્હ, અપ્પસદ્દં નિરાકુલં;

સીહાસનં મયા દિન્નં, અત્થદસ્સિસ્સ તાદિનો.

‘‘માલાહત્થં ગહેત્વાન, કત્વા ચ નં પદક્ખિણં;

સત્થારં પયિરુપાસિત્વા, પક્કામિં ઉત્તરામુખો.

‘‘તેન કમ્મેન દ્વિપદિન્દ, લોકજેટ્ઠ નરાસભ;

સન્નિબ્બાપેમિ અત્તાનં, ભવા સબ્બે સમૂહતા.

‘‘અટ્ઠારસકપ્પસતે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, સીહાસનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇતો સત્તકપ્પસતે, સન્નિબ્બાપકખત્તિયો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરે તત્થ વિહરન્તે કુટિકાય રમણીયભાવતો વિહારપેક્ખકા મનુસ્સા તતો તતો આગન્ત્વા કુટિં પસ્સન્તિ. અથેકદિવસં કતિપયા ધુત્તજાતિકા ઇત્થિયો તત્થ ગતા કુટિકાય રમણીયભાવં દિસ્વા, ‘‘એત્થ વસન્તો અયં સમણો સિયા અમ્હેહિ આકડ્ઢનીયહદયો’’તિ અધિપ્પાયેન – ‘‘રમણીયં વો, ભન્તે, વસનટ્ઠાનં. મયમ્પિ રમણીયરૂપા પઠમયોબ્બને ઠિતા’’તિ વત્વા ઇત્થિકુત્તાદીનિ દસ્સેતું આરભિંસુ. થેરો અત્તનો વીતરાગભાવં પકાસેન્તો ‘‘રમણીયા મે કુટિકા, સદ્ધાદેય્યા મનોરમા’’તિ ગાથં અભાસિ.