૩. સુમઙ્ગલત્થેરગાથાવણ્ણના

સુમુત્તિકોતિ આયસ્મતો સુમઙ્ગલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો એકદિવસં સત્થારં ન્હાયિત્વા એકચીવરં ઠિતં દિસ્વા સોમનસ્સપ્પત્તો હુત્વા અપ્ફોટેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકે તાદિસેન કમ્મનિસ્સન્દેન દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ સુમઙ્ગલોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ખુજ્જકાસિતનઙ્ગલકુદ્દાલપરિક્ખારો હુત્વા કસિયા જીવતિ. સો એકદિવસં રઞ્ઞા પસેનદિકોસલેન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાને પવત્તિયમાને દાનોપકરણાનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તેહિ મનુસ્સેહિ સદ્ધિં દધિઘટં ગહેત્વા આગતો ભિક્ખૂનં સક્કારસમ્માનં દિસ્વા ‘‘ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા સુખુમવત્થસુનિવત્થા સુભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિવાતેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તિ, યંનૂનાહમ્પિ પબ્બજેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, અઞ્ઞતરં મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો પબ્બજ્જાધિપ્પાયં નિવેદેસિ. સો તં કરુણાયન્તો પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો અરઞ્ઞે વિહરન્તો એકવિહારે નિબ્બિન્નો ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા, વિબ્ભમિતુકામો ઞાતિગામં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે કચ્છં બન્ધિત્વા ખેત્તં કસન્તે કિલિટ્ઠવત્થનિવત્થે સમન્તતો રજોકિણ્ણસરીરે વાતાતપેન ફુસ્સન્તે કસ્સકે દિસ્વા, ‘‘મહન્તં વતિમે સત્તા જીવિકનિમિત્તં દુક્ખં પચ્ચનુભોન્તી’’તિ સંવેગં પટિલભિ. ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા યથાગહિતં કમ્મટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાસિ. સો અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં ઉપગન્ત્વા વિવેકં લભિત્વા યોનિસો મનસિકરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૧૧-૧૯) –

‘‘અત્થદસ્સી જિનવરો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

વિહારા અભિનિક્ખમ્મ, તળાકં ઉપસઙ્કમિ.

‘‘ન્હાત્વા પિત્વા ચ સમ્બુદ્ધો, ઉત્તરિત્વેકચીવરો;

અટ્ઠાસિ ભગવા તત્થ, વિલોકેન્તો દિસોદિસં.

‘‘ભવને ઉપવિટ્ઠોહં, અદ્દસં લોકનાયકં;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, અપ્ફોટેસિં અહં તદા.

‘‘સતરંસિંવ જોતન્તં, પભાસન્તંવ કઞ્ચનં;

નચ્ચગીતે પયુત્તોહં, પઞ્ચઙ્ગતૂરિયમ્હિ ચ.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

સબ્બે સત્તે અભિભોમિ, વિપુલો હોતિ મે યસો.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

અત્તાનં તોસયિત્વાન, પરે તોસેસિ ત્વં મુનિ.

‘‘પરિગ્ગહે નિસીદિત્વા, હાસં કત્વાન સુબ્બતે;

ઉપટ્ઠહિત્વા સમ્બુદ્ધં, તુસિતં ઉપપજ્જહં.

‘‘સોળસેતો કપ્પસતે, દ્વિનવએકચિન્તિતા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સમ્પત્તિં અત્તનો દુક્ખવિમુત્તિઞ્ચ કિત્તનવસેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘સુમુત્તિકો’’તિઆદિમાહ.

૪૩. તત્થ સુમુત્તિકોતિ સુન્દરા અચ્ચન્તિકતાય અપુનબ્ભવિકા મુત્તિ એતસ્સાતિ સુમુત્તિકો. તસ્સ પન વિમુત્તિયા પાસંસિયતાય અચ્છરિયતાય ચ અપ્ફોટેન્તો આહ ‘‘સુમુત્તિકો’’તિ. પુન તત્થ વિમુત્તિયં અત્તનો પસાદસ્સ દળ્હભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સાહુ સુમુત્તિકોમ્હી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ મુત્તિકો વતમ્હી’’તિ અત્થો. ‘‘કુતો પનાયં સુમુત્તિકતા’’તિ? કામઞ્ચાયં થેરો સબ્બસ્માપિ વટ્ટદુક્ખતો સુવિમુત્તો, અત્તનો પન તાવ ઉપટ્ઠિતં અતિવિય અનિટ્ઠભૂતં દુક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘તીહિ ખુજ્જકેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખુજ્જકેહીતિ ખુજ્જસભાવેહિ, ખુજ્જાકારેહિ વા. નિસ્સક્કવચનઞ્ચેતં મુત્તસદ્દાપેક્ખાય. કસ્સકો હિ અખુજ્જોપિ સમાનો તીસુ ઠાનેસુ અત્તાનં ખુજ્જં કત્વા દસ્સેતિ લાયને કસને કુદ્દાલકમ્મે ચ. યો હિ પન કસ્સકો લાયનાદીનિ કરોતિ, તાનિપિ અસિતાદીનિ કુટિલાકારતો ખુજ્જકાનીતિ વુત્તં ‘‘તીહિ ખુજ્જકેહી’’તિ.

ઇદાનિ તાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘અસિતાસુ મયા, નઙ્ગલાસુ મયા, ખુદ્દકુદ્દાલાસુ મયા’’તિ આહ. તત્થ અસિતાસુ મયાતિ લવિત્તેહિ મયા મુત્તન્તિ અત્થો. નિસ્સક્કે ચેતં ભુમ્મવચનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અપરે પન ‘‘અસિતાસુ મયાતિ લવિત્તેહિ કરણભૂતેહિ મયા ખુજ્જિત’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં મતેન કરણત્થે હેતુમ્હિ વા ભુમ્મવચનં. ‘‘નઙ્ગલાસૂ’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસં કત્વા વુત્તં, નઙ્ગલેહિ કસિરેહીતિ અત્થો. અત્તના વળઞ્જિતકુદ્દાલસ્સ સભાવતો વળઞ્જનેન વા અપ્પકતાય વુત્તં ‘‘ખુદ્દકુદ્દાલાસૂ’’તિ ‘‘કુણ્ઠકુદ્દાલાસૂ’’તિપિ પાળિ. વળઞ્જનેનેવ અતિખિણખણિત્તેસૂતિ અત્થો. ઇધમેવાતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. અથ વાપીતિ વા-સદ્દો નિપાતમત્તં. ગામકે ઠિતત્તા તાનિ અસિતાદીનિ કિઞ્ચાપિ ઇધેવ મમ સમીપેયેવ, તથાપિ અલમેવ હોતીતિ અત્થો. તુરિતવસેન ચેતં આમેડિતવચનં. ઝાયાતિ ફલસમાપત્તિજ્ઝાનવસેન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં દિબ્બવિહારાદિવસેન ચ ઝાય. સુમઙ્ગલાતિ અત્તાનં આલપતિ. ઝાને પન આદરદસ્સનત્થં આમેડિતં કતં. અપ્પમત્તો વિહરાતિ સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થકમેવ અપ્પમત્તોસિ ત્વં, તસ્મા ઇદાનિ સુખં વિહર, સુમઙ્ગલ. કેચિ પન ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા એવ વિપસ્સનાય વીથિપટિપન્નાય સાસને સઞ્જાતાભિરતિયા યથાનુભૂતં ઘરાવાસદુક્ખં જિગુચ્છન્તો થેરો ઇમં ગાથં વત્વા પચ્છા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણી’’તિ વદન્તિ. તેસં મતેન ‘‘ઝાય અપ્પમત્તો વિહરા’’તિ પદાનં અત્થો વિપસ્સનામગ્ગવસેનપિ યુજ્જતિ એવ.

સુમઙ્ગલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.